Polscy i litewscy naukowcy uważają, że historię o hr. Potockim wymyślono, być może stworzył ją sam Kraszewski, a następnie spopularyzowały ją wśród Żydów rosyjskie tłumaczenia jego książek. Nie istnieje w zachowanych dokumentach żadna wzmianka ani o hebrajskiej książce, na którą Kraszewski się powołuje, ani o samym hr. Potockim w genealogii jego rodu. Trudno przypuszczać, że taki skandal, jak spalenie na stosie arystokraty z potężnego rodu magnackiego (oskarżonego o przejście na judaizm), nie został odnotowany w wielu dokumentach z epoki. Historyk Janusz TazbirJanusz Tazbir, Tajemnica Walentyna Potockiego, „Kwartalnik Historyczny”, 3/2003. stwierdził: „Proces i śmierć Walentyna Potockiego powinny zostać uznane za legendę historyczną, pozbawioną jakichkolwiek podstaw w materiałach źródłowych”. Podobną opinię wyraził Jacek MoskwaJacek Moskwa, Legenda Sprawiedliwie Nawróconego: Historia zatajona czy zmyślona?, „Zwoje” 3/31, 2002..