Samkhya (sankhja) skupia się szczególnie na filozofii umysłu. Zaczęła się rozwijać około I w. p.n.e., ale ugruntowaną postać nadał jej Iśwarakryszna w V w. W samkhji obecny jest dualizm świadomości, uznawanej za niezmienną (Purusza) i uznawanej za zmienną materii (Prakryti) oraz szczegółowe analizy tych pojęć i relacji między nimi. Prakryti to nie tylko materia w sensie stricte fizykalnym, ale także materia subtelna, intelekt (buddhi) czy umysł (manas). Znajduje się ona w równowadze tworzonej przez trzy cechy (guna) – sattwę („uświadamianie”), radźas („aktywność”) i tamas („bierność”) – gdy równowaga ta jest zmącona, prakryti manifestuje się jako kolejne dwadzieścia trzy elementy (tattwa). Źródłem zniewolenia jest brak świadomości, zmieszanie świadomości ze sferą materialną – wyzwolenie polega nie na uświadomieniu sobie jedności (jak w wedancie), ale na uświadomieniu sobie dwoistości umysłu i materii, dokonywanego na drodze analizy różnych stopni ich wzajemnego zmieszania.
Joga