Cinq-Mars czyli spisek za Ludwika XIII (fr.ː Cinq-Mars) – powieść historyczna Alfreda de Vigny’ego z 1826 roku opowiadająca dzieje spisku przeciw kardynałowi Richelieumu i miłości markiza de Cinq-Mars do przyszłej królowej Polski Marii Gonzagi za panowania Ludwika XIII.
Okoliczności powstania utworu Powieść de Vigny’ego wyrosła z jego refleksji nad przyczynami słabości monarchii francuskiej. Wychowany w ultra-monarchistycznej rodzinie szlacheckiej, de Vigny w wieku 17 lat zaciągnął się do wojska i został najmłodszym oficerem w korpusie gwardii królewskiej. Kariera wojskowa nie przyniosła mu jednak sukcesów, a Burbonowie nie okazali się skłonni wspierać rodzin, które wraz z nimi znosiły niedole emigracji, brały udział w walkach i cierpiały za sprawę królewską. Nowa monarchia okazała się bardziej burżuazyjna i demokratyczna. Szukając odpowiedzi na pytania o społeczną rolę szlachty i przyczyny jej upadku, de Vigny sięgnął do czytanych w wieku 14 lat Pamiętników kardynała de Retza, który twierdził, że silna arystokracja nie stanowi groźby dla monarchii, lecz jest jej najtrwalszą podporą w walce z wrogiem wewnętrznym i zewnętrznym, a Richelieu, niszcząc polityczne znaczenie szlachty w celu umocnienia monarchii absolutnej, osłabił tron.
De Vigny już w 1820 roku, po zabójstwie diuka de Berry zajął się pisaniem trzyaktowego dramatu zatytułowanego Cinq-Mars i rozwijającego poglądy kardynała de Retza. Dramat pozostał jednak nie ukończony. W 1823 roku pisarz zachwycił się powieścią historyczną Victora Hugo Han z Islandii i postanowił sam spróbować sił w tym gatunku. Powrócił wówczas do zarzuconego tematu. Na początku 1824 roku jego pułk stacjonował w Oloron. Korzystając z przymusowej bezczynności, de Vigny sporządził plan powieści i napisał jej znaczną część. Powrócił do pomysłu dopiero zimą 1825 roku podczas długotrwałego urlopu spędzanego w Paryżu. Przerobił wówczas tekst napisany wcześniej ze szczególną uwagą sprawdzając elementy historyczne i wymowę filozoficzną, usunął także te fragmenty, które upodabniały jego utwór do powieści gotyckiej. W grudniu 1825 roku dokonał ostatecznej korekty. Powieść ukazała się 25 kwietnia 1826 roku pod tytułem Cinq-Mars ou Une conjuration sous Louis XIII.
Treść mały|Zamek d’Effiat w Puy-de-Dôme
1639 Akcja utworu rozpoczyna się w 1639 roku. Młody Henryk d’Effiat, markiz de Cinq-Mars odjeżdża z domu, by rozpocząć służbę u kardynała Richelieugo. Po jego odjeździe, ukrywający się w jego zamku marszałek de Bassompiere zostaje aresztowany przez urzędnika kardynała. Powracający pod osłoną nocy do zamku Cinq-Mars przychodzi mu z odsieczą, marszałek nie chce jednak skorzystać z szansy ucieczki. Cinq-Mars spotyka się potajemnie ze swą ukochaną, księżniczką Marią Gonzagą i obiecuje, że uczyni wszystko, by małżeństwo pomiędzy nimi stało się możliwe.
Po drodze w Loudun jest świadkiem procesu o czary przeciwko księdzu Urbanowi Grandier. Przeciw księdzu zeznaje Joanna de Belfiel, przeorysza miejscowego klasztoru i siostrzenica prowadzącego proces z polecenia kardynała, Laubardemonta. Kiedy zakonnica zdaje sobie sprawę, że celem procesu jest skazanie księdza na śmierć odwołuje swe zeznania i oskarża sędziów o sfałszowanie procesu. Nie zmienia to jednak biegu wypadków, Grandier zostaje wzięty na męki i spalony na stosie. Następnego dnia w gospodzie Cinq-Mars spotyka Joannę, która przepowiada mu rychłą śmierć.
Król i kardynał znajdują się pod Perpignan, które próbują odebrać Hiszpanom. Richelieu, który znalazł się w niełasce, składa rezygnację z funkcji pierwszego ministra i prosi o odwołanie z wygnania królowej matki, Marii Medycejskiej. Ujęty postępowaniem kardynała król przywraca go do łask, do czasu, gdy kilka godzin później dowiaduje się o śmierci matki w Kolonii. Kardynał dla zjednania sobie króla inicjuje kolejny atak na Perpignan, w którym król odnosi znaczny sukces. Cinq-Mars poproszony przez księdza de Gondi na sekundanta, w chwili rozpoczęcia ataku francuskiego znajduje się pod murami Perpignan. Uczestnicy pojedynku na czele rozbitego oddziału kawalerii zdobywają znajdujący się w ręku hiszpańskim bastion i biorą do niewoli jeńców.
Król, na złość kardynałowi, faworyzuje Cinq-Marsa i mianuje go kapitanem swojej gwardii. Powraca do Paryża, a w dowód niełaski, każe swemu ministrowi zostać na południu Francji. Ranny Cinq-Mars dowiaduje się, że jednym z jego jeńców jest syn Laubardemonta, który uciekł do Hiszpanów przed ojcem. Przyjaciel Cinq-Marsa de Thou nie umie zrozumieć jego politycznych ambicji. Do namiotu Richelieugo dostaje się obłąkana Diana, która chce zamordować kardynała, ale go nie rozpoznaje.
1641-1642 mały|Egzekucja Cinq-Marsa i de Thou 12 września 1642 Cinq-Mars jest faworytem królewskim i Wielkim Koniuszym. Jego stronnicy wszczynają na ulicach Paryża rozruchy przeciw kardynałowi przebywającemu nadal na południu Francji, w Narbonne. Maria Gonzaga, obecnie dwórka królowej Anny Austriaczki, wyznaje swej protektorce, że jest zaręczona z Cinq-Marsem, aby mogła go poślubić jej narzeczony musiałby zdobyć tytuł księcia. W komnatach królowej spotykają się z nią spiskowcyː książę de Bouillon, brat królewski Gaston, Cinq-Mars i de Thou, wplątany w sprawę przez przyjaciela. Wobec zbliżającej się śmierci króla chcą nie dopuścić kardynała do objęcia regencji i przejęcia opieki nad synami królewskimi. W ostateczności są gotowi sięgnąć po pomoc hiszpańską, na co królowa się nie zgadza. W Chambord Cinq-Mars przekonuje króla, by odsunął od władzy kardynała. Rozmowę podsłuchuje jednak ojciec Józef, szpieg kardynała.
Następnego dnia na polowaniu król odwraca się od spiskowców. Cinq-Mars decyduje się wysłać Fontraillesa i Jakuba de Laubardemont w celu zawarcia tajnego traktatu z Hiszpanami. W salonie Marion Delorme, gdzie spotykają się uczeni i artyściː Descartes, Corneille, Molier i Milton, Cinq-Mars zaprzysięga zgromadzonych spiskowców. W kościele świętego Eustachego spotyka się potajemnie z Marią i wyjawia jej wszystko. Okazuje się jednak, że świadkiem ich rozmowy nie jest zaufany ksiądz Quillet, lecz ojciec Józef.
W dwa miesiące później, na przełęczy Orolon, przenoszący traktat, Jakub de Laubardemont dostaje się w zasadzkę zorganizowaną na polecenie kardynała przez jego ojca. Młodzieniec ginie, a traktat dostaje się w ręce jego ojca. W chacie na przełęczy umiera, mieszkająca tam od kilku lat, obłąkana Diana. Królowa nakłania Marię do przyjęcia polskiej korony i spostrzega, że dziewczyna nie jest od tego daleka. Wysyła list informujący o tym Cinq-Marsa. Ten wstrzymuje rozpoczęcie zamachu na kardynała. Tymczasem kardynał rozpracował już spisekː doprowadził do wycofania się z niego brata królewskiego, uwięził księcia de Bouillon i jest gotów do rozprawy z Cinq-Marsem. W jego pałacu zjawiają się Cinq-Mars i de Thou i oddają się w jego ręce.
Ojciec Józef odwiedza Cinq-Marsa w celi i proponuje mu zamordowanie kardynała w zamian za kapelusz kardynalski. Cinq-Mars jednak odmawia. Wraz z przyjacielem, który nie chce go w tej sytuacji opuścić w zamku lyońskim przygotowuje się do śmierci. Przyjaciele przygotowują dla niego ucieczkę do Włoch, ale on odmawia skorzystania z tej możliwości. Kiedy idzie na szafot w Paryżu trwa festyn. Maria dowiedziawszy się o jego kaźni traci przytomność. Podczas festynu spotykają się Corneille i Milton. Corneille odczytuje list z opisem kaźni Cinq-Marsa.
Analiza Powieść o ambicji Temat ambicji wywołany karierą Napoleona, rozluźnieniem stosunków społecznych i rozwojem demokracji nurtował ówczesną literaturę, czego przykładem może być Wallenstein Schillera, Kenilworth Scotta czy Czerwone i czarne Stendhala. CInq-Mars należy do tego kręgu tematycznego. Vigny przedstawia w powieści trzy typy ambicji uosobionej w powieści w postaciach kardynała Richelieugo, ojca Józefa i Cinq-Marsa.
Cinq-Mars jest ambitny z miłości. Musi wznieść się na wyższy szczebel drabiny społecznej, by stać się godnym ręki ukochanej Marii. Ambicja Cinq-Marsa ma początkowo dwa cele, które chce osiągnąć przez obalenie kardynała – zdobycie Marii i dobro Francji. Są one ze sobą zgodne i Cinq-Mars, tak jak Richelieu, utożsamia je ze sobą (państwo to ja). Gdy wejdą ze sobą w konflikt wybiera ten cel, który silniej do niego przemawia – miłość. Gotów jest dla niej wszcząć wojnę domową i sprowadzić obce wojska. Cinq-Mars to mąż stanu, którego motorem działania jest cel uboczny. Jeżeli jednak celem działania polityka nie jest dobro ludu – wskazuje Vigny – to, obojętnie czy cel jego działania jest nikczemny (jak w przypadku Richelieugo), czy wzniosły, może się okazać zgubny dla kraju.
Zagadnienie winy i kary mały|Markiz Cinq-Mars. Obraz Josepha Léona de Lestang-Parade’a (1812-1887) W powieści miłość wchodzi w konflikt z polityką i zostaje pokonana przez ambicję. Pod wpływem zatrutej atmosfery dworu Cinq-Mars przestał kierować się wyłącznie względami uczucia. Łudził sam siebie, pozując na męczennika miłości, gdy w rzeczywistości przekształciła się już ona w zwykły egoizm. Problem winy głównego bohatera, nieobecny w dramacie z 1820 roku, w powieści stał się jednym z tematów zasadniczych.
Cinq-Mars zdecydowawszy się na zdradę, cofa się przed propozycją Laubardemonta zamordowania kardynała i ojca Józefa. Fontrailles, a potem ojciec Józef, uznają to za błąd. Vigny uważa, że błędem było już wejście na tę drogę. Pod wpływem ambicji, ówczesnej praktyki politycznej i demoralizującej atmosfery dworu Cinq-Mars porzucił zalecenia moralne i zaczął się kierować względami ubocznymi. Ulegając namiętnościom zaplątał się w sofizmatach i stracił swobodę postępowania, znalazł się we władzy konieczności.
Świat jest według Vigny’ego miejscem moralnym. Za popełnione winy człowiek ponosi karę. Cinq-Marsa spotyka kara, jednak nie za to, że podjął walkę z kardynałem, ale za jego winę moralną. Sprawiedliwość ludzka nieświadomie i ślepo, ale nieuchronnie, wykonuje wyrok najwyższej sprawiedliwości, która okazuje się prawem dziejowym. Idea słusznej kary przewija się przez całą powieść. Joanna ponosi karę za wygłoszone oszczerstwa. Urban Grandier z powodu traktatu przeciw celibatowi napisanemu pod wpływem miłości do kobiety. Nieuczciwi sędziowie Urbana Grandier giną co do jednego. Ojciec Józef opanowany obsesją kapelusza kardynalskiego nigdy go nie zdobędzie. Richelieu nie może sycić się rozkoszą władzy, trapią go wyrzuty sumienia i niezadowolenie. Wszystko, co istnieje, jest rozumne – twierdzi Vigny – a winę za nieszczęścia ponosi każdy, kto naruszy prawo moralne.
Cinq-Mars nie ginie jednak jako zrozpaczony przestępca. Przyjmuje śmierć dobrowolnie. Bliski pożądanego celu odtrąca owoce wieloletniej pracy. W dramacie z 1820 roku umiera, bo nie może być szczęśliwy. W powieści również nie chce przeszkadzać lekkomyślnej dziewczynie, ale swoją decyzję podejmuje w sposób wolny od namiętności, powodowany obowiązkiem moralnym. Nie zdołają go z tej drogi sprowadzić ani namowy przyjaciół, ani powaby czynnego życia. Odradza się w więzieniu w oczekiwaniu śmierci. Uwolniony od oskarżeń, świadomy swojej winy, przyjmuje karę jako rzecz nieuniknioną i oczyszczającą, jak zwycięzca.
Ojciec Józef i moralność utylitarna Ojciec Józef uosabia utylitarną moralność d'Alamberta, ... Wyciąga z niej jednak wulgarne wnioski, przekształcając ją w moralność złoczyńcy. Twierdzi, że nie mamy innych narzędzi poznania poza zdolnością odczuwania wrażeń bolesnych lub przyjemnych. Podstawą psychiki jest dążenie do rozkoszy. Życie jest walką wszystkich ze wszystkimi. Szczęście polega na zwycięstwie. Obowiązek, honor, dobro są tylko przeszkodą, filozof powinien odrzucić te złudzenia. W polityce nie ma cnoty, są tylko interesy. Należy kierować się tylko własnym dobrem. Józef wskazuje, posługując się metodą La Rochefoucaulda, Hobbesa i Helwecjusza, na egoistyczną naturę wszelkich cnót. W postępowaniu Cinq-Marsa i de Thou dopatruje się pychy i egoizmu. Ostatecznie zostaje jednak ukarany za życia – wszystkie jego zabiegi idą na marne.
Richelieu i krytyka zasady racji stanu