Tryb łączący w języku łacińskim () – tryb przedstawiania zdarzeń nierzeczywistych oraz relacji czasowych w języku łacińskim. Istnieją cztery główne formy koniunktiwu: czasu teraźniejszego, czasu przeszłego niedokonanego, czasu przeszłego dokonanego i czasu zaprzeszłego. Nie istnieją formy trybu łączącego dla czasów przyszłych, stosuje się formę umowną z użyciem imiesłowu czasu przyszłego. Tryb łączący występuje zarówno w zdaniach prostych, jak i złożonych. W zdaniach prostych oznacza czynność nierzeczywistą; od formy koniunktiwu zależy relacja między mówiącym a czynnością. Znacznie częściej tryb łączący pojawia się w zdaniu podrzędnym, a jego forma zależy od relacji czasowej z czasownikiem ze zdania nadrzędnego. Stosuje się zasadę następstwa czasów. Tryb łączący pojawia się w licznych typach zdań podrzędnych: mowie zależnej, skutkowych, czasowych itp.

Formy Czasownik łaciński może występować w jednej z czterech form trybu łączącego: tryb łączący czasu teraźniejszego () tryb łączący czasu przeszłego niedokonanego () tryb łączący czasu przeszłego dokonanego () tryb łączący czasu zaprzeszłego (). Tryb łączący czasu przyszłego nie występuje.

Końcówkami trybu łączącego dla strony czynnej są: -m, -s, -t dla liczby pojedynczej i , dla liczby mnogiej. Tryb łączący czasu teraźniejszego tworzy się w sposób następujący: zmieniając samogłoskę tematyczną: w I koniugacji z -a na -e: → , → dołączając do tematu -a w koniugacji II i IV: → , → zamieniając spójki -i- oraz -u- na -a- w koniugacji III w przypadku czasownika tematem coniunctivus jest : , , ... Podobnie odmienia się strona bierna.

+ Przykład odmiany I II III IV , , , , , , Strona bierna

Tryb łączący czasu przeszłego niedokonanego tworzy się dodając do tematu praesens cechę - i końcówki identyczne z tymi, które są używane w trybie łączącym czasu teraźniejszego: -m, -s, -t dla liczby pojedynczej i , dla liczby mnogiej. Tak otrzymane formy są identyczne z bezokolicznikiem czynnym, choć historycznie powstał w inny sposób. Podobnie odmienia się strona bierna.

+ Przykład odmiany I II III IV Strona bierna

Dla czasownika tematem jest .

i Tryb łączący czasu przeszłego dokonanego tworzy się dodając do tematu (trzeciej formy) końcówki: , , , , , dla czasu , a końcówki , , , , , dla czasu zaprzeszłego.

+ Przykład odmiany dla czasu przeszłego I II III IV Czas zaprzeszły

Tryb łączący dla strony biernej tworzy się zestawiając formą imiesłowu biernego czasu przeszłego (utworzoną od tematu supinum) z koniunktiwem czasu teraźniejszego czasownika , , ... (dla formy ) lub koniunktiwu czasu przeszłego niedokonanego czasownika , , ...: , , , , , → byłbym kochany, byłbyś kochany... , , , , , → byłbym podniesiony, byłbyś podniesiony...

Użycie w zdaniach głównych Tryb łączący (zwany w niektórych gramatykach trybem przypuszczającym) stosowany jest, gdy występuje niezgodność z rzeczywistością. Osoba mówiąca może zająć w stosunku do czynności nierzeczywistej jedną z dwóch postaw: postawę rozumu lub postawę woli. Postawa rozumu wyraża się w następujący sposób: mówiący uważa czynność nierzeczywistą za możliwą do spełnienia () mówiący uważa czynność nierzeczywistą za niemożliwą do spełnienia () mówiący zajmuje w stosunku do czynności nierzeczywistej stanowisko niezdecydowane, niepewne lub chwiejne (). Przeczeniem dla formy trybu warunkowego w postawie rozumu jest .

Postawa woli polega na tym, że mówiący pragnie urzeczywistnienia się czynności nierzeczywistej. Postawa ta może objawiać się w następujący sposób: silne pragnienie (, , ) łagodne pragnienie () rezygnacja lub ustępstwo (). Przeczeniem dla formy trybu warunkowego w postawie woli jest .

Wyraża życzenie, które może być możliwe lub niemożliwe. Życzenie możliwe dotyczące teraźniejszości lub przyszłości, przy czym życzenie to może przyjmować charakter modlitwy. Wyraża się formą , a ewentualnym przeczeniem trybu łączącego jest . → niech żyje! Często rozpoczyna się słowem → „oby”: → Obym był fałszywym prorokiem. Spotyka się również czasownik , , . Życzenie niemożliwe do spełnienia w teraźniejszości lub przyszłości wymaga użycia : → Obym tak nie był chory! (mówiący te słowa jest chory). Jeśli życzenie możliwe do spełnienia występuje w przeszłości, używa się : → Żeby tam był mój ojciec (nie wiadomo, czy tam był). Jeśli życzenie niemożliwe do spełnienia dotyczy przeszłości, używa się : → Obym żył w tamtych czasach.

Nazwa pochodzi od , – zachęcać. Wyraża zachętę i występuje w I osobie liczby mnogiej. Wymaga użycia . Ewentualnym przeczeniem czasownika w trybie łączącym jest : → Cieszmy się więc, – Aby byli jedno.

Nazwa pochodzi od , – kazać. Używany jest dla wydawania rozkazów w trzeciej osobie liczby pojedynczej i mnogiej, spotyka się go również w użyciu dla drugiej osoby zamiast trybu rozkazującego; stanowi jego uzupełnienie. – Cokolwiek czynisz, czyń rozważnie i oczekuj na koniec!. Itaque hilaria mera sint, etsi timeo istos scholasticos, ne me rideant. Viderint! tamen narrabo (Petr. 61) → Niech wino zatem stanie się (dosł. będzie) pogodne, choć obawiam się, że mnie wyśmieją „ci uczeni”. Niech uważają! I tak opowiem.

Nazwa pochodzi od czasownika , – powstrzymywać, zapobiegać, zakazywać. Stanowi uzupełnienie trybu rozkazującego. Używany jest dla pierwszej osoby liczby mnogiej oraz trzeciej osoby obu liczb z przeczeniem , : → Nie bójmy się i nie traćmy nadziei na ocalenie. W celu wydania zakazu dla drugiej osoby liczby pojedynczej i mnogiej używa się konstrukcji + : → Nie rozpaczaj.

Wyraża możliwość lub przypuszczenie w odniesieniu do teraźniejszości. W wyrażeniach nieosobowych używa się również w drugiej osobie. Ewentualnym przeczeniem dla czasownika w koniunktiwie jest . Często występuje w pytaniach retorycznych, a podmiotem może być zaimek pytający lub nieokreślony. → Wśród żołnierzy trudno rozpoznać wodza. → Któż by w to uwierzył? Jeśli możliwość lub przypuszczenie dotyczy przeszłości, używa się : → Któż mógłby w to uwierzyć, → Któż może wątpić? Przeczeniem dla formy trybu warunkowego w postawie rozumu jest .

Wyraża czynność nierzeczywistą lub niezgodną z rzeczywistością. Dla czynności teraźniejszych czasownik występuje w formie : → Bez przyjaciół życie byłoby smutne. Jeśli czynność nierzeczywista dotyczy przeszłości, czasownik występuje w , a jako ewentualne przeczenie występuje : → Czym mogłoby być ludzkie życie bez nauki?.

Nazwa pochodzi od czasownika , – wątpić. Wyraża wątpliwość, wahanie, brak zdecydowania. Występuje głównie w zdaniach pytających. Dla czynności teraźniejszych używa się , dla przeszłych – . Ewentualnym zaprzeczeniem czasownika w koniunktiwie jest . – Co mam robić?, → Dokąd miałem się zwrócić?.

Jest to tryb łączący przyzwolenia, oznacza czynność, która zaszła w niesprzyjających warunkach; na język polski tłumaczy się przy użyciu spójników „chociaż”, „jakkolwiek”. Ewentualnym zaprzeczeniem formy w koniunktiwie jest . → Przypuśćmy, że ból nie jest największym złem, ale jednak złem jest. Przeczeniem dla formy trybu warunkowego w postawie rozumu jest . → Choć Minos posiada wszystko, nie posiada przestworzy. Przyzwolenie dla przeszłości wyraża się przy pomocy : → Nawet jeśli byłeś wtedy trybunem ludowym, jakim prawem to powiedziałeś?.

Użycie w zdaniach podrzędnych Tryb łączący, mimo że występuje w zdaniach prostych, znacznie częściej pojawia się w zdaniach złożonych.

Zdania celowe i dopełnieniowe z Zarówno w zdaniach podrzędnych celowych, jak i dopełnieniowych występuje tryb łączący. Jego forma zależy od tego, w jakim czasie występuje zdanie główne. Może ono występować w czasie teraźniejszym lub przyszłym (zwanym przez niektóre gramatyki czasami głównymi), jak również w którymś z czasów przeszłych (zwanych niekiedy historycznymi, przy czym do czasów historycznych należy również , czyli czas teraźniejszy używany dla opisywania czynności przeszłych w celu ubarwienia narracji). Jeśli zdanie nadrzędne występuje w czasie głównym, zdanie podrzędne wymaga użycia : → Uczniowie proszą, by nauczyciel przyszedł (zdanie dopełnieniowe) → Uważaj na siebie (aby ci było dobrze). Jeśli zdanie nadrzędne występuje w czasie historycznym, zdanie podrzędne wymaga użycia : → Kwintus wyszedł na dwór by porozmawiać z ojcem pracującym w polu – Nagle zerwała się gwałtowna burza na jeziorze, tak że fale zalewały łódź (Mat 8,24 Wul., BT).

Następstwo czasów

Zasada następstwa czasów (łac. ) określa, która forma trybu łączącego powinna być użyta w zdaniu podrzędnym. Istnieją dwa warunki określające użycie czasów w zdaniach złożonych: czas gramatyczny zdania nadrzędnego oraz relacja czasowa czynności wyrażonej w zdaniu podrzędnym względem zdania nadrzędnego. Na użytek następstwa czasów czasy zdania nadrzędnego dzielą się na teraźniejszy i przyszłe (zwane czasem głównym) oraz czasy przeszłe zwane historycznymi. W zdaniu nadrzędnym czasownik może wystąpić w różnych trybach (oznajmującym, rozkazującym, łączącym); użyty jako lub jest traktowany jako czas główny. Może również wystąpić tryb łączący czasu teraźniejszego. Relacja zdania nadrzędnego z podrzędnym może być równoczesna (obie czynności dzieją się w tym samym czasie), uprzednia, gdy czynność w zdaniu podrzędnym odbywała się zanim nastąpiła czynność wyrażona zdaniem nadrzędnym oraz późniejsza, gdy czynność w zdaniu podrzędnym odbywała się później niż nastąpiła czynność wyrażona zdaniem nadrzędnym.

Jeśli w zdaniu nadrzędnym występuje czas główny a zdanie podrzędne wyraża czynność równoczesną, stosuje się : → Nauczyciel pyta, co chłopiec pisze.

Jeśli w zdaniu nadrzędnym występuje czas główny a zdanie podrzędne wyraża czynność uprzednią, stosuje się : → Nauczyciel pyta, co chłopiec napisał.

Jeśli w zdaniu nadrzędnym występuje czas historyczny a zdanie podrzędne wyraża czynność równoczesną, stosuje się : → Nauczyciel spytał, co chłopiec pisze.

Jeśli w zdaniu nadrzędnym występuje czas historyczny a zdanie podrzędne wyraża czynność uprzednią, stosuje się : → Nauczyciel spytał, co chłopiec napisał.

Jeśli w zdaniu nadrzędnym występuje czas główny a zdanie podrzędne wyraża czynność późniejszą, stosuje się bezokolicznik czasu przyszłego i czasownika : → Nauczyciel pyta, co chłopiec napisze. Może również wystąpić tryb łączący czasu teraźniejszego.

Jeśli w zdaniu nadrzędnym występuje czas historyczny a zdanie podrzędne wyraża czynność późniejszą, stosuje się bezokolicznik czasu przyszłego i czasownika : → Nauczyciel spytał, co chłopiec napisze. Może również wystąpić tryb łączący czasu przeszłego niedokonanego.

Powyższe zależności przedstawia tabela:

Zdanie główne Zdanie podrzędne (czynność) Czasy główne teraźniejszy przyszły I przyszły II równoczesna: tryb łączący czasu teraźniejszego wcześniejsza: tryb łączący czasu przeszłego dokonanego późniejsza: imiesłów czasu przyszłego strony czynnej + sim, sis,... Czasy historyczne przeszły niedokonany przeszły dokonany zaprzeszły równoczesna: tryb łączący czasu przeszłego niedokonanego wcześniejsza: tryb łączący czasu zaprzeszłego późniejsza: imiesłów czasu przyszłego strony czynnej + essem, esses,...

Odstępstwo od Odstępstwa od podanej powyżej zasady występują, gdy czas zdania podrzędnego określa się nie w stosunku do zdania nadrzędnego, lecz stanowiska osoby mówiącej. Wtedy w zdaniu podrzędnym używa się czasu niezależnego, czyli koniunktiwu tego czasu, które miałoby zdanie podrzędne, gdyby było głównym. Występuje to głównie w zdaniach skutkowych. Po czasach historycznych w zdaniu nadrzędnym używa się dla wyrażenia skutku, który trwa aż do teraźniejszości, a dla zaznaczenia przeszłości w stosunku do chwili mówienia. Przeczeniem dla formy trybu warunkowego w postawie rozumu jest : → Werres tak spustoszył Sycylię, że nie można jej doprowadzić do dawnego stanu.

Upodobnienie trybów