L'ido ye una llingua artificial que foi presentada per primer vegada en 1907, como propuesta de reforma del esperantu, llingua de la cual deriva. El so principal oxetivu yera convertise nuna llingua global y pallo diseñóse por que'l so aprendizaxe fuera bien senciellu.

Toles pallabres n'ido formar a partir d'una pallabra raigañu, a la que se-y añader sufixos y afixos. Estos determinen el so xéneru, númberu, función, etc. Como nel esperantu, l'ido ye gramaticalmente invariable.

Terminaciones gramaticales Nesta tabla amuésense dalgunes de les terminaciones (sufixos) que determinen la función gramatical de la pallabra:

Forma gramatical Ido Esperantu Asturianu Nome singular -o (libro) -o libro -o -a -e... (llibru) Nome plural -i (libri) -oj (libroj) -os -as -es... (llibros) Axetivu -a (varma) -a (varma) -o -a -e... (caliente) Alverbiu -e (varme) -e (varme) -mente (calurosamente) Infinitivu presente -ar (irar) -i (iri) -ar -er -ir (andar) Presente -as (iras) -as (iras) voi, vas, va... Pasáu -is (iris) -is (iris) diba, dibes... fui, fuisti... Futuru -os (iros) -os (iros) voi dir, vas dir, va dir.. Imperativu -ez (irez) -u (iru) ¡ve!, ¡id! Condicional -us (irus) -us (irus) diría, diríes...

Son les mesmes terminaciones que les del esperantu sacante para -i, -ir / -ar / -or y -ez. L'esperantu marca los sustantivos plurales por aciu el sufixu aglutinante -j (asina los sustantivos plurales terminen en -oj), usa -i pa los verbos n'infinitivu (nel esperantu los infinitivos nun tienen tiempu), y usa -u pal imperativu.

La sintaxis Les frases n'ido siguen l'orde SVO (Suxetu-Verbu-Oxetu), como nel español: Me havas blua libro (Yo tengo un llibru azul), La hundo dormas apud la pordo (El perru duerme xunto a la puerta).

Al igual que n'español, l'axetivu puede asitiase antes o dempués del sustantivu que modifica: nuova libro (nuevu llibru) o libro nuova (llibru nuevu). L'ido usa la terminación del acusativu -n (facultativu) cuando l'oxetu de la frase nun ye claro, o p'alteriar l'orde de les pallabres a prestar. La blua libron me havas significa Me havas la blua libro (Tengo un llibru azul).

La negación fórmase añadiendo l'alverbiu ne delantre del verbu: Me ne havas libro significa Yo non tengo un llibru. Yo non voi andar y Yo non anduvi seríen, respeutivamente, Me ne iros y Me ne iris. Esta partícula puede contraer: Tun me amas.

Les frases interrogatives sufren una inversión, como asocede en munches llingües: Ka tu amas me?. El signu d'interrogación ye únicu, como na mayoría de llingües, nun esiste'l signu ¿.

Pa realizar una entruga absoluta (que la so respuesta va ser sí/non) tien d'usase la partícula ka que s'asitia al entamu de la frase. Ka me havas libro? (¿Tengo un llibru?). En castellán podría traducise como ¿qué ye, que...? pero ye más similar a la partícula árabe هَل /hál/.

Ka tamién puede asitiase frente a un nome, n'ausencia d'un verbu, pa realizar una entruga senciella con diverses posibilidaes d'interpretación. Ka Marcos? puede significar ¿Yes Marcos?, ¿Ye Marcos? o ¿Conoces a Marcos? en base al contestu.

El verbu

Formes impersonales Forma gramatical Ido Asturianu Infinitivu presente -ar (irar) -ar -er -ir (andar) Infinitivu pasáu -ir (irir) N/A (~ andar) Infinitivu futuru -or (iror) N/A (~ dir andar) Participiu activu presente -a.nta (fluganta) -nte (volante) (¹) Participiu activu pasáu -i.nta (fluginta) N/A (~ que volaba) (¹) Participiu activu futuru -o.nta (flugonta) N/A (~ que va volar) (¹) Participiu pasivu presente -a.ta (skribata) -ado -ido (escritu) Participiu pasivu pasáu -i.ta (skribita) N/A (~ que foi escritu) Participiu pasivu futuru -o.ta (skribota) N/A (~ que va ser escritu)

(¹) Denominar participiu activu al deriváu verbal que n'español acaba en -nte y denota capacidá de realizar l'aición qu'espresa'l verbu del que deriva. Munchos vienen de participios de presente llatinos y güei intégrense, na so mayor parte, na clase de los axetivos.

Formes personales simples Forma gramatical Ido Asturianu Presente -a.s (iras) voi, vas, va... Pretéritu imperfectu -ab.a.s (irabas) diba, dibes... (²) Pretéritu perfectu simple -i.s (iris) fui, fuisti... Pretéritu pluscuamperfeutu -ab.i.s (irabis) había ido, habíes ido... (²) Futuru -o.s (iros) voi dir, vas dir, va dir... Futuru perfectu -ab.o.s (irabos) diría, diríes... (²) Condicional -u.s (irus) diría, diríes... Condicional compuestu -ab.u.s (irabus) diría, diríes... (²) Imperativu -ez (irez) ¡ve!, ¡id! Imperativu anterior -ab.ez (irabez) ~ ¡haber ido! (²)

(²) Cabo reparar que'l tiempu secundariu marcar col afixu —ab—. Con ello denotamos el tiempu anterior de los verbos. Ye'l presente d'una dómina pasada, esto ye, espresa que l'aición realizar nun presente anterior.

Formes personales compuestes Forma gramatical Ido Asturianu Presente perfectu me esas vidinta vi Pretéritu pluscuamperfeutu me esis skribinta escribiera... Futuru perfectu me esos vendinta vendería... Condicional compuestu me esus pensinta pensaría... Imperativu pasáu esez aminta ~¡amar!

Como puede trate, toles formes verbales compuestes pueden escribise de más d'una manera: me esas vidinta = me vidabas me esis skribinta = me skribabis me esos vendinta = me vendabos

La voz pasiva La voz pasiva fórmase añadiendo la partícula aglutinante -ye- nel cuerpu central del verbu conxugáu: Me vide.a.s amiko → Amiko vide.ye.a.s da me. (Veo a un amigu → Un amigu ye vistu por mi). Forma gramatical Ido Asturianu Presente pasivu me videsas soi vistu/a Pretéritu perfectu pasivu me trovesis fui atopáu/a Futuru pasivu me amesos voi ser amáu/a Condicional pasivu la libro lektesus el llibru sería lleíu

Esiste otra forma de xenerar el pasivu: por aciu el verbu ser y el participiu, como asocede nel español: Forma gramatical Ido Asturianu Presente pasivu me esas amata soi amáu/a Pretéritu perfectu pasivu me esis trovita fui atopáu/a Futuru pasivu me esos amata voi ser amáu/a Condicional pasivu me esus amata (yo) sería amáu/a

L'artículu L'artículu indetermináu, un, unu, una, nun tien equivalente n'ido. La so ausencia indica davezu que'l sustantivu al cual tendría de referise ye indefiníu.

En contraste, el artículu determináu ye la, y ye invariable en xéneru y númberu (como'l inglés the). Esiste un artículu (le) que sirve pa denotar el plural de pallabres que nun tienen plural por sigo mesmes, como los axetivos o los númberos (ver apartáu referente a los #Los axetivos axetivos): Le blanca = Los blancos Le 8 = 8, 8, 8, 8...

Les preposiciones A diferencia de les otres categoríes gramaticales, les preposiciones (y dalguna otra pallabra d'usu común) nun acaben con una terminación preestablecida. He equí'l llistáu completu (los enllaces dirixen escontra la so definición y/o traducción al español nel wikcionario n'ido): D'usu más común: a: a, escontra (direición) de: de (procedencia) di: de (posesión) en: en inter: ente kun: con (en compañía de) per: con (per mediu de) por: para pro: por (por causa de) sub: debaxo de sur: sobre El restu de preposiciones: alonge || an || ante || apud || avan || che || cirkum || cis || da || dop || dum || ek || exter || for || kontre || koram || lor || malgre || po || pos || preter || pri || proxim || segun || sen || super || til || tra || trans || ultre || vice || ye

Los pronomes Los pronomes fueron revisaos pa faelos acústicamente más distintos de lo que lo son n'Esperantu, que toos acaben en i. Especialmente los pronomes personales singular y plural de la 1ª persona mi y ni podía ser confundíos al falar asina que n'Ido son me y ni. N'Ido amás estrémase ente l'informal (tu), y el formal (vu) dientro de los pronomes de la 2ª persona del singular. La 2ª persona del plural (vi) nun tien forma informal. Aparte, l'Ido tien un pronome de la 3ª persona pa tolos xéneros (lu, que puede significar él, ella, o ello, dependiendo del contestu), amás de los sos pronomes masculín, femenín y neutru de la 3ª persona.

+ Pronomes personales singular plural indefiníu primer segunda tercera primer segunda tercera familiar formal masc. fem. neut. pangénero masc. fem. neut. pangénero Asturianu yo tu usté él ella ello él/ella/ello nós vós/ustedes ellos elles ellos ellos/elles un, unu, una Esperanto mi ci/vi vi li ŝi ĝi ĝi¹ ni vi — — — ili oni Ido me tu vu il(u) el(u) ol(u) lu ni vi ili eli oli li on(u)

¹ tiu, a pesar de nun ser un pronome, úsase frecuentemente nesta circunstancia.

Los pronomes posesivos Los pronomes personales pasen a ser posesivos por aciu la desinencia -a. Singular: mea, tua, vua, (i)lua / (e)lua / (o)lua Plural: nia, via, lia

Los pronomes demostrativos Singular: (i)ca (esto/a), (i)ta (aquello/a) Plural: (i)ci (estos/ss), (i)ti (aquellos as)

Pronomes demostrativos + personales ilu + ca : ilca (ési) elu + ca : elca (ésa) olu + ca : olca (eso) ilu + ta : ilta (aquello que, el que) elu + ta : elta (aquella que, la que) olu + ta : olta (lo que)

Pronomes y axetivos interrogativos y relativos Los pronomes y los axetivos interrogativos y relativos son: qua pal singular qui pal plural quo pa oxetos y pallabres indeterminaes Los axetivos interrogativos siguen la regla xeneral de los axetivos, esto ye, invariables en xéneru y númberu: qua homo venis? (¿quién vieno? "¿qué home vieno?") | qua homi venis? (¿quién vinieron?) Lo mesmo puede aplicase a los pronomes, que permanecen invariables, si úsense como suxetu: qua venis? (¿quién vieno?) Si asitiamos una -n final pasa a ser el complementu direutu: quan vu vidis? (¿a quién visti?) qua: ilta qua volas (aquello que quies) | qua volas? (¿qué quies?) qui: la homi qui venis (los homes que vinieron) | qui venis? (¿quién vieno?)

Pronomes y axetivos indefiníos ula, nula, irga, altra, kelka, singla, omna, multa, poka, plura, tanta, quanta, cetera, ipsa

Los axetivos Los axetivos cualificativos terminen siempres en -a y nun varien nunca en xéneru o númberu. Sicasí, dacuando esta -a final puede elidirse pa faer el discursu menos monótonu o más fluyíu. En cuenta de dicir: l'alerta y joyoza infanti, ye meyor dicir: l'alert y joyoz infanti. Cuando l'axetivu funciona como sustantivu tácito (l'axetivu fai de pronome como na frase los azules son bien bonos) el plural indícase añadiendo l'artículu -y (-y blua eses tre bona).

+ Grau de comparanza Comparativu Superlativu superioridáigualdáinferioridá relativuabsolutu Asturianu más ... que tan ... como menos ... que el más ... de el menos ... de bien, -ísimo, -érrimo Ido plu ... kam tam ... kam min ... kam maxim ... de/ek minim ... de/ek tre ...

granda → plu granda → maxim granda minim granda ← min granda ← granda rapide → plu rapide → maxim rapide

Colores Los colores son axetivos, polo tanto terminen toos en a:

Asturianu blancu azul marrón mariellu gris negru púrpura naranxa colloráu rosa verde violeta Ido blanca blua bruna flava griza nigra púrpura oranjea reda rozea verda violea Amuesa

Afixos A pesar que'l númberu d'afixos ye demasiáu grande pa ser incluyíu por entero nesti artículu, he equí dellos exemplos con una somera esplicación cuando la so comprensión nun rescampla (los enllaces dirixen a les sos definiciones nel wikcionario n'ido):

Sufixos A manera de demostración de cómo pueden formase pallabres n'ido (inclusive pallabres que pue que nun tengan traducción lliteral n'otros idiomes), amuésense de siguío dellos exemplos. Tomando los primeres sufixos por orde alfabéticu pueden formase estes pallabres derivaes: ach: Ye'l sufixu peyorativu: hundo (perru) → hundacho (chucho, perrucho), libro → libracho ad: Ye un sufixu qu'espresa frecuencia, duración de l'aición: danso (danza) → dansado (el baille, como aición) ag: -ag- ye la contraición del verbu agar (obrar) y denota l'usu del oxetu presente nel raigañu: martelo (martiellu) → martelagar (amartellar) aj: Sufixu que significa "cosa fecha de...": bela (bonitu/a) → belajo (cosa bonita, "cosa fecha de guapura") al: Relativu a, perteneciente a: naturo (naturaleza) → naturala (natural)