Adam Smith

Adam Smith [] (ur. 5 czerwca 1723 w Kirkcaldy, zm. 17 lipca 1790 w Edynburgu) – szkocki myśliciel i filozof, autor Badań nad naturą i przyczynami bogactwa narodów (1776), które były jedną z pierwszych prób usystematyzowania wiedzy na temat historii rozwoju przemysłu i handlu w Europie.

Dokonania Smitha były podstawą do wyodrębnienia przez Davida Ricarda ekonomii jako osobnej dziedziny nauki. Jego prace są jednymi z najbardziej znanych i cenionych opracowań na temat gospodarki rynkowej, kapitalizmu i liberalizmu.

Przez trzynaście lat wykładał na University of Glasgow przedmiot „filozofia moralna” ().

Adam Smith publikował prace z filozofii moralnej, czyli teorii ludzkiego działania w ramach społeczeństwa, a także eseje z historii literatury, historii nauki, retoryki, estetyki i krytyki literackiej.

Życiorys Dzieciństwo Urodził się jako syn Margaret Douglas w Kirkcaldy w Fife w Szkocji. Jego ojciec, również Adam, pracował jako prawnik i urzędnik służby cywilnej. Zanim poślubił Margaret, był wdowcem. Ślub wzięli w 1720 roku. Zmarł dwa miesiące przed urodzinami synaBussing-Burks, Marie (2003). Influential Economists. Minneapolis: The Oliver Press, s. 38–39.. Mimo że dokładna data urodzenia Smitha jest nieznana, jego chrzest został zarejestrowany 5 czerwca 1723 w KirkcaldyBuchan, James (2006). The Authentic Adam Smith: His Life and Ideas. W. W. Norton & Company, s. 12..

Znane jest zaledwie kilka wydarzeń z wczesnego dzieciństwa Smitha, niemniej jednak szkocki dziennikarz i biograf Smitha John Rae zanotował, że Adam został porwany przez Cyganów w wieku czterech lat i został zwolniony, gdy mieszkańcy ruszyli, aby go ratować. Smith był blisko związany z matką, która prawdopodobnie zachęcała go do kontynuowania kariery naukowejBussing-Burks, Marie (2003). Influential Economists. Minneapolis: The Oliver Presss.39.. Uczęszczał do Szkoły Kirkcaldy Burgh – określonej przez Rae jako „jedną z najlepszych szkół średnich w Szkocji w tamtym okresie”. Podczas pobytu w latach 1729–1737Rae, John (1895). Life of Adam Smith, s. 5. Smith uczył się łaciny, matematyki, historii i literatury.

Edukacja thumb|upright|Tablica pamiątkowa w Kirkcaldy, mieście rodzinnym Smitha.

W wieku czternastu lat został przyjęty na Uniwersytet w Glasgow. Studiował filozofię moralną pod kierunkiem Francisa Hutchesona. W Glasgow Smith rozwijał swoje zamiłowanie do wolności, rozumu i wolności słowa. W 1740 roku został nagrodzony stypendium Snella i otrzymał zgodę na kontynuowanie edukacji na Balliol College w OksfordzieBuchan, James (2006). The Authentic Adam Smith: His Life and Ideas. W. W. Norton & Company, s. 22.. Jego zdaniem poziom nauczania w Glasgow był o wiele wyższy niż ten w Oxfordzie, który określał jako intelektualnie spowalniającyBussing-Burks, Marie (2003). Influential Economists. Minneapolis: The Oliver Press, 2003, s. 41.. W II rozdziale V księgi Bogactwa narodów, Smith napisał: „Na Uniwersytecie w Oxfordzie większa część profesorów przez wiele lat w ogóle zrezygnowała nawet z pozorów nauczania”. Znany jest przypadek ukarania Smitha za czytanie Traktatu o naturze ludzkiej Davida Hume’aRae, John (1895). Life of Adam Smith. New York City: Macmillan Publishers, s. 5.. Książka została skonfiskowana. Według Williama Roberta Scotta, „Oxford czasu [Smitha] przyczynił się niewiele, jeśli w jakiekolwiek sposób, do tego, co miało być w przyszłości dorobkiem jego życia”Ntroductory Economics. New Age Publishers. s. 4.. Jednak mimo wszystko Smith przy okazji pobytu w Oxfordzie zdołał nauczyć się kilku przedmiotów poprzez czytanie książek zgromadzonych na półkach olbrzymiej biblioteki uniwersyteckiej. Jak wynika z listów, kiedy nie uczył się na własną rękę, jego czas w Oksfordzie nie należał do najszczęśliwszychRae, John (1895). Life of Adam Smith, s. 24–25.. Pod koniec pobytu zaczął cierpieć na drgawki, prawdopodobnie objawy załamania nerwowegoBussing-Burks, Marie (2003). Influential Economists. Minneapolis: The Oliver Press, s. 42.. Opuścił uniwersytet w 1746 roku, a jego pobyt tam zakończył się przed wygaśnięciem stypendiumBuchan, James (2006). The Authentic Adam Smith: His Life and Ideas. W. W. Norton & Company, s. 29..

W V księdze Bogactwa narodów Smith komentuje niską jakość nauczania i skromną aktywność intelektualną na uniwersytetach angielskich w porównaniu z ich odpowiednikami w Szkocji. Przypisuje to zarówno wysokości dotacji dla wydziałów w Oxfordzie i Cambridge, które wypłacały pensję profesorom niezależnie od ich zdolności do przyciągania studentów, jak również sytuacji, w której wielu wybitnych intelektualistów (ludzi pióra) wiodło komfortowe życie jako ministrowie Kościoła AngliiBuchholz, Todd (1999). New ideas from Dead Economists: An introduction to modern economic thought. Penguin Books, s. 19..

Kariera nauczycielska thumb|Inquiry into the nature and causes of the wealth of nations, 1922

Smith rozpoczął publiczne wykłady w 1748 roku w Edynburgu pod patronatem Lorda KamesRae, John (1895). Life of Adam Smith. New York City: Macmillan Publishers, s. 30.. Tematy wykładów dotyczyły retoryki, literatury pięknej, a w późniejszym czasie zagadnienia „postępu bogactwa”. W tym ostatnim temacie po raz pierwszy wyłożył swoją ekonomiczną filozofię „systemu oczywistości i prostoty naturalnej wolności”. Mimo że nie można określić go mianem mistrza w zakresie wystąpień publicznych, jego wykłady spotkały się z uznaniem i osiągnęły sukces. W 1750 roku spotkał filozofa Davida Hume’a który był jego mentorem przez ponad dekadę. W swoich wspólnych pismach dotyczących historii, polityki, filozofii, ekonomii i religii wykształcili wzajemną więź, dużo bliższą niż z innymi przedstawicielami szkockiego oświeceniaSmith, Adam, Dictionary of National Biography, Oxford University Press, 2004..

W 1751 przyznano mu profesurę na Uniwersytecie w Glasgow, wykładał logikę. Kiedy kierownik zakładu filozofii moralnej zmarł rok później, Smith przejął jego stanowiskoBussing-Burks, Marie (2003). Influential Economists. Minneapolis: The Oliver Press, s. 43.. Pracował na uczelni przez kolejne 13 lat, które opisywał jako „zdecydowanie najbardziej twórczy, a zatem zdecydowanie najszczęśliwszy i najbardziej zaszczytny okres [życia]”Rae, John (1895). Life of Adam Smith. New York City: Macmillan Publishers, s. 42..

Smith opublikował Teorię uczuć moralnych w 1759 roku zawierającą w sobie niektóre z jego wykładów. Praca ta dotyczy zagadnienia, zależności pomiędzy współodczuwaniem a ludzką moralnością. Smith wykorzystuje kategorię współodczuwania w swojej refleksji ekonomicznej, opisując ludzką zdolność do zrozumienia potrzeb innych i zaspokajania tych potrzeb na drodze wymiany towarów i usług. Zdefiniował współodczuwanie jako poczucie moralne. Współodczuwanie określa ludzką zdolność do rozumienia innych ludzi. Skłonność do zachowań społecznych wyjaśniana jest przez Smitha przy pomocy właśnie tej kategorii. Również uczucia i emocje regulujące funkcjonowanie społeczeństwa są pochodnymi tej instynktownej umiejętnościWiktor Werner, Historyczność kultury. W poszukiwaniu myślowego fundamentu współczesnej historiografii, Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań 2009, s. 100–102..

Oparł on wyjaśnienie nie na specjalnym zmyśle moralnym, jak uczynił to Lord Shaftesbury III i Hutcheson, ani na użyteczności jak Hume, ale właśnie na współodczuwaniu.

Po opublikowaniu Teorii uczuć moralnych Smith stał się tak popularny, że wielu bogatych studentów opuściło swoje szkoły w innych krajach tylko po to, aby przenieść się do Glasgow i studiować pod kierunkiem SmithaBuchholz, Todd (1999). New ideas from Dead Economists: An introduction to modern economic thought. Penguin Books, s. 15.. Po publikacji Smith zaczął zwracać większą uwagę na jurysprudencję i ekonomię w swoich wykładach, a mniej miejsca poświęcał teorii moralnościBuchan, James (2006). The Authentic Adam Smith: His Life and Ideas. W. W. Norton & Company, s. 67.. Na przykład sformułował tezę głoszącą, że przyczyną wzrostu bogactwa narodowego jest praca, a nie ilość zgromadzonego złota lub srebra, co było sprzeczne z podstawą merkantylizmu, teorii ekonomicznej, która dominowała w polityce gospodarczej Europy Zachodniej w tamtym okresie.

W 1762 roku na Uniwersytecie w Glasgow przyznano Smithowi tytuł doktora prawa (LL.D.). Pod koniec 1763 roku otrzymał ofertę od Charlesa Townshenda, który został mu przedstawiony przez Davida Hume’a, aby zajął się wychowaniem i kształceniem swego pasierba, Henryka Scotta – młodego księcia Buccleuch. Smith przyjął ofertę, rezygnując z posady profesora. W konsekwencji złożenia profesury w połowie semestru próbował zwrócić czesne opłacone przez swoich uczniów. Studenci odmówiliBuchholz, Todd (1999). New ideas from Dead Economists: An introduction to modern economic thought. Penguin Books, s. 16..

Nauczanie i podróże Praca prywatnego nauczyciela związana była z podróżami po Europie. Smith podróżował ze Scottem, prowadząc nauczanie w trasie. Otrzymywał 300 funtów rocznie oraz zwrot kosztów wraz z 300 funtową emeryturą. Dochód ten wynosił w przybliżeniu dwukrotność jego wcześniejszej pensjiBuchan, James (2006). The Authentic Adam Smith: His Life and Ideas. W. W. Norton & Company, s. 15.. Zadebiutował w roli opiekuna podczas wyjazdu do Tuluzy we Francji, gdzie przebywał przez półtora roku. Według relacji, uważał Tuluzę za bardzo nudną. Pisał do Hume’a, że „zaczął pisać książkę, aby zabić czas”. Po przejechaniu południa Francji, grupa przeniosła się do Genewy, gdzie Smith spotkał się z Voltaire’emBuchholz, Todd (1999). New ideas from Dead Economists: An introduction to modern economic thought. Penguin Books s. 16–17..

Po pobycie w Genewie grupa udała się do Paryża gdzie Smith spotkał się z wybitnymi intelektualistami takimi, jak Benjamin FranklinBuchholz, Todd (1999). New ideas from Dead Economists: An introduction to modern economic thought. Penguin Books, s. 17., Anne-Robert-Jacques Turgot, Jean Le Rond d’Alembert, André Morellet, Claude Adrien Helvétius, a w szczególności François Quesnay – kierownik szkoły fizjokratów, którego idee zrobiły na Smicie tak ogromne wrażenieBuchan, James (2006). The Authentic Adam Smith: His Life and Ideas. W. W. Norton & Company, s. 80., że rozważał zadedykowanie Quesnayowi swojego traktatu pt. Badania nad naturą i przyczynami bogactwa narodów gdyby ten nie zmarł wcześniej. Fizjokraci przeciwstawiali się merkantylizmowi, dominującej teorii ekonomicznej w tamtym czasie poprzez sformułowanie motta: Laissez faire et laissez passer, le monde va de lui même! (pozwólcie czynić, pozwólcie przechodzić, świat porusza się sam). Ponadto twierdzili, że tylko rolnictwo produkuje bogactwo, natomiast handel i manufaktury nie.

Ponieważ angielski system dystrybucji dóbr różnił się znacząco od francuskiego, poglądy fizjokratów nie zostały w pełni zrozumiane przez Smitha, który twierdził, że ich myśli są „ze wszystkimi ich niedoskonałościami [może] najbliższe dotarcia do prawdy, która nie została jeszcze opublikowana w temacie ekonomii politycznej”Smith, A. (1976), Badania nad naturą i przyczynami bogactwa narodów tom 2, s. 678.. Rozróżnienie pomiędzy pracą produktywną i nieproduktywną (w terminologii fizjokratów: classe steril) stało się kluczową kwestią dla rozwoju ekonomii klasycznej.

Późne lata