thumb|Wschodnia fasada katedry w Faras thumb|Nawa północna katedry z przedstawieniem Bożego Narodzenia Katedra w Faras – katedra kościoła nubijskiego działająca w okresie VII–XIV w. n.e. w Faras na terenie obecnego Sudanu.
Historia katedry Katedra została odkryta w latach 1960–1964 przez polską misję archeologiczną pod kierownictwem Kazimierza Michałowskiego podczas kampanii nubijskiej. Polscy badacze rozpoczęli eksplorację tzw. Wielkiego Komu – wzgórza powstałego w wyniku akumulacji piasku na ruinach katedry oraz zabudowań z późniejszego okresu. Najstarszą strukturę, znajdującą się pod katedrą, stanowi tzw. Mud Church, kościół zbudowany z cegły mułowej, najprawdopodobniej na planie bazylikalnym. Kazimierz Michałowski i Stefan Jakobielski datują powstanie kościoła na V w., jednak Peter Grossmann proponuje, aby przesunąć datę budowy przybytku na VI w. Kolejną fazę zabudowy wyznacza kościół uznany przez Kazimierza Michałowskiego za pałac-siedzibę władców z grupy X, których groby tumulusowe znajdują się w Ballana. Według koncepcji Kazimierza Michałowskiego pałac miał zostać zniszczony w 616 r. w związku z inwazją Sassanidów na Nubię. Współcześni badacze na podstawie znalezisk z Qasr Ibrim i listów z Phonen uznają jednak, że budowla wzięta przez Kazimierza Michałowskiego za pałac, w rzeczywistości była kościołem datowanym na VII w. Kiedy w 620 r. ustanowiono Pachoras biskupstwem, na miejscu starszych struktur wybudowano pierwszą katedrę. Za jej fundatora uważa się pierwszego biskupa Faras – Aetiosa. Budowla została gruntownie przebudowana przez czwartego z biskupów – Paulosa, którego imię wymieniają dwie inskrypcje fundacyjne, po grecku i koptyjsku, umieszczone w pobliżu budowli. Powstały kompleks nazywa się Wielką Katedrą. W kolejnych latach wielokrotnie modyfikowano jej wystrój. Dawniej uważano, że w 926 r. nastąpił pożar budynku, po którym świątynię odnowił biskup Aaron, jednak dziś badacze wskazują na brak wystarczających dowodów potwierdzających tę tezę. Podobnie podaje się w wątpliwość zniszczenie sklepienia katedry w 1170 r. w wyniku najazdu armii Ayyubia pod dowództwem Ibrahima el Quroli. Katedra funkcjonowała jako kościół do XIV w. Pierwszym biskupem Faras oraz Qasr Ibrim, który pełnił swój urząd poza Faras, był Timotheos (od 1372 r.).
Architektura mały|Fragment fryzu z apsydy tzw. katedry Aetiosa. Warsztat nubijski. Muzeum Narodowe w Warszawie
Katedra Aetiosa mały|Fragment kraty kamiennej in situ na wschodniej fasadzie katedry w Faras Katedra Aetiosa (od ok. 620 do ok. 707 r.) była pięcionawową bazyliką o wymiarach 25 x 14,8 m, zbudowaną z pieczołowicie obrobionych i spasowanych bloków piaskowca. W północno-zachodniej części katedry znajdowała się apsyda o szerokości 3 m. Na podstawie zachowanych fragmentów jej dekoracji udało się ustalić, że na fryzie biegnącym tuż pod sklepieniem apsydy, podtrzymywanym przez pięć półokrągłych pilastrów, ukazano 24 przedstawienia ptaków (zapewne orłów) o rozpostartych skrzydłach oraz z krzyżami nad głowami. Każdy z ptaków znajduje się przy rzymskim ołtarzu, pomiędzy dwoma filarami. Figuralna część fryzu była zamknięta od góry i od dołu pasami zdobionymi motywem roślinnym. Wewnątrz apsydy istniał zbudowany z cegły mułowej synthronon. Górny stopień synthrononu został pokryty malowidłem ukazującym kielich z chlebkami eucharystycznymi leżących na diskosie. Owo przedstawienie datowane na połowę VII w. jest najstarszym spośród zachowanych faraskich malowideł. Po obu stronach apsydy znajdowały się pastoforia, do których wchodziło się z naw bocznych. Apsyda była otwarta na podzieloną przez dwa rzędy kolumn nawę główną, wspartą na kolumnach łukiem tęczowym. Główne wejście do przybytku, całkowicie zachowane wraz z meroickim nadprożem, prowadziło przez narteks od południowej strony katedry. Z narteksu do naosu prowadziło jedno przejście ulokowane na głównej osi katedry. Włodzimierz Godlewski zaproponował hipotezę, iż w południowo-wschodniej części budynku najprawdopodobniej znajdowało się baptysterium. Swoje wnioski wysuwa na podstawie trzech przesłanek: w kościołach nubijskich z tego okresu baptysteria zwykle znajdowały się właśnie w tej części budowli; tuż obok wejścia do potencjalnego baptysterium odkryto tympanon dekorowany motywem pasującym tematyką do chrztu – przedstawieniem ryb; trudno wyobrazić sobie, aby w kościele biskupim nie było baptysterium. Podczas wykopalisk prowadzonych przez polską misję archeologiczną właśnie w tym pomieszczeniu, w niszy, odkryto tzw. Listę biskupów Faras.
Ołtarz znajdował się we wschodniej części nawy głównej. Podczas prac wykopaliskowych nie poświadczono dla tego okresu istnienia katedry obecności klatek schodowych, co wskazuje na brak empor. Zarówno w planimetrii, jak i dekoracji katedry widoczne są silne wpływy lokalne.
Katedra Paulosa mały|left|upright=1.4|Model katedry faraskiej z okresu tzw. katedry Paulosa znajdujący się w Muzeum Narodowym w Warszawie Za sprawowania urzędu przez biskupa Paulosa istniejąca katedra została częściowo rozebrana, przebudowana, a następnie znacznie rozbudowana. Pięcionawowa budowla uzyskała nowy, trójnawowy kształt o wymiarach 24,5 x 24. Szerokość apsydy została zwiększona z 3 do 4 m, podczas gdy jej długość pozostała niezmieniona. W stanie pierwotnym pozostała również część synthrononu. Obecnie jest to najlepiej zachowany nubijski synthronon z tego okresu. Poziom podłogi katedry został podniesiony. Dolne partie ścian wykonano z bloków kamiennych, natomiast wyższe z czerwonej cegły. Do budynku prowadziły dwa wejścia – od strony południowej i zachodniej. Narteks został powiększony do rozmiarów 2,6 x 12,95 m. Naos o wymiarach 12,85 x 16,9 m i wysokości 5 m tworzył wraz z nawą poprzeczną plan krzyża. Również do baptysterium o wymiarach 3,10 x 8,35 m prowadziły dwa wejścia. W centralnej części pomieszczenia ulokowano prostokątną chrzcielnicę. Wykonana z cegły i ustawiona na kamiennej bazie liczy 0,74 m długości, 0,61 m szerokości i 0,43 m głębokości. Wnętrze katedry oświetlało światło słoneczne wpadające przez liczne okna zamknięte glinianymi i kamiennymi kratami. To właśnie z Faras pochodzi cenny i wyjątkowo duży zespół tego typu zabytków. Dekoracja krat okiennych bazowała na motywach floralnych i figuralnych. Równie popularnym motywem zdobniczym była geometryczna plecionka. Od zewnątrz kraty były polichromowane ciepłymi barwami, natomiast ich wewnętrzne strony zostały pokryte grubą warstwą pobielonego tynku. Datowanie tej grupy artefaktów pozostaje niepewne. Najprawdopodobniej ta część krat, którą zdobiły elementy floralne, pochodzi z wcześniejszej fazy funkcjonowania katedry, natomiast dla późnego okresu przypisuje się te, które były dekorowane motywami czysto geometrycznymi. Podczas wykopalisk odkryto w południowo-zachodniej części budowli, tuż obok południowego wejścia do świątyni, klatkę schodową, co wskazuje na obecność empor lub wyjścia na płaski dach. Podłogę w naosie stanowiły nieregularne płyty kamienne. Nie uległo zmianie usytuowanie ołtarza. Pod nim odkryto trapezoidalne wgłębienie o wymiarach 0,4 x 0,3 m wykończone czerwoną cegłą i różowym piaskowcem. Sklepienie katedry wspierało 16 granitowych kolumn. mały|Ekspozycja elementów architektonicznych z katedry w Faras. Muzeum Narodowe w Warszawie
Okres późniejszy Do XIV w. katedra oraz jej najbliższe otoczenie wielokrotnie ulegały zmianom. Każdy z biskupów wpływał w mniejszym lub większym stopniu na wystrój wnętrza katedry. Oprócz zmieniającej się dekoracji w przybytku pojawiały się nowe struktury architektoniczne. W późnym okresie funkcjonowania katedry, w wyniku zmieniających się warunków naturalnych związanych z akumulowaniem się piasku, przebudowano wejście od południa oraz od wschodu. Wyższe partie katedry oraz część centralna pozostały niezmienione. Aby uchronić wnętrze katedry przed zasypaniem, zostały uszczelnione i zablokowane okna znajdujące się w niższych częściach budowli.
Rozwój malowideł wewnątrz katedry Sławę stanowisku zapewniły w dużej mierze malowidła. Odznaczają się one bowiem wysokim walorem artystycznym, są dobrze zachowane oraz reprezentują malarstwo nubijskie z okresu, o którym do czasu znaleziska świadczyły wyłącznie nieliczne fragmenty zachowane w niektórych kościołach i klasztorach na terenie Egiptu i Nubii. mały|Św. Anna (VIII w.), Muzeum Narodowe w Warszawie Podczas prac wykopaliskowych odkryto około 170 malowideł wykonanych techniką al secco, datowanych począwszy od VII do XIV w., pochodzących z zewnętrznych, a zwłaszcza z wewnętrznych ścian budynku. 120 z nich udało się zdjąć, z czego ponad połowa (67) trafiła do Muzeum Narodowego w Warszawie. Pozostałe przedstawienia trafiły do Narodowego Muzeum Sudanu w ChartumieJakobielski 2014 r., wywiad.
mały|upright=0.6|Pustelnik Amone (IX w.). Muzeum Narodowe w Warszawie|lewo Malowidła w katedrze Faras powstawały od ok. połowy VIII w., co czyni je najstarszymi malowidłami nubijskimi. Choć twórcy tych dzieł pozostają dla nas anonimowi, można jednak na ich podstawie chronologicznie prześledzić zmiany stylu, które wprowadzały następujące po sobie szkoły malarzy tworzących w katedrze. Mając także dostęp do pomocy w postaci bogatych danych archeologicznych i epigraficznych (takich jak stela fundacyjna biskupa Paulosa, inskrypcje nagrobne, podpisy pod malowidłami oraz słynna lista biskupów), Kazimierz Michałowski wyróżnił następujące okresy malarstwa w Faras: styl ciemny i jasny fioletowy, chociaż niektóre malowidła z tego okresu są zdominowane przez kolor stalowo-szary (VIII w.), styl biały (IX w.), styl żółto-czerwony (X w.) oraz wielokolorowy (XI–XIV w.). Bogaty zestaw malowideł zachowanych z katedry w Faras ukazuje unikalny program ikonograficzny, w którym została zaprezentowana niekonwencjonalna sukcesja od Anny, matki Maryi, przez Maryję, matkę Jezusa, do matki nubijskiego króla. mały|Św. Jan Złotousty (druga poł. IX w.). Muzeum Narodowe w Warszawie.|144x144px Styl fioletowy (VIII–IX w.) W czasie tym malowidła zostały rozwinięte do tego stopnia, że całkowicie zastąpiły innego rodzaju dekoracje. Z początku VIII wieku zachowało się jedynie kilka fioletowych malowideł i fragmentarycznie malowidła w kolorze szaro-stalowym. W tym stylu powstały wizerunki m.in. św. Ignatiosa Antiocheńskiego (prawdopodobnie w czasach kiedy biskupem Faras był Ignatios, w latach 766-802), św. Arcybiskupa, św. Apostołów Piotra i Jana oraz słynne przedstawienie św. Anny.
Styl biały (IX w.) mały|154x154px|Diakon (druga poł. IX w.). Muzeum Narodowe w Warszawie.|lewo lewo|mały|124x124px|Trzej Młodziankowie w piecu ognistym (X w.). Muzeum Narodowe w Warszawie.Styl fioletowy trwał do początku IX w. i kończy się z powstaniem malowidła Królowa z Michałem Archaniołem, które ilustruje przejście od fioletowego do białego stylu. Michałowski próbował identyfikować to wyobrażenie z królową Teodorą z Konstantynopolu. Archanioł Michał ma owalną twarz, jak królowa, ale oczy o migdałowym kształcie, mniejsze od królowej. Do białego koloru dodawany zaczyna być brąz. Dowodem na to są malowidła w apsydzie; według Kazimierza Michałowskiego zdobiło ją trzech malarzy i ostatni z nich wprowadził kolor brązowy; namalował on „Matkę Boską w Apsydzie” w ciemnych kolorach z dodatkiem brązu dla oddzielenia postaci od szerokiego i jasnego tła. W tym samym stylu został przedstawiony król Georgios I w centrum apsydy pod Bogurodzicą, która trzyma ręce na jego ramionach, co symbolizowało sprawowanie protekcji. W kontraście do Matki Boskiej jego strój jest jasny, a twarz brązowa, nie wskazująca na podeszły wiek, dzięki czemu można datować przedstawienie króla na ok. 900 rok. W tym okresie powstaje również realistyczny wizerunek biskupa Kyrosa (869-902) w podeszłym wieku, współczesnego Georgiosowi I. Ma on duże, kościste oblicze, szeroko rozstawione oczy oraz nozdrza. W tym samym czasie i w tym samym stylu powstały malowidła o kolorystyce jasnobrązowej, np. przedstawienia Jana Złotoustego i Diakona.