Wojska Obrony Terytorialnej (WOT) – jeden z pięciu rodzajów Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej, obok Wojsk Lądowych, Sił Powietrznych, Marynarki Wojennej i Wojsk Specjalnych. Żołnierze tej formacji są potocznie określani jako „terytorialsi”.

Formowanie i zmiany organizacyjne Tworzenie systemu obrony terytorialnej w obecnej formie rozpoczęto 30 grudnia 2015 od powołania przez ówczesnego ministra obrony narodowej Antoniego Macierewicza pełnomocnika ds. utworzenia obrony terytorialnej, którym został Grzegorz Kwaśniak. Następnym etapem było podpisanie przez ministra obrony narodowej koncepcji utworzenia obrony terytorialnej, które odbyło się 25 kwietnia 2016 w Liceum Ogólnokształcącym im. Waldemara Milewicza w Warszawie.

WOT zostały utworzone 1 stycznia 2017 na podstawie ustawy z dnia 16 listopada 2016 r. o zmianie ustawy o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej oraz niektórych innych ustaw., która została podpisana przez prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej Andrzeja Dudę 20 grudnia 2016. Od 23 kwietnia 2022 działalność WOT reguluje ustawa z dnia 11 marca 2022 r. o obronie Ojczyzny, która w momencie wejścia w życie zastąpiła ustawę z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej..

29 marca 2017 Dowództwo Wojsk Obrony Terytorialnej osiągnęło zdolność do działania oraz formalnie przejęło dowództwo nad trzema pierwszymi brygadami WOT zlokalizowanymi w Białymstoku, Lublinie oraz Rzeszowie. 21 maja 2017 w Białymstoku, Lublinie oraz Rzeszowie odbyły się pierwsze w historii WOT przysięgi wojskowe.

Na stworzenie Wojsk Obrony Terytorialnej w 2017 roku przeznaczono 1 096 908 000 zł. Plany formowania WOT z 2016 zakładały, że liczba żołnierzy obrony terytorialnej ma docelowo osiągnąć 53 tysiące. Względy finansowe spowodowały weryfikację tej liczby; jeszcze w październiku 2018 MON planował na 2019 rok liczebność WOT na poziomie 31,6 tys. żołnierzy, w tym 27 tys. żołnierzy niezawodowych. Proces budowy formacji pozwolił określić możliwości szkoleniowe WOT na ok. 10 tys. nowych żołnierzy rocznie. Na koniec 2017 roku liczba żołnierzy wynosiła ponad 7600. W grudniu 2019 przekroczono stan 24 tys., a na koniec 2021 roku – 32 tys.

Na podstawie decyzji ministra obrony narodowej Dowództwo Wojsk Obrony Terytorialnej przejęło i kultywuje dziedzictwo tradycji Komendy Głównej Armii Krajowej (1942–1945). Święto Wojsk Obrony Terytorialnej obchodzone jest 27 września. 1 marca 2024 prezydent Andrzej Duda wręczył sztandar wojskowy Dowództwu Wojsk Obrony Terytorialnej.

Zadania mały|Żołnierze WOT w Prudniku podczas powodzi w 2024 WOT wykonują zadania związane zarówno z utrzymywaniem gotowości obronnej, jak i ze wsparciem administracji publicznej oraz lokalnych społeczności. Ministerstwo Obrony Narodowej wymienia wśród zadań formacji utrzymywanie powszechnej gotowości do obrony państwa, ochronę ludności przed skutkami klęsk żywiołowych, likwidację ich skutków, ochronę mienia, udział w akcjach poszukiwawczych oraz ratowanie lub ochronę zdrowia i życia ludzkiego. Do zadań WOT należy również współpraca z elementami systemu obronnego państwa, zwłaszcza z wojewodami i organami samorządu terytorialnego, a także kształtowanie postaw patriotyczno-obywatelskich.

Po wejściu w życie ustawy o obronie Ojczyzny 23 kwietnia 2022 WOT powierzono niemilitarną część zadań zarządzania kryzysowego w resorcie obrony narodowej. Dowódca WOT został Szefem Centrum Zarządzania Kryzysowego MON, a dowódcy brygad obrony terytorialnej przejęli w tym zakresie rolę koordynatorów współpracy z wojewodami na szczeblu wojewódzkim.

Według informacji MON w czasie pokoju zadania WOT obejmują przeciwdziałanie i zwalczanie skutków klęsk żywiołowych oraz prowadzenie działań ratowniczych w sytuacjach kryzysowych. W czasie wojny formacja ma wspierać wojska operacyjne w strefie działań bezpośrednich, a poza nią występować jako siła wiodąca.

Struktura organizacyjna (2025) thumb|Pierwotna siedziba Dowództwa Wojsk Obrony Terytorialnej przy ul. Dymińskiej 13 w Cytadeli Warszawskiej Dowództwo i sztab – Warszawa, Zegrze Centrum Szkolenia Wojsk Obrony Terytorialnej im. kpt. Eugeniusza Konopackiego w Toruniu 1 Podlaska Brygada Obrony Terytorialnej im. płk. Władysława Liniarskiego ps. „Mścisław” w Białymstoku 2 Lubelska Brygada Obrony Terytorialnej im. mjr. Hieronima Dekutowskiego ps. „Zapora” w Lublinie 3 Podkarpacka Brygada Obrony Terytorialnej im. płk. Łukasza Cieplińskiego w Rzeszowie 4 Warmińsko-Mazurska Brygada Obrony Terytorialnej im. kpt. Gracjana Klaudiusza Fróga ps. „Szczerbiec” w Olsztynie 5 Mazowiecka Brygada Obrony Terytorialnej im. ppor. Mieczysława Dziemieszkiewicza ps. „Rój” w Ciechanowie 6 Mazowiecka Brygada Obrony Terytorialnej im. rotmistrza Witolda Pileckiego w Radomiu 7 Pomorska Brygada Obrony Terytorialnej im. kpt. mar. Adama Dedio w Gdańsku 8 Kujawsko-Pomorska Brygada Obrony Terytorialnej im. gen. bryg. Elżbiety Zawackiej ps. „Zo” w Bydgoszczy 9 Łódzka Brygada Obrony Terytorialnej im. gen. bryg. Stanisława Sojczyńskiego ps. „Warszyc” w Łodzi 10 Świętokrzyska Brygada Obrony Terytorialnej im. mjr. Eugeniusza Gedymina Kaszyńskiego ps. „Nurt” w Kielcach 11 Małopolska Brygada Obrony Terytorialnej im. gen. bryg. Leopolda Okulickiego ps. „Niedźwiadek” w Krakowie 12 Wielkopolska Brygada Obrony Terytorialnej im. gen. bryg. Stanisława Taczaka w Poznaniu 13 Śląska Brygada Obrony Terytorialnej im. ppłk. Tadeusza Puszczyńskiego ps. „Konrad Wawelberg” w Katowicach 14 Zachodniopomorska Brygada Obrony Terytorialnej im. ppłk. dypl. Stanisława Jerzego Sędziaka ps. „Warta” w Szczecinie 15 Lubuska Brygada Obrony Terytorialnej im. gen. dyw. Franciszka Kamińskiego ps. „Olsza” w Gorzowie Wielkopolskim 16 Dolnośląska Brygada Obrony Terytorialnej im. ppłk. Ludwika Marszałka ps. „Zbroja” we Wrocławiu 17 Opolska Brygada Obrony Terytorialnej w Opolu 18 Stołeczna Brygada Obrony Terytorialnej im. gen. Antoniego Chruściela ps. „Monter” w Warszawie 19 Nadbużańska Brygada Obrony Terytorialnej im. gen. bryg. Wilhelma Orlik-Rückemanna w Chełmie 20 Przemyska Brygada Obrony Terytorialnej im. gen. dyw. Stefana Roweckiego ps. „Grot” w Przemyślu

Uzbrojenie i sprzęt bojowy

thumb|Żołnierze WOT podczas ćwiczeń z PPK Javelin

Dowódcy WOT Dowódcy Stopień, imię i nazwisko Okres pełnienia służby gen. broni Wiesław Kukuła 1 stycznia 2017 – 30 grudnia 2022.. cz. p.o. gen. broni Maciej Klisz 1 stycznia 2023 – 6 lutego 2023 gen. dyw. Maciej Klisz 7 lutego 2023 – 10 października 2023.. cz. p.o. gen. bryg. Krzysztof Stańczyk 11 października 2023 – 2 maja 2024 gen. bryg./gen. dyw. Krzysztof Stańczyk od 3 maja 2024.

Wybrane działania WOT W latach 2020–2025 WOT były wykorzystywane m.in. do działań przeciwepidemicznych, przeciwpowodziowych, odbudowy infrastruktury po klęskach żywiołowych oraz wsparcia ochrony granicy państwowej. Według raportu Instytutu Wschodniej Flanki działania te pokazały zdolność formacji do szybkiej mobilizacji i wsparcia administracji publicznej oraz lokalnych społeczności.

Podczas pandemii COVID-19 żołnierze WOT wspierali podmioty odpowiedzialne za bezpieczeństwo publiczne i ochronę zdrowia. 16 marca 2020 minister obrony narodowej wydał decyzję dotyczącą wsparcia przez Siły Zbrojne RP działań związanych z zapobieganiem rozprzestrzenianiu się wirusa SARS-CoV-2, a 18 marca WOT rozpoczęły operację przeciwkryzysową „Odporna Wiosna”. Jej celem było ograniczanie skutków kryzysu epidemicznego oraz wzmacnianie odporności społeczności lokalnych. Działania obejmowały m.in. wsparcie szpitali i służb sanitarnych, Policji, Straży Granicznej, samorządów, organizacji pomocowych, Agencji Rezerw Materiałowych oraz Urzędu Lotnictwa Cywilnego.

23 czerwca 2020 operacja „Odporna Wiosna” została przekształcona w operację „Trwała Odporność”, skoncentrowaną przede wszystkim na wsparciu opieki medycznej, służb sanitarnych, wojewodów i samorządów oraz na działaniach związanych z ogniskami zakażeń. Działania przeciwepidemiczne zawieszono 13 marca 2022. Według raportu w działaniach od 6 marca 2020 do 13 marca 2022 uczestniczyło prawie 40 tys. osób, w tym żołnierze zawodowi, żołnierze OT, pracownicy resortu obrony narodowej i podchorążowie, a w szczytowym okresie każdego dnia zaangażowanych było do 5,6 tys. żołnierzy. Do zadań należały m.in. pobieranie wymazów, triaż, pomiar temperatury, rozstawianie namiotów i kontenerów pełniących funkcję polowych izb przyjęć, wsparcie logistyczne i administracyjne placówek medycznych, dystrybucja butli tlenowych, wsparcie regionalnych centrów krwiodawstwa i krwiolecznictwa, kontrola osób przebywających na kwarantannie oraz pomoc osobom starszym i kombatantom.

WOT były również angażowane w akcje przeciwpowodziowe. We wrześniu 2024, podczas powodzi w południowo-zachodniej Polsce, żołnierze formacji wykonywali zadania związane z umacnianiem wałów przeciwpowodziowych, ewakuacją ludności drogą lądową, wsparciem ewakuacji drogą powietrzną przy udziale komponentu lotniczego wydzielonego z Dowództwa Generalnego Rodzajów Sił Zbrojnych, dowozem i dystrybucją żywności oraz wody, przepompowywaniem i wypompowywaniem wody, usuwaniem skutków powodzi oraz oczyszczaniem terenów po ustąpieniu wody. Początkowo do działań skierowano ponad 4 tys. żołnierzy, następnie kolejne 4,5 tys.; łącznie w działaniach miało uczestniczyć 21 tys. żołnierzy. Wykorzystano ponad 200 jednostek sprzętu, w tym samochody, quady, motocykle, agregaty prądotwórcze, maszty oświetleniowe, piły spalinowe i łodzie saperskie. Do obserwacji terenów popowodziowych, szacowania strat i monitorowania zagrożonych rejonów użyto również bezzałogowych statków powietrznych FlyEye.

Po powodzi WOT uczestniczyły w operacji „Feniks”, której celem było usuwanie zniszczeń i odtwarzanie infrastruktury, m.in. dróg, mostów oraz sieci energetycznych i telekomunikacyjnych. Operacja trwała osiem miesięcy, do wiosny 2025, a dowodził nią dowódca WOT gen. bryg. Krzysztof Stańczyk. Według raportu uczestniczyło w niej ponad 5 tys. żołnierzy Wojska Polskiego, głównie z wojsk inżynieryjnych, w tym około 2 tys. żołnierzy WOT.

Od 2021 WOT były także angażowane we wsparcie ochrony granicy państwowej. 3 września 2021 rozpoczęła się operacja „Silne Wsparcie” prowadzona w rejonie granicy polsko-białoruskiej. Początkowo brali w niej udział żołnierze 1 Podlaskiej Brygady Obrony Terytorialnej i 2 Lubelskiej Brygady Obrony Terytorialnej, a następnie także żołnierze z innych brygad. Działania obejmowały kontakty z władzami lokalnymi i mieszkańcami, wsparcie domów pomocy społecznej i zakładów opiekuńczo-leczniczych, uruchomienie telefonicznej linii wsparcia, szkolenia z zakresu bezpieczeństwa teleinformatycznego dla pracowników samorządowych, patrole piesze i mobilne, organizację punktów kontrolnych i posterunków obserwacyjnych oraz rozpoznanie z powietrza prowadzone przez grupy rozpoznania obrazowego.

7 lipca 2025 rozpoczęto operację „Bezpieczny Zachód”, w ramach której żołnierze WOT zostali skierowani do wsparcia działań Straży Granicznej na granicy polsko-niemieckiej. Według raportu zaangażowano w nią około 500 żołnierzy z 12 Wielkopolskiej, 14 Zachodniopomorskiej, 15 Lubuskiej i 16 Dolnośląskiej Brygady Obrony Terytorialnej. Do zadań WOT należały m.in. wspólne patrole ze Strażą Graniczną, Żandarmerią Wojskową i innymi służbami, obserwacja tzw. zielonej granicy, przeciwdziałanie próbom nielegalnego przekroczenia granicy oraz zabezpieczanie mostów, dróg, przejść pieszo-rowerowych i terenów zielonych.

Odznaczenia 7 listopada 2025 WOT otrzymały Złoty Medal Reipublicae Memoriae Meritum przyznany przez p.o. Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej w uznaniu czynnego działania rzecz kultywowania pamięci narodowej i zachowywania dziedzictwa kulturowego Polski.

Zobacz też Wojska obrony terytorialnej terytorialna służba wojskowa Obrona Narodowa

Przypisy

Bibliografia

Ustawa z dnia 16 listopada 2016 r. o zmianie ustawy o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej oraz niektórych innych ustaw ().