List do Efezjan

List do Efezjan [Ef] – księga w Nowym Testamencie, której autorstwo i adresat są dyskutowane do dziś. Składa się z dwóch części: w pierwszej autor porusza kwestię objawienia i realizacji Bożego planu (Efezjan 1:3 – 3:21), druga zawiera wezwanie do godnego postępowania (Efezjan 4:1 – 6:20).

Autorstwo Do XVIII wieku za autora listu uznawano apostoła Pawła. Po raz pierwszy podał to w wątpliwość Edward Evanson w 1792 rokuA. Jankowski: Listy więzienne św. Pawła. Wstęp, przekład, komentarz, Poznań 1962, „Pismo Święte Nowego Testamentu” t. 8, s. 347, przypis 26.. Wśród współczesnych uczonych panują sprzeczne opinie na temat autorstwa listu. Jedni bronią autorstwa Pawła, inni uznają ten list za deuteropauliński.

Poniższa tabela przedstawia, jak na przestrzeni wieków uczeni wyrażali swe poglądy na temat autorstwa listu. Liczby obrazują poszczególnych uczonych. Tabela skupia się na ostatnich dwóch wiekach, ponieważ do 1792 roku, niemalże wszyscy uczeni opowiadali się za autorstwem Pawła. Nie uwzględnia również uczonych Kościoła Wschodniego, którzy jednomyślnie optowali za autorstwem Pawła.

LATAZA AUTORSTWEM PAWŁAZMIANA STANOWISKAPRZECIW AUTORSTWU PAWŁA1519–18004011801–18251011826–18504131851–18605001861–18703051871–18800041881–18907021891–190011121901–191014051911–19208061921–19307041931–19408271941–19509051951–196020391961–1970193131971–1980151191981–199083151991–200120020SUMA16314121

Za Pawłem Dowody przemawiające za autorstwem Pawła są następujące: Wczesnochrześcijańscy pisarze cytują fragmenty listu (Klemens RzymskiList do Kościoła w Koryncie XLVI, 6 [w:] Pierwsi świadkowie. Pisma Ojców Apostolskich, przekład A. Świderkówna, Kraków 2010, s. 72., DidacheDidache IV, 9-11 [w:] Pierwsi świadkowie. Pisma Ojców Apostolskich, przekład A. Świderkówna, Kraków 2010, s. 35., Ignacy AntiocheńskiIgnacy do Kościoła w Efezie I, 1; IX, 1; XII, 2 [w:] Pierwsi świadkowie. Pisma Ojców Apostolskich, przekład A. Świderkówna, Kraków 2010, s. 113, 115, 116; Ignacy do Polikarpa V, 1; VI, 2 [w:] Pierwsi świadkowie. Pisma Ojców Apostolskich, przekład A. Świderkówna, Kraków 2010, s. 141-142., Polikarp ze SmyrnyI, 3; II, 1; X, 2; XII, 1, 3 [w:] Pierwsi świadkowie. Pisma Ojców Apostolskich, przekład A. Świderkówna, Kraków 2010, s. 156, 160-161., Justyn MęczennikDialog z Żydem Tryfonem39, 120.) albo wyraźnie wskazują autora cytowanych słów (Ireneusz z LyonuW dziele Przeciw herezjom poprzedza cytaty z Listu do Efezjan zwrotami: „podobnie Apostoł Paweł”(IV, 32, 1), „jak mówi Apostoł do Efezjan” (V, 14, 3), „Jak mówi błogosławiony Apostoł w Liście do Efezjan” (V, 2, 3) [Cytaty za: A. Jankowski: Listy więzienne św. Pawła. Wstęp, przekład, komentarz, Poznań 1962, „Pismo Święte Nowego Testamentu” t. 8, s. 346 oraz Eucharystia zwiastuje zmartwychwstanie ciała [w:] Św. Ireneusz z Lyonu, Chwałą Boga żyjący człowiek, wybór i komentarz J. Comby, D. Singles; tłumaczenie W. Myszor, Kraków 1999]., Teodot19, 3; 48, 2; 85, 3 [w:] Klemens Aleksandryjski, Wypisy z Theodota, tłumaczenie, wstęp i przypisy P. Siejkowski, Kraków 2001, s. 39, 58, 74., BazylidesHipolit Rzymski, Confutatio [w:] J. P. Minge Patrologia Graeca 16, 3, 3315., PtolemeuszEpifaniusz z Salaminy, Panarion [w:] J. P. Minge Patrologia Graeca 41, 565., WalentynHipolit Rzymski, Confutatio [w:] J. P. Minge Patrologia Graeca 16, 3, 3246., Klemens AleksandryjskiW Stromata, IV, 8, 64: „Dlatego w Liście do Efezjan Apostoł pisze” (Kobierce zapisków filozoficznych dotyczących prawdziwej wiedzy, przekład, wstęp, komentarz, indeksy J. Niemirska-Pliszczyńska, Warszawa 1994, tom 1, s. 332, 333), oraz w dziele Paedagogus, I, 5, 18 (po polsku brak).). W Kanonie Muratoriego występuje jako drugi list PawłowyE. Dąbrowski, Prolegomena do Nowego Testamentu, Poznań 1960, s. 57.. Pojawił się również w kanonie Marcjona, pod zmienioną nazwą Listu do Laodycejczyków. Tertulian w dziele Przeciw Marcjonowi stanowczo przeciwstawia się temu poglądowi i twierdzi, że „na podstawie prawdy Kościoła mamy wiadomość, że ten List został wysłany do Efezjan, a nie do Laodycejczyków” (V,17,1)Przeciw Marcjonowi, przekład zbiorowy S. Kalinkowski - W. Myszor - K. Obrycki - S. Ryznar - E. Stanula, wstęp i opracowanie W. Myszor, Warszawa 1993, s.. Historyk Kościoła Euzebiusz z Cezarei wyraża pogląd, że autorstwo czternastu listów Pawła „to rzecz jasna i pewna”Historia kościelna, O męczennikach palestyńskich, z greckiego tłumaczył oraz wstępem i objaśnieniami opatrzył A. Lisiecki, Poznań 1924, III, 35, s. 93.. Cytaty z Listu do Efezjan spotykamy również w pismach z Nag Hammandi: w Hipostazie archontów (II.86.20–25), gdzie cytat wprowadzono sformułowaniem „wielki apostoł”, oraz w Egzegezie o duszy (II.6.131), w którym wprost powiedziano o „Pawle”, jako autorze zacytowanych słówC. E. Arnold: Ephesians, Letters to The [w:] Dictionary of Paul and His Letters pod red. G. F. Hawthorne, R. P. Martin, InterVarsity Press 1998, CD–ROM..

Dowody wewnątrztekstowe przemawiają za autorstwem Pawła. Autor listu nazywa siebie „Pawłem” (Ef 1,1; 3,1) i często mówi w pierwszej osobie (Ef 1,16; 3,14; 4,1; 6,19-20). Podobny schemat zaobserwowano w innych listach, których autorstwo Pawła nie podlega dyskusji (por. 2 Kor 1,1; Gal 1,1; Kol 1,1; 2 Kor 10,1; Gal 5:2; Kol 1,23; 1 Tes 2,18)A. Skevington Wood, Ephesian [w:] Expositor's Bible Commentary pod red. F. E. Gaebelein, Zondervan 1976–1992, CD–ROM.. Budowa listu jest podobna do innych listów przypisywanych Pawłowi. Wyróżnić w nich można wstępne pozdrowienia, błogosławieństwa, część dogmatyczną, część parenetyczną, epilog. Słownictwo listu jest podobne do znajdującego się w listach o niekwestionowanym autorstwie. W liście konsekwentnie przedstawiono główne idee teologii Pawła. Wracają takie tematy jak: łaskawa suwerenność Boga (Ef 1,3.9.11.12; 2,4–7); odkupienie dzięki śmierci Chrystusa na krzyżu (Ef 1,7; 2,13–18); zmartwychwstanie i wywyższenie Chrystusa (1,20–22); działanie Ducha Świętego (Ef 2,18.22; 3,5.16; 4,1–4.30; 5,18; 6,18).

Przeciw Pawłowi Dowody przemawiające przeciwko autorstwu Pawła są następujące: Zależność Listu do Efezjan od innych listów Pawła, szczególnie od Listu do Kolosan, wskazuje, że jego autorem nie był Paweł, ale ktoś, kto czerpał inspirację z jego listów. Poniższa tabela ukazuje wyraźne podobieństwa między obydwoma listami. Niektórzy zwracają uwagę, że autor Listu do Efezjan korzysta z Kolosan jako źródła kompozycji, ale w sposób swobodny, wprowadzając własne idee niezależne od głównego przesłania Listu do KolosanP. J. Kobelski: List do Efezjan [w:] „Katolicki komentarz biblijny” pod red. R. E. Brown, J. A. Fitzmyer, R. E. Murphy, Warszawa 2004, s. 1389.. TEMATEFEZJANKOLOSANPozdrowienia1,1-21,1-2Święci i nieskalani w oczach Boga1,4; 5,271,22Odkupienie przez krew Chrystusa1,71,14, 20Bóg napełnia swoich czcicieli mądrością, głębszym poznaniem oraz zrozumieniem.1,8, 171,9-10Poznanie Bożej woli1,91,9Wszystko zostało stworzone poprzez Chrystusa1,101,16Paweł słyszał o wierze swoich czytelników1,15-161,3-4Paweł modli się za odbiorców listu1,161,9Nadzieja wierzących1,181,5, 27Dziedzictwo dla świętych1,183,24Umacnianie się w Bogu1,19; 3,16; 6,101,11Wysoka pozycja Chrystusa1,211,13, 16; 2,10, 15Chrystus głową dla Kościoła1,22; 4,15-161,18, 24Chrystus – Pełnią Boga1,23; 3,191,19; 2,9Chrystus napełnia wszystko 1,233,11Ludzie poza Chrystusem są martwi w grzechu2,132,13; 3,7Bóg ożywia w Chrystusie i jego zmartwychwstaniu2,5, 62,12-13Pojednanie dzięki krwi Chrystusa2,131,20Pokój wśród chrześcijan2,14-153,15Chrystus wypełnił Prawo2,14-152,14Wzrastanie w Chrystusie2,20-222,7Powierzono Pawłowi tajemnicę3,2-41,25-27; 2,2W Pawle działa moc otrzymana jako dar łaski Boga3,7, 201,29Tajemnica Boża ukrywana od wieków3,91,26Zakorzenieni w Chrystusie3,172,7Cnoty chrześcijańskie4,20, 31; 5,13,12-14Zachęta do utrzymywania jedności4,33,14Stawać się dorosłym/zupełnym w Chrystusie4,131,28Dochodzenie miary wielkości według Pełni Chrystusa4,132,10Wzrastanie w Chrystusie4,162,19Dawniej jako obcy dla Boga4,181,21Nieczystość i rozpusta wśród niewierzących4,193,5Przyodzianie się w nowego człowieka4,22-243,9-10Odrzucenie kłamstwa i mówienie prawdy4,253,9Szkodliwa mowa4,29; 5,43,8Budująca mowa4,294,6Odrzucenie gniewu, zła i obelżywej mowy4,303,8Wybaczać4,313,13Nie dajcie się oszukać!5,62,4, 8Nadchodzi gniew Boży5,63,6Postępować, aby podobać się Panu5,103,20Postępować mądrze i wykorzystywać nadarzającą się okazję5,154,5Śpiewać psalmy, pieśni duchowe i pochwalne5,193,16Składać podziękowania Bogu naszemu i Ojcu5,203,17Wskazówki dla żon5,223,18Wskazówki dla mężów5,25 3,19Wskazówki dla dzieci6,13,20Wskazówki dla ojców (rodziców)6,43,21Wskazówki dla niewolników6,5-83,22-25Wskazówki dla panów6,9-104,1Modlić się i czuwać6,184,2Modlitwa w intencji Pawła6,19-204,3-4Tychik, współpracownik Pawła6,21-224,7-8Końcowe błogosławieństwo6,244,18 Liczba występujących w liście hapaks legomenon, która jest o wiele większa, niż w listach, których autorstwo pawłowe nie jest podważane. Są to następujące słowa: ἄθεος (2,12); αἰσχρότης (5,4); αἰχμαλωτεύω (4,8); ἀνανεόω (4,23); ἄνοιξις (6,19); ἀπαλγέω (4,19); ἄσοφος (5,15); βέλος (6,16); ἐκτρέφω (5,29; 6,4); ἐλαχιστοτέρῳ (3,8) stopień wyższy od ἐλάχιστος; ἑνότης (4,3, 13); ἐξισχύω (3,18); ἐπιδύω (4,26); ἐπιφαύσκω (5,14); ἑτοιμασία (6,15); εὔνοια (6,7); εὐτραπελία (5,4); θυρεός (6,16); καταρτισμός (4,12); κατώτερος (4,9); κληρόω (1,11); κλυδωνίζομαι (4,14); κοσμοκράτωρ (6,12); κρυφῇ (5,12); κυβεία (4,14); μακροχρόνιος (6,3); μέγεθος (1,19); μεθοδεία (4,14; 6,11); μεσότοιχον (2,14); μωρολογία (5,4); πάλη (6,12); παροργισμός (4,26); πολυποίκιλος (3,10); προελπίζω (1,12); προσκαρτέρησις (6,18); ῥυτίς (5,27); συμμέτοχος (3,6; 5,7); συμπολίτης (2,19); συναρμολογέω (2,21; 4,16); συνοικοδομέω (2,22); σύσσωμος (3,6)Spis podano za: A. Jankowski: Listy więzienne św. Pawła. Wstęp, przekład, komentarz, Poznań 1962, „Pismo Święte Nowego Testamentu” t. 8, s. 349. Singla wersetowe podano za stroną http://www.teknia.com/greek-dictionary. Niektórzy uznają styl listu za zawiły i skomplikowany, jak na Pawła (np. zdania złożone z 1,15-23 oraz 4,11-16). Różnice doktrynalne między Listem do Efezjan a pozostałymi pismami Pawła. Na przykład w Liście do Efezjan Kościół traktowany jest jako zjawisko uniwersalne zbudowane na fundamencie apostołów i proroków, natomiast w pozostałych listach – jako wspólnota lokalna, której jedynym fundamentem jest Chrystus (por. Ef 1:21–23; 2:20 z 1 Kor. 1:2; 3:11). Nie ma też w Liście do Efezjan żadnych wzmianek o oczekiwaniu paruzjiP. J. Kobelski: List do Efezjan [w:] „Katolicki komentarz biblijny” pod red. R. E. Brown, J. A. Fitzmyer, R. E. Murphy, Warszawa 2004, ss. 1383–1389..

Adresat Problemem w ustaleniu adresatów listu może być brak w najstarszych i najlepszych rękopisach frazy „w Efezie” w 1:1Wariantu „w Efezie” (ἐν Ἐφέσῳ) nie zawierają: , א*, B*, 424c, 1739.. Niektórzy badacze popierają pogląd Marcjona, który uważał, że list ten został napisany do Kościoła w Laodycei. Jeszcze inni brak wspomnianej frazy tłumaczą okólnikowym charakterem listu, który adresowano do kilku KościołówPrzegląd stanowisk badawczych na ten temat – zob. A. Jankowski, op., cit., ss. 335–342..

Data powstania i cel Badacze uznający autorstwo Pawła podają jako datę powstania listu rok 62 n.e., podczas pobytu Pawła w więzieniu w RzymieV. P. Furnish: Ephesians, Epistle to The [w:] „The Anchor Bible Dictionary”, pod red. D. N. Freedman, New York 1997, CD–ROM.. Ci, którzy obstają za autorstwem deuteropaulińskim, wskazują na koniec I wieku n.e. (80–100 n.e.)P. J. Kobelski: List do Efezjan, op., cit., s. 1390..