La Guerra d'Estaos Xuníos-Méxicu (llamada tamién Intervención d'Estaos Xuníos en Méxicu), conocida como Guerra Mexicano-Americana (Mexican-American War n'inglés),http://global.britannica.com/event/Mexican-American-War foi un conflictu bélicu qu'enfrentó a dambos países ente los años de 1846 y 1848. Empecipióse por la entrada del exércitu d'Estaos Xuníos na zona entendida ente los ríos Nueces y Bravo y la demanda d'indemnización al gobiernu mexicanu polos daños causaos en Texas mientres la so guerra d'independencia. El conflictu armáu desenvolvióse principalmente nos actuales estaos de Nuevu Méxicu, Arizona, Nevada parte de Colorado y d'Utah.
Antecedentes La invasión americana a Méxicu tien nesti casu los sos antecedentes nes polítiques espansionistes d'Estaos Xuníos que dende 1809 veníen reparándose: la compra de la Louisiana a Napoleón Bonaparte, que la adquiriera de Fernando de Borbón, en 1803 y la firma del Tratáu Adams-Onís de 1819 col que España dexó la península de la Florida, son dellos exemplos.
Cuando Méxicu llogró la so independencia, Estaos Xuníos unvió a Joel Robert Poinsett como representante pa roblar un tratáu de llendes llamáu Tratáu de Velasco, nel cual Estaos Xuníos intentaba infructuosamente amestase la provincia mexicana de Texas. Darréu empecípiase un procesu d'ocupación pacífica na que miles d'emigrantes d'Estaos Xuníos, llabradores y aventureros, van estableciéndose con o ensin permisu de les autoridaes mexicanes nesa rexón; dende 1823, col permisu del gobiernu mexicanu, Stephen Austin empezó a llevar emigrantes anglosaxones a Texas. El 25 d'agostu de 1829 Poinsett ufiertó cincuenta millones de dólares pol territoriu de Texas.http://www.sedena.gob.mx/index.php/conoce-la-sedena/antecedentes-historicos/ejercito-mexicano/la-invasion-norteamericana
Yá dende 1809 reparárense pretensiones espansionistes per parte de los Estaos Xuníos. El Virréi de la Nueva España (Méxicu entá nun yera independiente) d'aquel entós empecipia negociaciones col gobiernu de Washington pa precisar llendes ente la frontera norte novohispana y Estaos Xuníos. D'esta manera consideraba que se frenaríen los ímpetos d'esti país. Les xestiones del yá fráxil gobiernu virreinal español (qu'en plena guerra de la independencia española contra Francia diba perdiendo'l control sobre les sos colonies n'América) conclúin cola firma del Tratáu Adams-Onís, pol que España venci Florida, yá ocupada por tropes d'Estaos Xuníos; a cambéu, los Estaos Xuníos comprometer a nun faer más esixencies territoriales (Francia tamién los vendiera Luisiana en 1803). Tamién el gobiernu d'Estaos Xuníos pidiera a la corona española l'entrar en territoriu novohispano con munches facilidaes en cuenta de ser lleal a la corona española, profesar la relixón católica y faer producir les tierres, condiciones que obviamente los d'Estaos Xuníos desconocieron.
En 1821 Méxicu consiguió la so independencia d'España. Los Estaos Xuníos deseyaben que siguieren les facilidaes pa la posesión de tierres, que'l gobiernu mexicanu dexó. En 1822, el gobiernu d'Estaos Xuníos reconoz a Méxicu como nación independiente y unvia a Joel Roberts Poinsett como representante pa roblar un tratáu d'amistá y comerciu. Róblase un tratáu de llendes, pero'l gobiernu d'Estaos Xuníos intenta anexonar Texas en 1825 ufiertando un millón de dólares pola compra del estáu. La propuesta alzar a cinco millones dos años dempués, pero en dambos casos foi refugada per Méxicu.
Establecimientu de colonos anglosaxones en Texas Escontra 1834 munchos colonos d'Estaos Xuníos estableciérense en Texas, que formaba parte de Méxicu, col permisu del gobiernu mexicanu; Moses Austin foi unu de los principales promotores de la llegada d'inmigrantes anglosaxones a Texas. Esta corriente foi afalada y sofitada tamién por Andrew Jackson, que'l so antiguu collaborador, Samuel Houston, xugó un papel importante nel desenllaz d'esta invasión pacífica.
A los mexicanos paecía-yos inxustu que los colonos d'Estaos Xuníos recibieren tierres gratuites en Texas con unes condiciones qu'ellos consideraben arrogantes ente que a los colonos resultáben-yos inxustes o onerosas, como la prohibición de tener esclavos que yera illegal en Méxicu, la obligación de falar español, convertise al catolicismu, y amás, acostumaos a impuestos baxos y a una mayor llibertá de comerciu. Cuando se terminó'l periodu d'importación llibre que-yos concediera'l gobiernu mexicanu, negar a pagar tributos y sofitaron el contrabandu de productos muncho más baratos que traíen naves d'Estaos Xuníos al traviés del golfu de Méxicu. La xubida al poder d'Antonio López de Santa Anna, qu'estableció un réxime centralista y pretendía el desarme obligatoriu de los colonos, empeoró la situación más palantre.
Dellos prominentes xenerales como Manuel Mier y Terán, que yera xeneral comandante de los Estaos Internos d'Oriente, fixeron que'l Congresu de Méxicu nos tiempos nos que gobernaba Anastasio Bustamante aceptara una serie de propuestes, ente les que figuraben les siguientes: Que Texas fuera habitada por españoles mexicanos. Establecer el comerciu ente Texas y Veracruz, utilizando los puertos de Galveston y Veracruz. Construyir fortines ente Texas y los Estaos Xuníos.
Independencia de Texas thumb|Cartelu cola Declaración del Pueblu de Texas en 1835.|333x333px Texas declaró la so independencia de Méxicu en 1836, habiendo un únicu mexicanu, Lorenzo de Zavala, participante nella, siendo tolos demás «texanos mexicanos rebalbos» (orixinarios de dellos y diversos estaos d'Estaos Xuníos). El xeneral mexicanu José Urrea mandu a asesinar alredor de 1000 rebeldes texanos mientres Goliad y Coleto.En sufriendo delles derrotes (la más conocida foi la batalla d'El Álamu), los rebeldes vencieron finalmente a les tropes al mandu de Santa Anna na batalla de San Jacinto, prindando al presidente; este robló en prisión el Tratáu de Velasco, nel que reconocía la independencia del nuevu estáu y la frontera del ríu Bravo. Méxicu desconoció la validez del Tratáu, la independencia de Texas y la nueva llende fronteriza (la llende ente los estaos de Tamaulipas y Texas yera'l río Nueces). Nos años siguientes produciéronse delles incursiones militares de tropes mexicanes que llegaron a ocupar San Antonio, pero qu'acabaron replegándose en cada ocasión al sur del ríu Bravo.
En 1845 Texas ingresó como parte de los Estaos Xuníos con categoría d'estáu, y esi eventu desencadenó los socesos qu'habríen de conducir a la guerra. Esi mesmu añu crecieron les tensiones ente los dos países sobre estos territorios cuando'l gobiernu de EE. UU. ufiertó pagar la delda mexicana a los colonos d'Estaos Xuníos si Méxicu dexaba que EE. UU. mercára-y los territorios d'Alta California y Nuevu Méxicu, siendo refugada la propuesta pol gobiernu mexicanu, rompiéndose les rellaciones diplomátiques ente dambos países vecinos y retiróse de Washington el representante del gobiernu mexicanu, Juan Nepomuceno Almonte.
La unviada de tropes pol presidente d'Estaos Xuníos James K. Polk al territoriu apostáu na frontera texana, ente'l ríu Bravo y el ríu Nueces, acabó desaguando nel primer enfrentamientu ente tropes de dambos países, que se produció'l 25 d'abril de 1846 al norte del ríu Bravo, nel llugar llamáu Ranchu de Carricitos, cuando una patrulla d'Estaos Xuníos de 63 homes, al mandu del capitán Seth Thornton, que taba en misión d'esploración ilicita foi emboscada por fuercies al mandu del xeneral Anastasio Torrejón.
Esti enfrentamientu dio-y a James Polk el motivu pa pidir la declaración de guerra contra Méxicu, polo que'l Congresu de los Estaos Xuníos declaró la guerra a Méxicu'l 13 de mayu de 1846, lo que-y dexaría caltener Texas y apoderase de los acobiciaos y ricos territorios d'Alta California y Nuevu Méxicu como indemnización de guerra. Finalmente terminaríase l'enfrentamientu armáu y la invasión de casi tol territoriu mexicanu cola firma del Tratáu de Guadalupe Hidalgo y la desocupación de la capital de Méxicu a partir del 2 de febreru de 1848.thumb|224x224px|Organización territorial de Méxicu mientres la República Central. Delineados en colloráu, los territorios separatistes.
República de California La República de California, tamién llamada la República de la Bandera del Osu, foi un estáu surdíu arriendes de la sulevación llevada a cabu polos colonu californianos la mayoría d'orixe d'Estaos Xuníos, el día 14 de xunu de 1846, na ciudá de Sonoma en contra de les autoridaes de l'hasta entós provincia mexicana d'Alta California.
La guerra ente los Estaos Xuníos y Méxicu fuera declarada el 13 de mayu de 1846, pero esta noticia nun se supo en California hasta mediaos de xunetu de 1846. Sicasí, ante rumores d'una supuesta aición del gobiernu mexicanu contra los colonos nel territoriu, un grupu de trescientos homes armaos apoderar de la ciudá de Sonoma, enarbolando una bandera blanca con un osu y una estrella (la "bandera del osu") pa simbolizar la nacencia de la República de California, independiente de Méxicu. L'usu d'esta bandera anició'l nome de la revuelta: "Rebelión de la bandera del osu", moteyándose "bear flaggers" a los sos promotores.
Esi mesmu día 14 de xunu, los sulevaos prindaron al anterior comandante mexicanu de California del Norte, el xeneral Mariano Guadalupe Vallina, quien yera'l líder de la compañía militar aparcada nel Presidiu de Sonoma. Unviáu al Fuerte Sutter, foi encarceláu'l 1 d'agostu de 1846. miniaturadeimagen|La bandera del osu.
El primer y únicu presidente de la flamante República foi'l pioneru d'Estaos Xuníos William B. Ide, que la so presidencia duró venticinco díes.
N'abril de 1846, siendo inminente l'entamu de la guerra, el gobiernu federal unvió al coronel Rafael Téllez al mandu de un numberosu cuerpu militar, perbién forníu, por que se embarcara con destín a l'Alta California y ayudara a la defensa del territoriu, bien acobiciáu polos Estaos Xuníos. Pero al llegar a Mazatlán, Téllez remontar contra'l presidente Mariano Paredes de Arrillaga y quedóse en Sinaloa, onde en complicidá colos comerciantes estranxeros estableció un cacicazgo na parte sur del estáu y sustraer de la obediencia al gobiernu llocal. Mientres esto asocedía, la escuadra d'Estaos Xuníos del Pacíficu desembarcaba marines n'Alta California (xunetu de 1846) los cualos, tres una llucha violenta, llograron vencer a los colonos mexicanos, abandonaos a les sos propies fuercies, pos amás de que Téllez sulevar en Mazatlán, otru destacamentu unviáu por Acapulco foi reteníu nesa contorna pol cacique Juan Álvarez.1
Declaración de la guerra thumb|150px|Soldaos de los Estaos Xuníos y Méxicu naquella dómina. Reconstrucción.|left El gobiernu d'Estaos Xuníos fixo casu omiso de la opinión mexicana de que la llende de la frontera sur de Texas yera'l río Nueces y ordenó al xeneral Zachary Taylor establecer tropes ente los ríos Nueces y Bravo. Pa Méxicu tratar d'una ocupación de territoriu perteneciente a Nuevu Santander, territoriu mexicanu nesa dómina, que tomaba lo que güei ye l'Estáu de Tamaulipas y el territoriu al norte del ríu Bravo (ríu Grande) hasta'l ríu de les Nueces. El xeneral Pedro Ampudia unvió al xeneral Taylor una carta intimándole a que desfixera la so fuerte y retirárase hasta más allá del río Nueces. La carta foi inorada, y les tropes d'Estaos Xuníos avanzaron más al sur, hasta la desaguada del ríu Bravo, onde empezaron a construyir el Fuerte Brown.
El primer choque armáu producióse'l 24 d'abril de 1846 nun llugar llamáu Ranchu Carricitos, al norte del ríu Bravo, na zona que cada unu de los dos países consideraba so, cuando una patrulla d'Estaos Xuníos de 63 homes, al mandu del capitán Seth Thornton, que taba en misión d'esploración foi emboscada por llanceros al mandu del xeneral Anastasio Torrejón.