Samorząd terytorialny w Szwecji – struktura samorządu terytorialnego zorganizowana w Królestwie Szwecji.
W Szwecji istnieje bardzo długa tradycja podejmowania decyzji w sprawach lokalnych na szczeblu lokalnym. Za początkową datę dzisiejszego modelu uznaje się 1862 rok. Rząd oddzielił wtedy samorząd świecki od kościelnego oraz przyznał samorządom prawo do nakładania podatków. Artykuł z 1974 roku tzw. Artykuł o Rządzie gwarantował istnienie samorządów. W § 1 Konstytucji jest mowa o samorządzie lokalnym (kommunal självstyrelse) złożonym z gmin (primärkommuner) oraz okręgów (landstingskommuner). Bardziej szczegółowo sprawy związane z samorządem lokalnym uregulowane są w Ustawie o Samorządzie Lokalnym z 1992 roku. Podstawą struktury państwa są postanowienia § 7 aktu o formie rządu. Mowa jest w nim o unitarnej formie państwa przy dwustopniowym podziale terytorium na okręgi i gminy.
Historia samorządu terytorialnego Szwecji Od V w. na terenie Szwecji funkcjonowały osady zarządzane przez lokalnych przywódców. W wyniku rozwoju osad wiejskich i zacieśniania między nimi współpracy, z czasem wykształciły się z nich większe społeczności. Wsie łączyły się w większe skupiska, te w obszary plemienne. Okres wojenno-kupieckich wypraw wikingów między IX a XI wiekiem przyczynił się do rozwoju miast handlowych, tym samym samorządów miejskich. Od XI do XIII w. trwał proces jednoczenia kraju, w którym istotną rolę odegrała dynastia Folków. Mimo prób centralizacji władzy, Szwecja jeszcze przez wiele lat składała się z dzielnic (land, później landskap), posiadających znaczną samodzielność i niezależność od władzy zwierzchniej. W każdej dzielnicy funkcjonowały odrębne instytucje i obowiązywało wewnętrzne prawo.
Władza lokalna była sprawowana poprzez tzw. tingi – wiece z udziałem wszystkich wolnych ludzi. Na zgromadzeniach rozstrzygano miejscowe spory i wymierzano sprawiedliwość. Wiece zwoływano także dla okręgów, na których zbierali się mężczyźni – zwierzchnicy rodzin wchodzących w skład miejscowej społeczności. Każdy okręg z tingiem i przywódcą przypominał państewko, luźno związane z innymi okręgami, dzielnicą i królestwem. Zgodnie z postanowieniami Landlagu z połowy XIV w. prawo do decydowania w istotnych dla danej społeczności sprawach przysługiwało również chłopom.
Napływający do Szwecji od XIV wieku element niemiecki wywarł istotny wpływ na organizację władz miejskich. W miastach wprowadzano regulacje oparte na prawie magdeburskim. Władze miejskie tworzyła rada miejska i ława sądownicza. Zgodnie z regułami prawnymi z połowy XIV w., w miastach zamieszkiwanych przez ludność niemiecką połowę składu rady mieli stanowić Niemcy. W 1319 r., wraz z elekcją Magnusa Erikssona na króla, uchwalono kartę wolności. Ustalono w niej m.in.: elekcyjność tronu, zakaz rozdawania królewszczyzn oraz nakładania podatków bez zgody przedstawicieli stanów.
Istotną rolę w procesie jednoczenia Szwecji i dla rozwoju samorządu lokalnego odegrało chrześcijaństwo. Chrystianizacja tego kraju rozpoczęła się najprawdopodobniej na początku IX wieku. W 1008 r. ochrzczony został pierwszy szwedzki król – Olaf Skötkonung. Walka z pogaństwem trwała aż do XII w. Kościół w Szwecji od początku dysponował realną siłą oraz niezależnością od władzy świeckiej, gwarantowaną licznymi przywilejami, immunitetami oraz nadaniami ziemskimi. Kościół posiadał uprawnienia do nakładania podatków lokalnych, prowadził ewidencję ludności. Granice diecezji przez wiele lat pokrywały się z granicami gmin. Współdziałanie organizacji kościelnej z władzą centralną było istotne, ponieważ prerogatywy królewskie były znacząco ograniczone. Król początkowo nie posiał prawa do ściągania podatków.
Na początku XVI w. Szwecja wkroczyła na drogę dynamicznego rozwoju. Rządzący w latach 1521–1560 Gustaw Waza scentralizował władzę, zreformował podatki i uzależnił Kościół od państwa. W okresie jego rządów miała miejsce reformacja, w wyniku której popularność zyskał luteranizm. Radykalne reformy Gustawa kontynuowane przez jego synów przyniosły rozkwit gospodarczy i wzmocniły pozycję Szwecji, pozwoliło to na skuteczną walkę o dominium Maris Baltici i uzyskanie rangi mocarstwa w XVII wieku. W wyniku reform wzmacniających rządy królewskie zmalała rola władzy lokalnej.
W procesie kształtowania się samorządu terytorialnego istotne były reformy Karola XI. W latach 80. XVII w. przeprowadził on Wielką Redukcję, efektem której była parcelacja ok. 80% majątków szlacheckich. Położyła ona kres dążeniom szlachty do przekształcenia wolnych chłopów płacących tylko podatki w feudalnie zależnych poddanych. Umożliwiła im nabycie na własność posiadanego gospodarstwa. Poprawa pozycji chłopów skutkowała rozwojem wiejskich samorządów lokalnych.
Po pokoju w Nystad w 1721 r. władza królewska znów została osłabiona. Pokój ten zakończył III wojnę północną, w której zwycięstwo odniosła armia rosyjska. Na mocy jego postanowień, Szwecja utraciła Ingrię, Karelie, Estonię i Inflanty oraz została zobowiązana do wypłaty reparacji wojennych Rosji. Wydarzenie to uznaje się za kres mocarstwowych aspiracji Szwecji. Zapoczątkowany w tym czasie okres wielkich zmian zakończył się wraz z powstaniem przeciwko Gustawowi III oraz utratą Finlandii i Wysp Alandzkich w 1809 roku. Datę tę można uznać za kres wojowniczości i ekspansji, które dominowały w polityce Szwecji od czasów wikingów. Od tej pory Szwecja wkroczyła na drogę pokoju. Polityka neutralności jest konsekwentnie realizowana do czasów współczesnych.
W XIX w. utrwaliły się w Szwecji stosunki kapitalistyczne, nastąpił wzrost znaczenia burżuazji i liberalizmu mieszczańskiego. Przeprowadzono wiele reform wewnętrznych, również w sferze samorządu terytorialnego. W wyniku zmian przeprowadzonych w 1807 i 1843 r. samorządy lokalne wsi uzyskały w miarę jednolitą postać, natomiast formy samorządów miejskich zostały uregulowane przez odrębne dla każdego miasta akty wewnętrzne. Momentem przełomowym w historii szwedzkiego samorządu terytorialnego był rok 1862. W tym czasie weszło w życie zarządzenie o samorządach lokalnych. Na jego mocy w granicach parafii utworzono okręgi gminne. Powstał także samorząd na szczeblu okręgu. Efektem reformy było utworzenie 2498 gmin oraz 25 okręgów. Intensywny rozwój gospodarczy Szwecji w XX wieku sprawił, że niewielkie i jednocześnie bardzo liczne gminy nie były w stanie sprostać nowym, coraz bardziej złożonym zadaniom. Z tego względu w II poł. XX wieku przeprowadzono kilka reform scalających. W wyniku reformy z 1952 r. liczbę gmin zredukowano do 1037, natomiast po reformie z lat 1962–1974 zostało ich 278.
Gmina Szczebel podstawowy tworzą 288 gmin, które pokrywają cały obszar państwa. Zazwyczaj są to jednostki duże, liczą one średnio ponad 29 000 mieszkańców i zajmują przeciętnie obszar o powierzchni 1444,9 km². Gminy są bardzo zróżnicowane pod względem powierzchni, jak i liczby ludności. Największą gminą jest Kiruna na północy kraju, o powierzchni zaledwie 20 000 km². Natomiast najmniejsza to Sundbyberg o powierzchni zaledwie 9 km². Gminą największą liczebnie jest Sztokholm, którego liczba mieszkańców wynosi 730 000 osób. Podstawową strukturę gminy tworzy: rada gminy (organ uchwałodawczy), komisja centralna, pozostałe komisje oraz administracja zawodowa.
W Szwecji występują cztery rodzaje gmin: świeckie gminy prymarne świeckie gminy sekundarne parafie kościelne
diecezje Gminy świeckie i kościelne mogą tworzyć wspólne organy, stowarzyszenia gmin lub kościelne wspólnoty.
Gminy mają duży zakres odpowiedzialności związany z planowaniem, utrzymaniem i ochroną środowiska, służbami ratowniczymi, obroną cywilną i komunikacją, a także działalnością rekreacyjną i kulturalną.
Rada gminy Rada gminy pochodzi z wyborów powszechnych i bezpośrednich. Kadencja trwa cztery lata. Prawo wyborcze ma każdy pełnoletni mieszkaniec gminy, zarówno obywatel Szwecji, jak i innego państwa Unii Europejskiej oraz Norwegii i Islandii. Rada sama ustala ilość swoich członków. Prawo państwowe określa tylko minimalną ich liczbę. Wybierani są także zastępcy członków rady, w ilości nie większej niż połowa składu rady gminy. Zastępca członka rady jest instytucją specyficzną szwedzkiego prawa komunalnego. Przejmuje on wszystkie prawa i obowiązki radnego, jeśli on sam nie może wziąć udziału w sesji. Rada wybiera ze swego składu przewodniczącego oraz jednego lub dwóch zastępców. Powołuje ona członków wszystkich komisji, kierowników przedsiębiorstw komunalnych, członków wielu organów państwowych zgodnie ze szczegółowymi przepisami.
Rada gminy musi obowiązkowo powołać komisje: wykonawczą, wyborczą, zarządzania kryzysowego, komendanta lub komendanturę straży oraz audytorów. Ponadto powoływane są komisje zadaniowe, zajmujące się konkretnym zakresem administracji lokalnej, którym podlega zawodowy aparat urzędniczy. Ilość i zakres działania powoływanych komisji zależy od decyzji rady. Do najczęściej występujących należą komisje: edukacji, kultury i rekreacji, środowiska, spraw socjalnychLocal government in Sweden, dz. cyt., s. 8.. W wielu gminach powoływane są komisje łączące kompetencje z kilku obszarów zadań. Komisje zadaniowe wykonują swe zadania samodzielnie w powierzonym im zakresie i podlegają tylko nadzorowi ze strony komisji wykonawczej oraz rady gminy.
Okręgi Drugim obowiązkowym szczeblem organizacji samorządowej w Szwecji jest okręg (landstingskommuner), w literaturze nazywany także hrabstwem. Jego organizacja jest bardzo podobna do organizacji gminy. Występuje również rada okręgu wybierana w wyborach bezpośrednich. Wybiera spośród siebie komisję wykonawczą i inne komisje zgodnie z potrzebami. Do zadań samorządu okręgowego należą: obowiązkowe: opieka zdrowotna, opieka dentystyczna dla osób do lat 20; dobrowolne: kultura, edukacja, turystyka; wspólne z gminami: transport publiczny. Źródła finansowania są podobne jak dla gmin, mają swój udział w podatkach, uczestniczą w systemie wyrównawczym oraz mogą otrzymywać granty rządowe związane ze specjalnymi zadaniami powierzonymi okręgom.
Wybór organów Od roku 1970 wybory do parlamentu, rad wojewódzkich i rad gminnych odbywają się tego samego dnia, w trzecią niedzielę września, co 4 lata. Czynne prawo wyborcze przysługuje osobom zameldowanym na terenie danej gminy, które najpóźniej w dniu wyborów ukończyły 18 lat i są zarejestrowane w spisie wyborców. Od 1976 r. prawo do głosowania mają także cudzoziemcy, jeśli posiadają meldunek od 1 listopada, co najmniej trzy lata przed dniem głosowania. Prawo bierne przysługuje tym, którzy posiadają prawo czynne (z wyjątkiem osób zatrudnionych na kierowniczych stanowiskach w tym urzędzie samorządowym, do którego odbywają się wybory). Dla potrzeb wyborów kraj dzieli się na okręgi wyborcze. W okręgu określona liczba mandatów jest dzielona między konkurujące ze sobą partie. Do wyborów samorządowych i parlamentarnych wytycza się różne okręgi wyborcze. Podział mandatów odbywa się na zasadzie proporcjonalności. Stosuje się przy tym klauzulę zaporową, która wynosi 3%. Wymóg ten nie obowiązuje przy wyborach do samorządów gminnych. Ponadto od 1998 r. głosujący mają możliwość w ramach głosowania na listy partyjne oddawanie głosu imiennego. Jednak ten sposób głosowania nie cieszy się szczególną popularnością wśród szwedzkich wyborców. Szwedzi dość chętnie biorą udział w wyborach. W latach 70. ponad 90% obywateli głosowało, pod koniec lat 80. odsetek ten spadł do ok. 85%. W latach 90 współczynnik ten utrzymywał się na poziomie niecałych 80%. Jednak zanotować należy duże różnice we frekwencji między poszczególnymi gminami, które wahają się od 60 do 87%. Kolejną tendencją, którą można zaobserwować to regionalizacja partii politycznych. Np. Moderata samlingspartiet cieszy się poparciem mieszkańców gmin bogatszych, Centerpartiet jest najpopularniejsza na obszarach słabo zaludnionych, a Socialdemkraterna – w gminach o wyższym poziomie industrializacji w centrum i na północy kraju.
Organy uchwałodawcze