Wołomin (dawn. Wołumin) – miasto w Polsce położone w województwie mazowieckim, siedziba powiatu wołomińskiego i gminy miejsko-wiejskiej Wołomin. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa warszawskiego. Wołomin należy do aglomeracji warszawskiej.
Wołomin położony jest 20 km od centrum Warszawy na linii kolejowej do Białegostoku (dwie stacje w Wołominie). Centralnym punktem miasta jest plac 3-go maja (dawniej przed II wojną światową plac górnośląski, a po wojnie plac 1-go maja).
Wołomin jest członkiem Związku Miast Polskich.
Według danych GUS z 1 stycznia 2024 r. miasto liczyło 35 620 mieszkańców, będąc 15. najludniejszym miastem w województwie.
Położenie Wołomin położony jest na Równinie Wołomińskiej, która jest częścią Niziny Mazowieckiej. Przez miasto przepływa rzeka Czarna, która swój bieg kończy w Kanale Żerańskim (Królewskim). Wołomin graniczy z gminą Radzymin oraz miastem Kobyłka. Przez miasto przebiegają drogi wojewódzkie nr 634 (Lotnisko Chopina – Ząbki – Zielonka – Wołomin – Wólka Kozłowska) oraz nr 635 (Wołomin Miasto – Wołomin Węzeł S8). Przez miasto przebiega również międzynarodowa linia kolejowa E75 Warszawa – Sankt Petersburg, linia kolejowa nr 6 Zielonka – Kuźnica Białostocka oraz linia kolejowa nr 21 Wołomin Słoneczna – Warszawa Wileńska, z dwiema stacjami: Wołomin i Wołomin Słoneczna.
Historia Pierwsze wzmianki mały|lewo|Figura Anioła Stróża Ziemi Wołomińskiej na rondzie im. NSZZ „Solidarność” mały|Tablica upamiętniająca powstanie Wołomina (600-lecie lokacji) Dzieje osady Wołomin sięgają XV wieku, kiedy nazwa Volunsk po raz pierwszy pojawia się w źródłach pisanych. W tym czasie zasiedlano pogranicza ziemi warszawskiej i nurskiej, dotąd bezludnej i porośniętej lasami. Pierwszy zapis o Wołominie pochodzi z 1478 roku z Metryki Koronnej, w której mowa jest o lesie Zacięciwa i leżących przy nim miejscowościach: „borra et numerus dicti Zaczenczywa unter granicies et parietes Kobylske, Volunske, Lipyenskye, Raczayske, Kalenskye, Ruda Targowska cum fluvio Zaczanczywa”. Las ten był podstawą gospodarki osady Volunsk – pozyskiwania wosku, miodu, skór zwierzęcych oraz drewna i smoły, mających zbyt w prężnie rozwijającej się, niedalekiej Pradze i Warszawie. Po włączeniu Mazowsza do Korony w 1526 roku, pozostał małą wioską szlachecką. Wołomin, od 1530 należało do parafii radzymińskiej, w 1580 roku został włączony do parafii kobyłkowskiej. W tym czasie osada posiadała dwa działy szlacheckie. Ścibór, syn Jana z Volumina płacił od 1 łanu ziemi i trzech zagród chłopskich, natomiast Małgorzata, wdowa po Stanisławie, wraz z synami Janem i Mikołajem – również od 1 łanu. Liczbę mieszkańców ówczesnej osady szacuje się na 25–30 osób. Ród Wołumińskich, zapoczątkowany przez Ścibora, dzierżył Wołomin do II połowy XVIII wieku. Rozwój Warszawy nie wpłynął na intensyfikację życia we wsi, pozostającej przez trzy wieki niewielką drobnoszlachecką osadą należącą do starostwa warszawskiego, żyjącą z prymitywnej gospodarki rolno-leśnej. Co więcej, wojny i towarzyszące im zarazy wyludniły jeszcze mieszkańców tych stron. Bitwa pod Warszawą, stoczona w lipcu 1656 roku między armią polską a szwedzko-brandenburską objęła swym zasięgiem okolice Wołomina, zaś w latach 1702–1705, podczas wojny północnej, maszerujące wojska szwedzkie i polskie dokonywały rabunków okolicznych wsi. W II połowie XVIII wieku Wołomin przeszedł w ręce szlacheckiej rodziny Nakwaskich, wywodzących się z województwa płockiego. Pierwszym właścicielem wsi z tego rodu był prawdopodobnie Jan Nakwaski, chorąży wyszogrodzki, następnie jego syn Wincenty lub Klemens i trzeci z kolei, również chorąży wyszogrodzki, Szczęsny Nakwaski. Mimo długoletniego okresu pokoju oraz przemian gospodarczo-społecznych w XVIII wieku Wołomin nadal stanowił małą wioskę położoną obok szybciej rozwijających się Kobyłki i Radzymina.
Okres zaborów Kolejny właściciel wsi, Wawrzyniec Meyer, warszawiak pochodzący ze spolonizowanej mieszczańskiej rodziny niemieckiej, zakupił dobra „Wołumin” od Franciszka Nakwaskiego w 1794 roku. Rodzina Meyerów, uzyskawszy szlachectwo w 1793 r., uwiarygodniła je zakupem dóbr ziemskich. Nowy właściciel miał wkrótce okazję opowiedzieć się po stronie Rzeczypospolitej – 1794 r., podczas insurekcji kościuszkowskiej zawiadomił wołominiaków o powstaniu. Dwie bitwy, jakie rozegrały się w okolicach Kobyłki w 1794 r. (w kwietniu i październiku), pociągnęły jednak za sobą liczne ofiary wśród miejscowej ludności. Po III rozbiorze Polski w 1795 roku Radzymin wraz z Wołominem i Kobyłką znalazł się w zaborze austriackim, stając się przygranicznym rejonem tzw. Nowej Galicji (Neugalizien), należącym do cyrkułu siedleckiego i starostwa stanisławowskiego, podczas gdy Marki, Zielonka i Ząbki trafiły do zaboru pruskiego. Na terenie Wołomina stacjonowały wówczas wojska austriackie. W 1807 Wołomin przyłączony został do powstałego Księstwa Warszawskiego, by po klęsce wojsk napoleońskich w 1815 roku znaleźć się ostatecznie w granicach Królestwa Polskiego pod zaborem rosyjskim. Mimo szybkiego rozwoju gospodarczego w Królestwie Polskim w latach 1815–1830, Wołomin pozostał słabo rozwiniętym, mało zaludnionym rejonem powiatu stanisławowskiego. W 1825 roku mieszkało tu 91 osób w 11 domach (dla porównania w Markach 414 mieszkańców, w Ząbkach 204). Kolejny dziedzic dóbr wołomińskich, Ludwik Meyer, próbował zmodernizować gospodarkę rolną, rozpowszechniając uprawę ziemniaków i przeprowadzając w 1860 roku „wystawienie nowych i meliorację dawnych budowli, zaprowadzenie płodozmianu, urządzenie lasów”. Jednym z nowo wybudowanych przez Meyera budynków był jego dworek, wymurowany ok. 1828 r., w pobliżu chłopskich zagród wsi Wołomin, na terenie obecnego Urzędu Miasta, przetrwał do 1944 r. (zniszczony podczas niemieckiego bombardowania) alt=Topograficzna Karta Królestwa Polskiego, 1839 r., fragment|mały|Topograficzna Karta Królestwa Polskiego, 1839 r., fragment z naniesioną wsią Wołomin
Powstanie kolei lewo|alt=|mały|Stacja kolejowa – Wołomin, ul. Kolejowa alt=|mały|Mapa topograficzna rejonu warszawskiego z 1875 r., fragment, na mapie widoczna jest linia kolejowa, majątek Wołomin oraz dwa główne trakty – obecnie ulice Lipińska i Legionów Zasadnicze znaczenie dla rozwoju Wołomina miało jednak oddanie do użytku w 1862 r. kolei Warszawa – Petersburg, z pierwszym przystankiem we wsi Wołomin. Spowodowało to zmiany w układzie dóbr wołomińskich: 17 mórg gruntów ornych i pastwisk z dóbr wołomińskich zajęła kolej, zaś odciętą linią kolejową północną część dóbr (165 mórg), przeznaczył Ludwik Meyer na kolonię czynszową, zwaną Sławkiem. Po upadku powstania styczniowego w Wołominie przeprowadzono kolejne zmiany. W 1864 roku władze carskie wprowadziły reformę uwłaszczeniową, w wyniku której włościanie wołomińscy otrzymali 230 mórg i 137 prętów ziemi. Rok później Wołomin wszedł w skład nowo powstałego powiatu radzymińskiego.
Wołomin jako miejscowość letniskowa 17 maja 1867 Ludwik Meyer sprzedał poważnie zadłużone dobra Wołomin i Krępe małżonkom Herszowi i Rozalii Schönmanom, ci zaś 29 października 1872 r. odsprzedali je Albertowi i Emilii Eherstaedtom. Nowi właściciele przeprowadzili pomiary gruntów i zaprowadzili nowe księgi hipoteczne. Stopniowo następowało też ożywienie ruch kolejowego na trasie Warszawa – Łochów (początkowo kursowały jedynie trzy pociągi tygodniowo). Dalszym przekształcaniem zajął się już jednak zięć Eherstaedów, Gustaw Granzow, dzierżawca, od 13 marca 1895 roku właściciel dóbr Wołominek-Albertówka.
alt=|mały|Wołominek rok 1892
Rozpoczął on akcję sprzedaży działek Wołominka na place budowlane, reklamując je szeroko w Warszawie, oferując bezpłatny dojazd do letniska. W końcu XIX wieku w Wołominie koło stacji kolejowej znajdowało się kilka domów letniskowych, wynajmowanych mieszkańcom Warszawy, sama zaś wieś składała się z 11 zagród chłopskich i dworu, ten był „obszerny, parterowy typowy dwór wiejski polski, pokryty gontem, z zielonymi okiennicami w oknach, z wielką drewniana werandą na podmurowaniu, do której prowadziły szerokie oszklone drzwi z salonu, z której po paru schodkach schodziło się do ogrodu”.
Urbanizacja Wołomina mały|Apel komisji związku zawodowego przemysłu skórzanego w Wołominie alt=|mały|Odezwa do ludności miasta Wołomin Podobną działalność co Graznow podjął architekt Henryka Konstantego Woyciechowskiego, z chwilą nabycia folwarku oraz gruntów Wołomina i Krempie 20 marca 1896 r. rozpoczął się proces przekształcania osady w miasto. Kupcy i rzemieślnicy zaczęli osiedlać się po południowej stronie linii kolejowej, podczas gdy Wołominkowi i Sławkowi nadano charakter letniskowy. Właściciel opracował plan przestrzennego zabudowania osady, złożonej z mającej tu powstać fabryki i centralnie położonego rynku. Zaniechał produkcji rolnej, w 1898 r. wraz z kamienicznikiem Herte założył – krótko działającą – cegielnię (w zach. części majątku, na miejscu dzisiejszego ośrodka sportowego). Powstała spółka Woyciechowski – Herte zakładała wyrób 5 milionów cegieł rocznie. Wzniesiona wielkie, murowane pomieszczenie do mechanicznego przerabiania gliny na cegłę, piece oraz suszarnię. Inwestycja ta okazała się nie trafiona, pokłady gliny były zbyt małe. Cegielnię zlikwidowano po kilku latach (budynki cegielni przetrwały do 1928 r.), a cegłę trzeba było sprowadzać z Grabia, Kobyłki, a nawet z Radzymina i okolicy. Woyciechowski prowadził sprzedaż działek budowlanych, na których w szybkim tempie powstawały murowane i drewniane domy. W osadzie pojawiły się m.in. warsztaty rzemieślnicze, sklepiki, piwiarnie, trzy restauracje, w 1906 r. powstała piekarnia Karola Streicha (na rogu obecnej ulicy Legionów i Kościelnej), masarnia braci Ciuków, wielki drewniany zajazd „Pod Strzechą” Turkietta, hotel „Bristol” Icka Fliderbauma. Pracownicy fabryk i warsztatów budowali dla siebie niewielkie, drewniane domki dwu- i trzyizbowe. Powstawały również, szczególnie w latach 1907–1913, większe kamienice stawiane przez duże przedsiębiorstwa budowlane. Spółka Brandys i Kawer przeprowadziła zabudowę ulic Długiej, Wileńskiej i Warszawskiej. Jeszcze na początku XX wieku istniały w Wołominie trzy linie tramwajowe, kursujące w okresie letnim od stacji do Zenonowa, od Sławka do Nowej Wsi i od dworu Woyciechowskiego do lasu Wołomin. Zalążek rynku stanowił duży plac o pow. 6 tys. m², podarowany przez Woyciechowskiego powstałej w 1908 r. Ochotniczej Straży Pożarnej (przed wojną Plac Górnośląski, ob. plac 3-go Maja). Straż wzniosła tu swoją siedzibę, później drewnianą wieżę ćwiczebną, a teren placu przeznaczyła na targowisko, z którego pobierała opłaty. W 1905 r. mieszkańcy zbudowali niewielką kaplicę, a w 1908 roku rozpoczęli budowę kościoła parafialnego, ukończonego dopiero po I wojnie światowej. Od 1912 r. Wołomin posiadał Iluzjon przy ul. Pocztowej (obecnie Warszawska). Prężnie rozwijał się przemysł: w 1902 powstała pierwsza w osadzie fabryka – wytwórnia żelaznych łóżek i wózków dziecięcych braci Piernikarz (w miejscu byłego Sklepu Globi), w 1905 r. Huta Szkła Wołomin Szlomy Kona, odkupiona niebawem przez niemiecko-żydowską spółkę Frenkiel – Alfred Krüger, a w 1913-14 r. przez Towarzystwo Akcyjne Liwengrodzkich Przedsiębiorstw Szklanych i Pokrewnych, w 1907 r. Warszawska Fabryka Iluzji zajmująca się wykańczaniem tiulu, w 1910 r. zakład mechaniczny Wolfa Kropfmana i wytwórnia pasmanterii damskiej L. Pinkerta, w 1911 „Spacjalna Parowa Fabryka Rozmaitych Lasek Spacerowych” Jakuba Lejby Dajczgewanda, a w 1913 r. odlewnia i fabryka maszyn rolniczych Szymona Donde i Michała Kona i Huta Robotnicza „Praca“(huta produkująca szkło apteczne). Wołomin stał się więc szybko jednym z większych ośrodków przemysłowych regionu podwarszawskiego.
I wojna światowa