Insignia seu clenodia Regis et Regni Poloniae, nazywane również Clenodiami, Klejnotami Długosza lub Stemmata Polonica – najstarszy znany lokalny opis herbów polskich, spisany przez Jana Długosza.

Historia

Dzieło zostało spisane przez Długosza w latach 1464–1480. Herbarz ten wspomniał Maciej Miechowita w kronice Chronica Polonorum z 1521 roku (fol 343: „Item scripsit familias, arma et clinodia nobilitatis Polonorum, cum origine et causa eorum”).

Na dzieło to wielokrotnie w swoich herbarzach Gniazdo cnoty (1578) oraz Herby rycerstwa polskiego (1584) powoływał się także szesnastowieczny polski historyk i heraldyk Bartosz Paprocki, który posiadał jego egzemplarz. Później manuskrypt popadł w zapomnienie i przez długi czas uchodził za zaginiony. Odnaleziony został przez mediewistę Adama Kłodzińskiego, który w 1843 roku zauważył go w jednym z manuskryptów z końca XV wieku, w bibliotece Ossolińskich we Lwowie. Informację o swoim odkryciu podał do publicznej wiadomości w publikacji Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich z tego samego roku.

Pierwszy raz fragment rękopisu Długosza opublikowany został przez Józefa Muczkowskiego w 1851 roku w dziele „Wiadomość o rękopismach historyi Długosza". Fragmenty pochodziły z dwóch odnalezionych kopii: z kodeksu Biblioteki Ossolińskich oraz z drugiego XVI-wiecznego kodeksu odnalezionego przez biskupa Ludwika Łętowskiego.

Dwa inne kodeksy Clenodiów odszukał tymczasem hrabia Aleksander Przeździecki: jeden w bibliotece Chigi w Rzymie z początku XVI wieku, drugi w Paryżu w bibliotece arsenalskiej, który opisał jako: „rękopis z XVI wieku pisany na papierze i ozdobiony malowanemi herbami państw, ziem, szlachty i biskupów pod tytułem Stemmata Poloniae, tekst wyraźnie pożyczony z Clenodia Długosza, ale ze znacznemi odmianami”.

Kolejny rękopis znalazł hrabia Tytus Działyński w bibliotece Kórnickiej. Pierwszy obszerniejszy opis tego znaleziska podał Antoni Zygmunt Helcel w pierwszej części swojego dzieła Starodawne pomniki prawa polskiego.

Zawartość dzieła mały|Łaciński rękopis Clenodiów z lat 1464–1480.Herbarz zachował się w kilku wersjach i odpisach, które różnią się od siebie. Prawdopodobnie istniała pełna pierwotna wersja o obszerniejszej treści. Taki wniosek wysunął Zygmunt Celichowski, który porównał tekst zachowanych kopii do prac Bartosza Paprockiego, często cytującego Długosza. Na podstawie tej analizy doszedł do wniosku, że Paprocki korzystał z obszerniejszej wersji dzieła. Wszystkich kopii Clenodiów jest kilka, m.in. kodeks Lętowskiego, Kodeks z Biblioteki Ossolińskich oraz Kodeks Kórnicki, który jest uznawany za najstarszy.

Różnice występują zarówno w opisie, jak w ilości opisanych herbów. Najmniejszą liczbę herbów wymienia kodeks Ossolineum, kodeks Kórnicki natomiast zawiera ich 71, zaś kodeks Lętowskiego – 111. Józef Muczkowski, porównując znane mu wersje manuskryptu Długosza z fragmentami cytowanymi przez Bartosza Paprockiego, wyliczył sumaryczną liczbę 116 najstarszych polskich herbów szlacheckich.mały|Opis herbów polskich wynotowanych przez Długosza. Polskie herby wymienione w dziele Jan Długosz wymienia 71 najstarszych szlacheckich herbów polskich:

Topór jako Topor Poraj jako Rosa Nałęcz jako Nalancz Gryf jako Griffes Szreniawa jako Srzenyawa Rawicz jako Rawa Nabram jako Waldorf Kotwica jako Kothwycza Dąbrowa Trąby jako Trambi Świnka jako Swynky Tarnawa Bończa jako Gednoroszecz, Rinocerus Nieczuja jako Nyeczuya Lewart jako Leuardus Działosza jako Dzyaloscha Junosza jako Junoscha Łada jako Lada Kopaszyna jako Koprzynya Półkozic jako Polukosza Odrowąż jako Odrowąsch Łodzia jako Lodza Wieniawa jako Wyenyawa Jastrzębiec jako Yastrzambi Łabędź jako Labancz Lis jako Lysowye Leliwa Jelita jako Koschlya Rogy, Gyelyta Sulima Korzbok jako Corczbog Dębno jako Dambno Grzymała jako Grzymala Doliwa jako Dolywa Prawdzic jako Prawdzyczy Leszczyc jako Aceruorum, Cerulorum Oksza jako Oxa, Ascia Bogoria Zadora jako Zadara Kościesza jako Strzegomya Prus jako Prussowye Abdank jako Habdank Zaremba jako Zaramba Korczak jako Corczakowye Cielątkowa jako Czelanthkowye Bożydar jako Boszezdarz Janina jako Janyna Wieruszowa jako Wyeruschowa Godziemba jako Godzamba Korab jako Korabyczyczy Pobóg jako Pobodze Dryja jako Drya Ogończyk jako Powala Ciołek jako Taurorum Dołęga jako Dolanga Starykoń jako Antiquus equus Wąż jako Wąszykowye Gozdawa jako Gozdowa Rola jako Rolya Strzemię jako Strzemyenyowye Ossoria jako Scharza Zabawa Wadwicz jako Wandwyczowye Ostoja jako Ostoya Szeliga jako Scheliga Pierzchała jako Pyrzchala Drużyna jako Druszyna (z domu Srzenyawa) Pilawa jako Pylawa Syrokomla jako Syrokomlya Mądrostki jako Mądrostky Olawa jako Olywa Gierałt

Wydania

Rękopis został dwukrotnie wydany drukiem w XIX wieku:

w edycji Józefa Muczkowskiego pt. Banderia Prutenorum, tudzież Insignia... w zbiorze Rozmaitości historyczne i bibliograficzne, zeszyt 2, Kraków 1851; w edycji Zygmunta Celichowskiego pt. Insignia seu clenodia regis et regni Poloniae. Z kodeksu kórnickiego, Poznań 1885.

Autorstwo Długosza

W XIX wieku za autora Kodeksu Kórnickiego historycy uznawali Jana Długosza. W XX wieku Marek Cetwiński zakwestionował jego autorstwo i wysunął teorię, że do czasów dzisiejszych nie zachował się oryginał dzieła, a wszystkie zachowane manuskrypty są jedynie kopiami. Za najwcześniejszą z nich uznano rękopis znaleziony w Kórniku.

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne

Insignia seu clenodia Regni Poloniae / Jan Długosz. Joannis Dlugossii Senioris Canonici Cracoviensis Opera omnia Vol. 1. - Cracoviae, 1887. (łac.)

Kategoria:Herbarze Kategoria:Manuskrypty z XV wieku Kategoria:Polskie średniowieczne utwory w języku łacińskim Kategoria:Średniowieczne utwory dotyczące Polski Kategoria:Dzieła Jana Długosza