Statut Królowej Anny (, także Statut Anny, pełna nazwa: pl. Akt o poparciu wiedzy, przez przyznanie autorom i nabywcom kopii wydrukowanych książek praw do takich kopii, na wskazany niżej okres czasu, ang. ) – pierwszy akt prawny chroniący prawa autorskie, uchwalony w 1710 przez Parlament Wielkiej Brytanii. Nazwa statutu nawiązuje do ówcześnie panującej królowej Wielkiej Brytanii, Anny Stuart.

Geneza Akt o Licencjach W roku 1662 uchwalono , potocznie zwany ustawą o druku lub prasie. Dokument ten regulował kwestie wydawania książek w Anglii. Do roku 1695 monopol wydawniczy posiadało . Ustawa zapewniała spółce przywileje drukarskie, utwierdzała ich monopol oraz ograniczała liczbę mistrzów drukarskich i import zagranicznych książek. Pozycja skutecznie uniemożliwiała działalność innych wydawnictw oraz ułatwiała rządowi angielskiemu wprowadzanie cenzury w pismach. Ponadto Akt zapewniał ochronę prawną wydawnictwu, a nie autorom tekstów.

W roku 1688 miała miejsce Chwalebna Rewolucja, co doprowadziło do wygnania katolickiego króla Jakuba II z kraju. Jego miejsce zajęła córka Maria II oraz jej protestancki mąż Wilhelm III z Holandii. Wraz ze zmianą władzy nastąpiły liczne zmiany w sposobie funkcjonowania państwa. Zmianie uległ również stosunek do przedłużenia Aktu o Licencjach, który powoli tracił ważność. Angielski filozof i autor tekstów, John Locke, był głównym przeciwnikiem odnowienia dokumentu. Zwracał uwagę na potrzebę wolności pracy i ochrony prawnej dla autorów, a nie innych podmiotów. W czasie debat przeciwnicy zwracali również uwagę na wysokie ceny wydawanych przez nich książek oraz ograniczony dostęp do wielu tekstów. Niechęć do ustawy brała się również poprzez skojarzenie jej z okresem panowania Stuartów, których rządy nie podobały się mieszkańcom Anglii.

„Wolność i własność” i kształtowanie ustawy Liczne zmiany przeprowadzone po rewolucji sprawiły, że w Anglii zapanował porządek oparty na zasadzie rewolucjonistów – „wolność i własność”. Powodowało to konflikt, ponieważ nieograniczone prawo własności prowadziło do cenzury, która ograniczała wolność. W efekcie napięć między dwoma stronnictwami zwyciężyła idea wolności, co pozwoliło na zakończenie obowiązywania ustawy o prasie i monopolu . Efekty widoczne były bardzo szybko. Przed 1695 w Londynie funkcjonowała jedna gazeta – Gazette. Gdy ustawa przestała obowiązywać, wprowadzono kolejnych pięć, a w ciągu dekady wydawano już następnych dziewięć. W okresie od 1695 do 1704 roku przeprowadzono co najmniej trzynaście nieudanych prób wprowadzenia regulacji druku. Podział pomiędzy stronnictwami był coraz wyraźniejszy. Jedni chcieli powrotu ładu z czasów monopolu , drudzy – nieskrępowanej wolności wydawniczej.

W 1707 roku angielscy księgarze wystosowali do parlamentu petycję, w której poruszyli kwestię negatywnego wpływu zaburzeń handlu na autorów. Było to działanie niespodziewane, ponieważ do tamtej pory byli zwolennikami powrotu cenzury. Jednym z ważnych stronników prawa własności przynależnego autorowi był pisarz Daniel Defoe. Opublikował on kilkanaście artykułów, w których bronił autorów i własności literackiej. Defoe skupiał się nie tyle na uznaniu pracy autora, co na koncepcji kary i nagrody. Mark Rose przedstawiał jego rozumowanie w sposób następujący: Jeśli autor może zostać ukarany za pisma zniesławiające lub obrazoburcze, to jest po prostu sprawiedliwe, że może on być również nagrodzony za pisanie rzeczy przydatnych.

Tekst ustawy Długotrwałe spory w parlamencie angielskim doprowadziły do uchwalenia wiosną 1710 roku ustawy o nazwie „Statut Anny”, nazwanego na cześć ówcześnie panującej Anny Stuart. Ustawa skupiała się w głównej mierze na regulacjach wydawniczych, ale tym, co wyróżniało ten dokument, było – po raz pierwszy w historii – poruszenie w tego typu piśmie sytuacji autorów tekstów. Choć byli oni deklarowanym beneficjentem ustawy, ich sytuacja schodziła na dalszy plan. Skupiono się na regulacji handlu i zabezpieczeniu praw nabywców. Ponadto akt wymagał rejestracji każdej książki w . Wpis do rejestru pomagał ustalić własność kopii utworu – copy-right.

Wejście Statutu Anny w życie oznaczało początek przechodzenia z systemu przywilejów drukarskich do tworzenia ustaw autorskoprawnych. W tej ustawie użyto nowych pojęć: autora i czasu ochrony. To właśnie autor stawał się podmiotem pierwotnie uprawnionym do dzieł literackich. Miał prawo do swobodnego przenoszenia ich na rzecz wydawców i księgarzy. Z kolei okres ochrony praw autora był wzorowany na przepisach patentowych. Aby zapobiec zapanowaniu po raz kolejny monopolu , zmieniono okres ochrony dla książek z dożywotniego na 14-letni. Okres ten był podwojony, jeżeli autor żył.

Kolejną regulacją statutu było obniżenie wygórowanych cen książek, jednakże z powodu braku zgodności w tej kwestii ze strony ustawa w tym zakresie przestała obowiązywać w roku 1739. Ostatnią istotną zmianą było przekazanie 9 kopii każdej z wydanych książek objętych ochroną na rzecz: Królewskiej Biblioteki, sześciu uniwersytetów oraz dwóch innych instytucji publicznych (zobacz egzemplarz obowiązkowy).

W późniejszych latach wydłużano czas obowiązywania praw autorskich. W 1801 ustalono ten okres na 28 lat. 13 lat później doprecyzowano, że ochrona istnieje do końca życia autora, jeśli przeżyje on te 28 lat. W 1842 dodano kolejne 14 lat. Odtąd okres ochrony trwał do 42 lat od pierwszego wydania utworu lub do 7 lat od śmierci autora. Po upływie tego terminu prawa wyłączne wygasały. Jednak Statut Anny nie zawierał pojęcia domeny publicznej.

Przypisy

Bibliografia . .

Kategoria:Ustawy Kategoria:Historia prawa angielskiego Kategoria:Prawo autorskie