thumb|C jest enklawą państwa A i eksklawą kraju B thumb|C jest eksklawą państwa B, ale nie jest enklawą państwa A, ponieważ dzieli granicę z państwem D Enklawa – terytorium otoczone ze wszystkich stron innym terytorium.
Z kolei obszar stanowiący oddzielną część jakiegoś większego terytorium stanowi jego eksklawę: na przykład San Marino stanowi enklawę w terytorium Włoch, zaś gmina Campione stanowi enklawę w terytorium Szwajcarii i eksklawę Włoch. Do niektórych terytoriów oddzielonych od zasadniczego obszaru kraju można dotrzeć przez wody międzynarodowe. Często w stosunku do nich błędnie używa się określenia enklawa, faktycznie są to jednak wyłącznie eksklawy. Dobrze znanym w Polsce przykładem eksklawy niebędącej enklawą jest obwód królewiecki, do którego dotrzeć można albo przez Litwę, albo przez Polskę, albo przez Morze Bałtyckie.
Pochodzenie Terminów „enklawa/eksklawa” używa się także dla określenia tego typu terytoriów w skali subnarodowej. Wyraz ten pochodzi z języka francuskiego, który stanowił język dyplomacji. Czasownik enclaver, oznaczające „wbijać się klinem”, pochodzi od łacińskiego in-clavo, gdzie clavus to klin, gwóźdź. Enklawy są dziedzictwem historycznym i politycznym, choć niekiedy niektóre terytoria stały się faktycznymi enklawami na skutek np. zmiany biegu rzeki.
Charakterystyka Życie w enklawach może być niewygodne z racji oderwania od terytorium macierzystego. Stąd też zainteresowane państwa starają się podpisać umowy regulujące takie kwestie jak dostawy energii, przepływ osób, usługi publiczne dla ludności itp. Najlepiej zdefiniowana jest sytuacja enklaw w Europie, zwłaszcza w epoce swobodnego przepływu osób w strefie Schengen. Natomiast w Azji enklawy nadal stanowią nierzadko przedmiot sporów terytorialnych.
Przykłady enklaw Cechą charakterystyczną ściśle rozumianych enklaw jest to, że nie da się do nich dostać inaczej, niż poprzez terytorium otaczającego je innego państwa.
Historycznie jedną z najbardziej znanych w Europie enklaw był Berlin Zachodni; z kolei w historii Polski należał do niej w latach 1412–1769 tzw. zastaw spiski obejmujący 13 miast i szereg zamków spiskich, a pod względem terytorialnym składający się z grupy eksklaw Korony Królestwa Polskiego i zarazem enklaw w obrębie Królestwa Węgier. Z kolei do końca lipca 2015 przy granicy indyjsko-bangladeskiej znaleźć można było 92 bangladeskie eksklawy na terytorium Indii i 106 indyjskich eksklaw na terytorium Bangladeszu. Ponadto 21 z tych bangladeskich eksklaw znajduje się wewnątrz indyjskich eksklaw, oraz 3 indyjskie eksklawy wewnątrz bangladeskich. Sytuacja była niekiedy bardzo skomplikowana, gdy np. największa indyjska eksklawa Balapara Khagrabari zawierała w sobie bangladeską eksklawę Upanchowki Bhajni, która zawierała znowu indyjską eksklawę Dahala Khagrabari. Ostatecznie obydwa państwa doszły do porozumienia, w wyniku którego enklawy przeszły do tego państwa, na terenie którego były położone Enklawy i eksklawy na granicy indyjsko-bangladeskiej, które istniały do 2015.|thumb|250px
Państwa stanowiące w całości enklawy Państwo może być jako całość otoczone ze wszystkich stron przez inne państwo, stanowiąc wewnątrz niego enklawę. Współcześnie istnieją zaledwie trzy takie państwa: Lesotho wewnątrz terytorium RPA, mały|Flaga enklawy Lesotho San Marino wewnątrz terytorium Włoch, mały|Flaga enklawy San Marino Watykan wewnątrz terytorium Włoch (Rzymu). mały|Flaga enklawy watykańskiej
Enklawy będące eksklawami innych państw Przykłady enklaw będących eksklawami innych państw, to: obszar miejski Baarle na pograniczu holendersko-belgijskim, stanowiący administracyjnie dwa odrębne miasta: belgijskie Baarle-Hertog (obejmujące 22 belgijskie enklawy w terytorium holenderskim) oraz holenderskie Baarle-Nassau (obejmujące 3 enklawy na terenie Belgii oraz jedną małą enklawę wewnątrz jednej z belgijskich enklaw Baarle-Hertog), niemieckie Büsingen (stanowiące enklawę w terytorium szwajcarskiego kantonu Szafuza), perony stacji kolejowej Basel Badischer Bahnhof w Bazylei, będące częścią suwerennego terytorium szwajcarskiego kantonu Bazylea-Miasto, ale zarazem stanowiące wewnątrz niego enklawę obszaru regulacyjnego kolei, VAT i celnego Niemiec i Unii Europejskiej, włoskie miasto Campione d’Italia, stanowiące wewnątrz szwajcarskiego kantonu Ticino enklawę terytorium Włoch i zarazem obszaru celnego oraz VAT Unii Europejskiej, ale stosującą preferencyjne stawki VAT odpowiadające szwajcarskim; do 1 stycznia 2020 r. enklawa była pod względem gospodarczym traktowana de facto jako część Szwajcarii, tj. wchodziła w skład szwajcarskiego obszaru celnego i VAT, a jej mieszkańcy posługiwali się obok oficjalnej waluty euro także frankiem szwajcarskim i nie płacili podatków we Włoszech, niemniej pod każdym innym względem podlegała ona administracyjnie włoskiej prowincji ComoEuropean Sources Online Directive (EU) 2019/475 amending Directives 2006/112/EC and 2008/118/EC as regards the inclusion of the Italian municipality of Campione d’Italia and the Italian waters of Lake Lugano in the customs territory of the UnionTiny Italian enclave in Switzerland transferred back to Italy and the EU's customs union, Euronews, 3 stycznia 2020 hiszpańskie miasto Llivia położone w południowej Francji, kilka kilometrów na wschód od Andory, rosyjska eksklawa Miedwieżje-Sańkowo stanowiąca enklawę w terytorium Białorusi, składa się z dwóch wsi, wsie Ormidhia i Xylotimbou na Cyprze otoczone są przez formalnie niezależną brytyjską bazę Dhekelia. Ponadto na terenie bazy znajduje się elektrownia również należąca do Cypru, wieś Sastavci należąca do Bośni i Hercegowiny tworzy enklawę na terytorium Serbii w pobliżu miasta Priboj.
Poza Europą enklawy można znaleźć także w Azji: Madha należąca do Omanu stanowi enklawę w terytorium Zjednoczonych Emiratów Arabskich, jednocześnie na jej terytorium znajduje się mniejsze terytorium Nahwa, które jest eksklawą ZEA wewnątrz Madhy, terytorium Armenii zawiera 3 eksklawy Azerbejdżanu, dwie z nich to wsie w północno-wschodniej Armenii, a trzecia znajduje się w regionie Nachiczewan; istnieje też jedna eksklawa Armenii w terytorium Azerbejdżanu, Kotlina Fergańska podzielona między Kirgistan, Tadżykistan i Uzbekistan daje liczne przykłady enklaw, m.in. kirgiska wioska Barak w terytorium Uzbekistanu, tadżycka wioska Sarwan także otoczona przez Uzbekistan, tadżycki Kajragasz wewnątrz Kirgistanu, uzbeckie miasta Soch i Szachimardan oraz terytoria Kalasza i Chalmion stanowią enklawy w terytorium kirgiskim.
Szczególne przypadki enklaw stanowią wyspy otoczone wodami terytorialnymi innego państwa. Są to: należące do Malawi wyspy Chisamulu i Likoma położone na jeziorze Niasa na wodach terytorialnych Mozambiku, argentyńska wyspa Isla Martin Garcia otoczona przez urugwajskie wody terytorialne przy ujściu Rio de la Plata.
Półenklawy stanowiące funkcjonalne enklawy Niektóre obszary danego kraju zachowują co prawda ciągłość z resztą jego terytorium, ale nie z jego infrastrukturą, zaś jedyne drogi lub linie kolejowe umożliwiające dojazd środkami transportu wiodą do nich przez terytorium kraju sąsiedniego. Tereny takie funkcjonują w praktyce podobnie do enklaw, pomimo iż formalnie nimi nie są, zaś występują głównie w regionach górskich albo położonych nad akwenami pozbawionymi dostępu do wód międzynarodowych. W Polsce w latach 1920–1939 przykładem takiej faktycznej „enklawy” było Nadole nad Jeziorem Żarnowieckim, do którego droga lądowa prowadziła wyłącznie przez Niemcy. Do współczesnych przykładów takich obszarów należą: austriacka gmina Jungholz, łączącą się terytorialnie z resztą Austrii wyłącznie poprzez szczyt górski, a poza nim otoczona prawie zewsząd przez terytorium Niemiec, przez które wiodą wszystkie szlaki komunikacyjne łączące ją z resztą kraju, Kleinwalsertal, dolina w Vorarlbergu (Austria), do której można dojechać jedynie przez położony w Bawarii Oberstdorf, szwajcarska wieś Samnaun, początkowo dostępna jedynie drogą biegnącą przez Austrię, przez co została wykluczona w 1892 r. ze szwajcarskiego obszaru celnego; gdy w latach 1907–1912 powstała droga łącząca miejscowość bezpośrednio z pozostałą częścią Szwajcarii, utrzymała swój specjalny status celny; włoska dolina Livigno, wyłączona z unijnego obszaru VAT, rosyjska wieś Dubki (est. Tupka) położona na zachodnim brzegu Jeziora Pskowskiego, do której można dotrzeć lądem tylko przez terytorium estońskiemapka, miejscowość Hyder na Alasce, do której jedyna droga biegnie przez terytorium Kanady, zaś bezpośredni dostęp z innych miejscowości Alaski możliwy jest tylko za pomocą wodnosamolotu, kilka wsi w Irlandii (m.in. Roranna) na pograniczu z terytorium Irlandii Północnej.
Zobacz też
państwo śródlądowe
Przypisy
Linki zewnętrzne Artykuł o enklawach Baarle-Hertog i Baarle-Nassau Mapa enklaw Baarle-Hertog i Baarle-Nassau (format PDF)