Niszczyciele typu Sokoł – rosyjskie niszczyciele z przełomu XIX i XX wieku, pierwsze jednostki tej klasy w Marynarce Wojennej Imperium Rosyjskiego. W latach 1894–1904 w brytyjskiej stoczni Yarrow oraz krajowych stoczniach , i zbudowano 27 okrętów tego typu. Jednostki weszły w skład Floty Bałtyckiej, Floty Czarnomorskiej i Eskadry Oceanu Spokojnego w latach 1895-1904 i wzięły udział w wojnie rosyjsko-japońskiej oraz I wojnie światowej. Dwie jednostki były po wojnie z lat 1904-1905 użytkowane przez Marynarkę Wojenną Japonii, a pięć trafiło po I wojnie światowej do Fińskiej Marynarki Wojennej.
Projekt i budowa Geneza i budowa prototypu Pod koniec XIX wieku podejmowano próby skonstruowania okrętów jak najlepiej nadających się do zwalczania torpedowców, które stwarzały zagrożenie dla opancerzonych okrętów. Powstawały w ten sposób także w Rosji kanonierki torpedowe, które nie miały jednak nad torpedowcami przewagi prędkości. W pierwszej połowie lat 90. dla wiodącej w świecie marynarki brytyjskiej (Royal Navy) zbudowano okręty nowej klasy – niszczycieli, szybszych i silniejszych od torpedowców. W 1894 roku ukończono dwa pierwsze niszczyciele na świecie, skonstruowane w stoczni Yarrow: „Havock” i „Hornet”. Royal Navy poza jeszcze trzema okrętami nie zamawiała jednak w tej stoczni dalszych niszczycieli, wobec czego właściciel firmy Alfred Yarrow szukał kontraktów eksportowych. Cesarstwo Rosyjskie już 30 maja 1894 roku zamówiło w stoczni Yarrow budowę dla marynarki rosyjskiej okrętu na wzór zmodyfikowanego „Horneta”, za cenę 36 tysięcy funtów szterlingów. Miał on być ukończony w 14 miesięcy i przy wyporności normalnej 220 ton rozwijać jeszcze większą prędkość 29 węzłów. Ze zmian, przede wszystkim zrezygnowano ze stałej dziobowej wyrzutni torped, zmieniono kształt dziobu na taranowy i zastosowano rosyjskie działa kalibrów 75 mm i 47 mm zamiast 76 mm i 57 mm. Okręt o nazwie „Sokoł” został wodowany roku, po czym podczas prób w tym miesiącu przekroczył prędkość kontraktową. W październiku 1895 roku został przekazany Rosji i przyjęty do służby.
Rosyjskie Ministerstwo Morskie zdecydowało po wynikach prób podjąć budowę okrętów tego typu w Rosji. Początkowo zakładano budowę serii we współpracy ze stocznią Yarrow, która mogła dostarczać istotne podzespoły. Ostatecznie jednak, pod wpływem rosyjskiego przemysłu, zdecydowano nie współpracować z Yarrowem i skopiować oraz produkować okręty samodzielnie. Przy czym, okręty te klasyfikowane były początkowo w Rosji jako torpedowce (ros. minonosiec) i tylko nieoficjalnie nazywane były niszczycielami (ros. istriebitiel) lub kontrtorpedowcami (kontr-minonosiec), a dopiero w 1907 roku zaliczono je do nowo wyodrębnionej klasy niszczycieli (ros. eskadriennyj minonosiec, dosłownie: torpedowiec eskadrowy). Początkowo niszczyciele otrzymały nazwy ptaków, lecz 9 marca 1902 roku, przed ukończeniem części okrętów, Ministerstwo Morskie zmieniło nazwy wszystkich niszczycieli z nazw ptaków lub zwierząt na przymiotniki oznaczające cechy. Główny okręt serii otrzymał nazwę „Prytkij” (pol. zwinny), lecz typ powszechnie nazywany był nadal typem Sokoł.
Budowa w Rosji 19 marca 1896 roku złożono wstępne zamówienie na budowę pary okrętów w stoczni w Abo. Stocznia ta opracowała dokumentację na bazie pomiarów „Sokoła”, jednakże ze zmianami, gdyż Morski Komitet Techniczny zażądał zwiększenia grubości blach poszycia dla zwiększenia ich wytrzymałości, a także zastosowania kotłów opalanych paliwem płynnym. Dodano trzy poprzeczne zbiorniki na 31 ton paliwa przed i za kotłowniami, co zwiększyło długość kadłuba z 58 do 60,8 m. Kontrakt na budowę niszczycieli: „Korszun” i „Krieczet” podpisano ostatecznie 5 maja 1897 roku i wodowano je w maju 1898 roku. Podczas długotrwałych prób odbiorczych opalanie ropą nie sprawdziło się i okręty nie osiągnęły prędkości kontraktowej, wobec czego przerobiono je na opalanie węglowe. Ostatecznie okręty osiągnęły prędkość 27,5 węzła i odebrano je w lipcu 1900 roku, a w 1902 roku przemianowano na: „Posłusznyj” i „Pyłkij”.
Kolejne dwa niszczyciele: „Jastrieb” i „Nyrok” zamówiono w kwietniu 1896 roku w państwowej stoczni w Kołpinie. Zakłady te opracowały własną dokumentację na podstawie „Sokoła”. Również zastosowano w nich kotły na paliwo płynne, ale bez wydłużenia kadłuba, ze zbiornikami w zasobniach węglowych wzdłuż burt. Wodowano je jesienią 1898 roku. Ich próby odbiorcze przeciągały się jeszcze bardziej i ostatecznie odebrano je w maju 1902 roku również dopiero po przeróbce kotłów na opalanie węglowe, już pod nowymi nazwami: „Procznyj” i „Porażajuszczij”.
Jeszcze przed zbudowaniem pierwszych okrętów, 7 lipca 1897 roku zamówiono w Zakładach Iżorskich dalsze pięć niszczycieli, o konstrukcji odpowiadającej prototypowemu „Sokołowi”, z kotłami opalanymi węglemPierwotnie zamówiono siedem niszczycieli, z tego sześć w częściach, lecz zredukowano zamówienie do pięciu (w tym trzy w częściach) z powodu ograniczonych mocy i opóźnień Zakładów Iżorskich ().. Od pierwszego z nich „Bierkuta” ulepszono konstrukcję, zwiększając grubość blach dla polepszenia wytrzymałości, co pociągnęło wzrost wyporności pełnej z 241,5 do 258 ton. Marynarka obniżyła wymagania co do prędkości z 27,5 do 26,5 węzłów; mimo to okręty ją przekraczały. „Bierkut” został wodowany w 1899 roku, a drugi „Albatros” dopiero w 1901 roku, lecz oba odebrano w maju 1902 roku, jako: „Pronzitielnyj” i „Podwiżnyj”. Trzy pozostałe niszczyciele, zbudowane w 1899 roku, były przeznaczone do wysyłki w częściach na Daleki Wschód do ostatecznego montażu.
We wrześniu 1898 roku marynarka zamówiła w prywatnej stoczni w Petersburgu aż 13 niszczycieli: cztery dla Floty Bałtyckiej („Gagara”, „Woron”, „Filin”, „Sowa”) i dziewięć w częściach do wysłania na Daleki Wschód. Oparte były na planach Zakładów Iżorskich, lecz niszczyciele dla Floty Bałtyckiej otrzymały cztery kotły o zwiększonej wydajności, opalane węglem lub paliwem płynnym, a niszczyciele dla Dalekiego Wschodu – osiem mniejszych kotłów węglowych. Okręty dla Floty Bałtyckiej przechodziły w 1901 roku, a odebrano je w 1902 roku, pod nowymi nazwami: „Prozorliwyj”, „Riezwyj”, „Rietiwyj” i „Rjanyj”.
12 listopada 1898 roku zamówiono kolejne cztery niszczyciele w zakładach Crichtona, przeznaczone jako pierwsze dla Floty Czarnomorskiej. Budowane były w dzierżawionej przez Crichtona Stoczni Ochtyńskiej w Petersburgu, według dokumentacji Zakładów Newskich, lecz różniły się zastosowaniem ośmiu kotłów o mieszanym opalaniu zamiast czterech. Z uwagi na słabe przygotowanie stoczni dla budowy takich okrętów, wodowano je dopiero w 1901 roku, a próby morskie przebiegające z problemami ukończono jesienią 1902 roku, po czym wysłano je na Morze Czarne. Nosiły wówczas już nowe nazwy: „Strogij”, „Smietliwyj”, „Swiriepyj” i „Striemitielnyj”.
Budowa na Dalekim Wschodzie Trzy niszczyciele Zakładów Iżorskich Admiralicji i dziewięć Zakładów Newskich zbudowano z przeznaczeniem do transportu w częściach na Daleki Wschód. W tym celu były prowizorycznie zmontowane na śruby, po czym rozebrane z zaznaczeniem części i wysłane statkami do rosyjskiej bazy w Chinach Port Artur. Pierwsze cztery, w tym trzy Zakładów Iżorskich, dostarczono tam 9 marca 1900 roku. Na miejscu jednak dopiero organizowano stocznię i krytą pochylnię do ich montażu i dopiero wiosną 1901 roku przystąpiono do budowy pierwszych okrętów. Długotrwałe składowanie wywołało korozję elementów, a w przypadku niszczycieli Zakładów Iżorskich niewidoczne były znaki montażowe, więc montaż okrętów wymagał sporo pracy i dorabiania części elementów na nowo w warsztatach portowych. Pierwsze zbudowane tam niszczyciele przeszły próby morskie w 1902 roku, a do wybuchu wojny z Japonią na początku 1904 roku odebrano ich dziewięć („Rieszytielnyj”, „Raziaszczij”, „Rastoropnyj”, „Sierdityj”, „Smiełyj”, „Storożewoj”, „Stierieguszczij”, „Silnyj”, „Skoryj”). Dalsze trzy odebrano już w toku walk o Port Artur w 1904 roku („Strasznyj”, „Strojnyj”, „Statnyj”). Większość osiągnęła na próbach prędkość ok. 27 węzłów.
1 grudnia 1903 roku Stocznia Ochtyńska zakładów Crichtona otrzymała zamówienie na trzy dalsze niszczyciele do montażu w częściach, rozszerzone 10 sierpnia 1905 roku do pięciu. Przedstawiały one już ulepszony typ o wyporności 294 tony, różniący się m.in. zastosowaniem wyrzutni torped większego kalibru 450 mm. W literaturze bywają wyróżniane jako odrębny typ Twiordyj. Zmontowano je ostatecznie we Władywostoku i zostały odebrane przez flotę dopiero w latach 1907–1908.
Spośród 26 seryjnych okrętów tego typu dwa zbudowane zostały w stoczni Crichton w Abo, siedem powstało w w Kołpino, cztery zbudowała stocznia Crichton w Petersburgu, a trzynaście wykonano w w Petersburgu. Zostały zwodowane w latach 1898–1903, a do służby w Marynarce Wojennej przyjęto je w latach 1895–1904.
Prototypowy „Sokoł” był w chwili wejścia do służby jednym z najnowocześniejszych niszczycieli świata i decyzja o jego szybkim zamówieniu była uzasadniona. Rozwój okrętów na świecie spowodował jednak, że już w ciągu kilku lat nowo projektowane niszczyciele były większe i silniejsze, a wkrótce także szybsze, i projekt ten stał się szybko przestarzały. Już w 1898 roku Rosja zamówiła serię większych 350-tonowych niszczycieli dla służby na Dalekim Wschodzie (typów: Kit, Foriel, Bojkij). Z tego punktu widzenia za błąd uważana jest decyzja o budowie w Rosji tak długiej serii, a tym bardziej własnymi siłami, co spowodowało znaczne opóźnienie w rozpoczęciu prac i wejściu do służby, przy czym koszt ostatecznie był większy. Bolączką rosyjskich stoczni były ponadto opóźnienia budowy i słaba jakość prac. Seryjne niszczyciele wchodziły do służby pięć do dziewięciu lat po prototypie i żaden nawet podczas prób nie osiągał prędkości 28 węzłów. Należy jednak zaznaczyć, że po części obniżenie prędkości spowodowane było wzmocnieniem konstrukcji kadłuba, uważanej za zbyt słabą. W konsekwencji, okręty typu Sokoł były najliczniejszymi rosyjskimi niszczycielami podczas wojny z Japonią w 1904 roku, lecz znacznie ustępowały większym i lepiej uzbrojonym niszczycielom japońskim nowszych brytyjskich projektów. Znaczenie miało tutaj także oparcie się przez Rosję na posiadanych starych wzorach uzbrojenia, w tym armatach kalibru 75 mm strzelających tylko pociskami przeciwpancernymi. Należy zaznaczyć, że japońskie niszczyciele nosiły armatę kalibru 76 mm i aż pięć większego kalibru 57 mm, oraz wyrzutnie nowszych torped kalibru 450 mm, o większych możliwościach, a dodatkowo w toku służby zamieniano na nich dziobową armatę 57 mm na drugą kalibru 76 mm. Mimo ustępowania nowym konstrukcjom, okręty typu Sokoł okazały się jednak dosyć udane i pozwoliły rosyjskim stoczniom na zebranie doświadczeń w budowie seryjnej niszczycieli, a niektóre pozostały w służbie ponad 25 lat.
Okręty