Holenderskie książki kucharskie – książki kucharskie w języku niderlandzkim podające przepisy na tradycyjne potrawy holenderskie.

Książki kucharskie i przepisy kulinarne były ściśle związane z rozwojem niderlandzkiej sztuki kulinarnej. Na przestrzeni wieków z jednej strony wskazywały aktualny kierunek rozwoju kulinarnego i kreowały nowe trendy, zaś z drugiej strony ulegały wpływowi wydarzeń i zmian zachodzących w społeczeństwie. Zmieniała się i kształtowała także forma książek kucharskich oraz sposób podawania przepisów, ewoluując do postaci znanej obecnie. Już od XVI wieku książki kucharskie były względnymi bestsellerami, a ich popularność w ciągu następnych wieków wzrastała i zmieniała się. O ile na początku jedynie przedstawiciele najwyższej warstwy społecznej mogli je kupować i z nich korzystać, wydając polecenia pomocom kuchennym, to od XVIII wieku wyraźnie postępował proces „demokratyzacji” książek kucharskich i wzrastała ich popularność, gdyż coraz więcej ludzi umiało czytać i dysponowało odpowiednią kuchnią, a także spadły ceny wielu produktów spożywczych. Współcześnie na rynku dostępne są najróżniejsze rodzaje książek kucharskich, których autorami są zarówno uczeni, kucharze-profesjonaliści, jak i amatorzy. Od 2007 corocznie organizowany jest konkurs na najlepszą książkę kucharską, wydaną w Holandii lub Flandrii. Wyróżnienie przyznawane jest w dwóch kategoriach: dla książki kucharskiej niderlandzkojęzycznej oraz dla tłumaczenia.

Średniowiecze W Holandii nie zachowały się znaczące zbiory średniowiecznych przepisów kulinarnych. Do dzisiejszych czasów przetrwały zaledwie trzy rękopisy, pochodzące najprawdopodobniej dopiero z końca XV wieku, które są obecnie przechowywane w Gandawie, dwa w Bibliotece Uniwersyteckiej i jeden w Królewskiej Akademii Języka i Literatury Niderlandzkiej.

Wiek XVI Zachowała się najstarsza drukowana książka kucharska w języku niderlandzkim, która ukazała się na początku XVI wieku w 1514. Została wydrukowana w Antwerpii, a jej tytuł brzmi Een notabel boecxken van cokeryen. Autor nie został wymieniony i pozostał do tej pory anonimowy. Książka zawiera 175 różnych przepisów, przede wszystkim przeznaczonych na uroczyste przyjęcia. Zebrane w luźny sposób średniowieczne i nowsze przepisy (jak np. na kandyzowanie owoców – nową na owe czasy technikę kulinarną pochodzącą z Włoch) pochodziły głównie z już wcześniej wydrukowanych zbiorów przepisów kulinarnych. Książka była przeznaczona dla zamożnych czytelników. W skład proponowanych potraw wchodziły drogie składniki: przyprawy (pieprz, cynamon, imbir, ocet), cukier, dobre gatunki ryb i mięsa, dziczyzna, małe ptaki śpiewające. Także sery i inne produkty mleczarskie były składnikami w wielu przepisach. Zachowany do dzisiaj jedyny egzemplarz tej książki jest przechowywany w bawarskiej bibliotece miejskiej w Monachium. W 1560, również w Antwerpii, ukazała się książka kucharska pt. Eenen nyeuwen coock boeck, napisana przez medyka, Gerarda Vorselmana, z holenderskiej miejscowości Zundert. Książka zawierała kompilację przepisów kulinarnych z wcześniejszych książek napisanych po włosku, francusku i po łacinie, a także z pierwszej książki kucharskiej w języku niderlandzkim, które zostały ułożone w logiczny sposób rozdziałami. Według autora książka była przeznaczona dla tych, którym brakowało apetytu, np. rekonwalescentów po długiej chorobie i chorych, ale przede wszystkim dla tych, którzy chcieli zachować zdrowie. Vorselman uważał, że stół należało dekorować; latem kwiatami i zielonymi liśćmi, jesienią owocami, a zimą przyprawami. W 1599 książkę wydano ponownie w Delfcie, dopasowując praktycznie jedynie tytuł do zasad pisowni w północnych Niderlandach (Eenen nieuwen koock-boeck). Pomimo że zwolennicy luteranizmu i kalwinizmu zerwali z obowiązkowym przestrzeganiem dni postnych, to jednak w protestanckiej Holandii jeszcze przez wieki potrawy były w książkach kucharskich oznaczane jako postne lub niepostne.

Wiek XVII Na początku XVII wieku ukazywały się głównie przedruki wcześniej wydanych książek kucharskich, zarówno tych napisanych przez autorów niderlandzkich, jak i przetłumaczonych z francuskiego. Natomiast były drukowane liczne książki i traktaty dotyczące zdrowotnych aspektów jedzenia, ostrzegające przed obżarstwem czy rozprawiające o ewentualnej szkodliwości kawy i herbaty, lub poświęcone etykiecie. Dopiero w 1667 ukazała się drukiem anonimowa, jedyna nowa siedemnastowieczna niderlandzkojęzyczna książka kucharska pt. De verstandige kock, of Sorghvuldige huys-houdster, uważana powszechnie za pierwszą prawdziwie niderlandzką książkę kucharską. Książka była wydawana samodzielnie, a także jako część trzytomowej pozycji pt. Het vermakelyck landt-leven, która była bardzo często wznawiana, ulegając kolejnym poszerzeniom i modernizacjom. W innych tomach książki znajdowały się porady związane m.in. z pracami pielęgnacyjnymi w sadzie i ogródku warzywnym, hodowlą pszczół, robieniem konfitur, a nawet podano sposób w jaki samemu można było wykonać kuchenkę do gotowania według załączonej ryciny i wymiarów. Tematyka trzytomowej pozycji wynikała z nowego trendu, który rozwinął się w XVII wieku wśród bogatych mieszkańców Amsterdamu, którzy latem opuszczali duszne miasto i udawali się do wakacyjnych domków w celu zaczerpnięcia świeżego powietrza i kosztowania naturalnie wytworzonej na własny użytek żywności, stąd dość liczne były przepisy na potrawy ze świeżych warzyw i sałatki. W XVII w Hadze dwukrotnie wydrukowano, w 1654 i 1656, książkę kucharską pt. Le cuisinier François z 1651, której autorem był profesjonalny kucharz francuski François de La Varenne. Obok tradycyjnych przepisów, książka zawierała nowy rodzaj przepisów kulinarnych na lekkie, bardziej subtelne i urozmaicone potrawy, zrywając ze średniowiecznymi tradycjami kulinarnymi i zapowiadając nadejście haute cuisine. François de La Varenne podał m.in. przepis na ragoût z kuropatwy, gołębie w liściach winogron, zupę z ostryg, kurczaka marynowanego w cytrynie i wiosennych cebulkach z sosem z zagotowanej marynaty, nadziewane grzyby, galaretkę cytrynową, tort z orzeszkami pistacjowymi i pieczonego nadziewanego indyka podawanego z sosem na bazie zasmażki i posypanego świeżymi malinami (w sezonie) lub nasionami granatu. Najprawdopodobniej De la Varenne jako pierwszy podał w tej książce przepis na łączenie składników do sosu (roztopionego masła lub smalcu z mąką i bulionem), czyli to, co współcześnie kryje się pod nazwą zasmażki.

Wiek XVIII W XVIII wieku bogate panie domu zajmowały się spisywaniem przepisów kulinarnych dla swojego personelu, a od połowy XVIII wieku na rynku księgarskim pojawił się nowy rodzaj książek kucharskich – były to wydane drukiem zbiory przepisów kulinarnych, przeznaczone jako instrukcje i praktyczne wskazówki dla pomocy kuchennych, zebrane właśnie przez damy z najwyższych sfer. W tytułach tych książek występowało zawsze określenie pomoc kuchenna (nid. keukenmeid). Na przykład w 1746 ukazała się drukiem w Amsterdamie książka kucharska pt. De volmaakte Hollandsche keuken-meid, najbardziej znana holenderska książka kucharska z XVIII wieku. Zawierała przepisy reprezentujące tradycyjną kuchnię holenderską, uważaną za zdrowszą, smaczniejszą i tańszą od kuchni niemieckiej, francuskiej czy włoskiej, obok przepisów cudzoziemskich. Według wydawcy przepisy do książki zgromadziła z myślą o swoich córkach i pomocach kuchennych mieszkanka Hagi, przynależąca do najwyższej warstwy społecznej, lecz być może był to jedynie chwyt reklamowy. W swojej pierwszej wersji książka zawierała 334 pochodzące z różnych źródeł odmienne przepisy: stare, nowe, tradycyjne holenderskie i zagraniczne. Książka odniosła ogromny sukces wydawniczy – doczekała się 12 wznowień, ostatnie w 1856. Wkrótce na rynku pojawiły się podobne książki kucharskie z przepisami z innych miast lub prowincji, oraz z radami dla pomocy kuchennych np. jak nakrywać do stołu czy jak w elegancki sposób składać serwetki. Książki kucharskie wydawane w XVIII wieku charakteryzowały się tym, że nie były już pisane przez medyków, a obok przepisów kulinarnych zawierały też receptury na wykonanie domowych lekarstw np. przeciwko wypadaniu włosów, przeziębieniu, gorączce czy przeciwko zajadom ust, oraz zawierały praktyczne porady dotyczące zasad zachowania się przy stole. W XVIII wieku książki kucharskie były nabywane, czytane i użytkowane już nie tylko przez najwyższą klasę społeczną, ale także przez bogatą burżuazję. Za najpiękniejszą osiemnastowieczną książkę kucharską uważa się książkę pt. De volmaakte Geldersche keuken-meyd, do której przepisy zgromadziły zamożne mieszkanki Nijmegen. Wydawca zatrudnił profesjonalnego kucharza, który nie tylko sprawdził i dopracował przepisy kulinarne, ale także ułożył je logicznie rozdziałami w sposób, który odpowiada temu stosowanemu w dalszym ciągu współcześnie. W rezultacie powstała praktyczna i łatwa w użytku książka kucharska, licząca ponad 400 stron z prawie 800 przepisami. Książka stała się prawdziwym bestsellerem wśród czytelników; doczekała się 10 przedruków. W XVIII wieku ukazywały się również książki kucharskie z silnie zaznaczonym wpływem wyrafinowanej kuchni francuskiej oraz przekłady francuskich książek kucharskich. W ciągu tego wieku wzrósł też wpływ kuchni francuskiej wśród niderlandzkiej arystokracji i bogatych mieszczan. Zatrudnienie w domu prawdziwego francuskiego kucharza uchodziło za symbol status społecznego.

Wiek XIX thumb|Strona z książki kucharskiej francuskiego kucharza Jules’a Gouffé’a (1807–1887) pt. Het boek der banketbakkerij (org. j. fr. Le livre de Patisserie, 1873), przetłumaczonej i wydrukowanej w 1894 w Rotterdamie, przedstawiająca na kolorowej ilustracji różne małe ciastka