Wolfram (W, ) – pierwiastek chemiczny z grupy metali przejściowych w układzie okresowym.
Nazewnictwo Nazwa pierwiastka pochodzi od wolframitu, minerału, z którego wolfram został wyodrębniony po raz pierwszy. Dawna nazwa polska „tungsten” pochodzi od szwedzkich słów tung – „ciężki” i sten – „kamień”; nazwa o takiej etymologii używana jest współcześnie w języku angielskim, francuskim i kilku innych. Oznaczenie wolframu symbolem "W" wprowadził Jöns Jacob Berzelius
Odkrycie Istnienie tego pierwiastka zasugerował pierwszy w 1779 Peter Woulfe, który badał minerał wolframit. Analogiczne sugestie wysunął w 1781 Carl Scheele, który odkrył kwas wolframowy, w minerale znanym obecnie jako szelit. Storbern Bergman doszedł do wniosku, że z kwasu wolframowego można otrzymać metal. Wolfram w stanie czystym jako pierwsi wyodrębnili w 1783 hiszpańscy mineralodzy, José i Fausto Elhuyarowie, poprzez redukcję węglem drzewnym tlenku wolframu ().
Występowanie Występuje w skorupie ziemskiej w ilości 1,25 ppm. Jego najważniejszymi minerałami są szelit i wolframit , który ma skład pośredni pomiędzy hübnerytem a ferberytem . Wolfram zawierają także stolzyt i raspit – oba . Nie występuje w postaci wolnego metalu.
Głównym producentem wolframu są Chiny, odpowiadają one za około 80% światowego wydobycia wolframu i posiadają około dwie trzecie światowych zasobów. Wietnam, Rosja, Kanada i Boliwia zajmują większość pozostałego rynku.
W Europie największym złożem wolframu jest kopalnia Mittersill w Austrii w regionie Hohe Tauert (Wysokie Taury) w rejonie Salzburga w Alpach.
W Polsce wolfram występuje przede wszystkim w rudach molibdenowo-wolframowo-miedziowych w północno-wschodnich krańcach Górnośląskiego Zagłębia Węglowego, głównie w okolicach Myszkowa. Jest to złoże porfirowe. Możliwość jego eksploatacji badana jest od 2025 r.
Wolfram bywa znajdowany w Sudetach, ale nie udokumentowano tam większych złóż.
Właściwości Wolfram jest ciemnoszarym metalem. Bardzo czysty wolfram jest ciągliwy i łatwy w obróbce, natomiast z niewielkimi domieszkami węgla jest twardy i kruchy. Jest ogniotrwały, ma najwyższą temperaturę topnienia i wrzenia ze wszystkich znanych pierwiastków. W temperaturze poniżej 0,0012 K (a w postaci cienkiej warstwy poniżej 4 K) jest nadprzewodnikiem. Dzięki pasywacji jest odporny na działanie, wody, zasad, nawet wody królewskiej.
Jest odporny na działanie kwasów, z wyjątkiem mieszaniny stężonych kwasów azotowego i fluorowodorowego. Utleniacze powodują jego pasywację, jednak roztwarza się w stopionych alkaliach w obecności utleniaczy, np. lub z wytworzeniem wolframianów, np. . Na powietrzu utlenia się jedynie na gorąco (w temperaturze czerwonego żaru) tworząc . W jeszcze wyższej temperaturze, > reaguje z chlorem, fluorem i azotem. W temperaturze pokojowej ulega działaniu : W + 6ClF → +
Zastosowanie Wolfram stosowany jest jako dodatek stopowy do wysokogatunkowej stali, z jego stopów sporządza się elektrody lamp elektronowych i rentgenowskich, włókna żarowe itp. Węglik wolframu dzięki dużej twardości służy do wyrobu materiałów ściernych i narzędzi – jest głównym składnikiem widii. Ze względu na wysoką twardość i gęstość jest używany do produkcji rdzeni podkalibrowych pocisków przeciwpancernych oraz kompozytowych pocisków pełnokalibrowych, zewnętrznych części samolotów, elementów samochodów. Jest też wykorzystywany przy produkcji przewodów i kontaktów elektrycznych oraz rzutek do darta.
Ze względu na bardzo zbliżoną gęstość wolframu do złota (oba 19,3 g/cm3), metal ten wykorzystywany jest także do podrabiania złotych sztabek i monet bulionowych.
Uwagi
Przypisy
Kategoria:Pierwiastki chemiczne