Варажская варта () — агульнае найменне нарвежскіх і англасаксонскіх наёмнікаў у візантыйскай арміі X—XIV ст. Упершыню найменне сустракаецца ў хроніцы Іаана Скіліцы, Мадрыдскім Скіліцы, пад 1034 годам. Варагі прыбывалі ў Візантыю праз Русь. У 988 годзе імператар Васіль II атрымаў ад кіеўскага князя Уладзіміра Святаславіча атрад з 6000 чалавек для барацьбы з узурпатарам Вардам Фокам і арганізаваў з іх тагму. На працягу двух наступных стагоддзяў варагі бралі ўдзел у войнах імперыі і служылі прыдворнай вартай. Месцам іх размяшчэння спачатку быў Вялікі палац, а з эпохі Камнінаў — палацавы комплекс і Влахернскі палац. Варажская варта была адборным падраздзяленнем, вядомым адданасцю валадару, выдатнай фізічнай падрыхтоўкай, узбраеннем, адзеннем і дысцыплінай. Іх афіцэрам давалі прыдворныя званні — напрыклад, Харальд Суровы быў . Кіраўніком варты з тытулам аколуф звычайна быў грэк.
Паняцці
Паходжанне слова «вараг», «вэрынг» () і яго дакладнае значэнне дыскусійныя. У грэчаскай мове яно ўпершыню з’яўляецца ў значэнні «нарвежац», а пасля фарміравання з іх вайсковага падраздзялення гэтым словам сталі пазначаць наёмнікаў нарвежскага паходжання. У пазнейшы перыяд, калі ў складзе варажскай варты з’явіліся англасаксы і прадстаўнікі іншых германскіх народаў, паняцце «варагі» распаўсюдзілася і на іх. Звычайна, варагаў атаясняюць са скандынаўскімі вікінгамі і руссю. З грэчаскіх крыніц да XII ст. цяжка разумець, каго храністы называюць «Rhosi». Напэўна, для грэкаў адрозненні паміж усімі прышлымі з поўначы варварамі не былі значнымі.
Ацэньваючы сучасны стан дыскусіі пра паняцці, вядомая медыявістка А. А. Мельнікава лічыць скандынаўскае паходжанне ўласна слова «вараг» несумнеўным. Яго старажытнаскандынаўскі адпаведнік не раз сустракаецца ў сагах, скальдычных вершах і хроніках у асноўным значэнні «чалавек на візантыйскай службе». Пры гэтым паняцце «вэрынг» пачынаюць ўжываць пазней за найранейшыя сведчанні пра прысутнасць варагаў у Візантыі — прыкладна з канца 980-х гадоў. Агульная найменне тых, хто пабываў у Грэцыі ў сагах — («ездзіў у Грэцыю»), тады як называя кагосьці «вэрынгам» часта рабілі ўдакладненне пра вайсковай характар яго службы. Разам з гэтым складальнікі саг супрацьпастаўляюць «вэрынгаў» і «нарманаў», адрозніваюць іх як прыватнае і агульнае паняцці. Грэчаскае слова упершыню сустракаецца ў хроніцы гісторыка Георгія Кедрына пры апісанні падзей 1034 года. Для варагаў англійскага паходжання з XIII ст. у афіцыйных дакументах ужывалася паняцце «англа-варагі» ().
Наёмнікі ў Візантыі
Да IX ст. візантыйская армія складалася з двух асноўных частак, розных па спосабе фарміравання. Адна частка фармавалася на аснове апалчэння, сабранага ў фемах, якіх да валадарства імператара Феафіла было 11 у азіяцкай частцы імперыі і 12 у еўрапейскай. Воіны, выстаўляныя фемамі, называліся стратыётамі і акрытамі. Пасля ваенных рэформ імператара Канстанціна V (741—775), калі дыслакаваныя ў Канстанцінопалі атрады палацавай варты з выключна цырыманіяльнымі задачамі былі ператвораны ў баявыя падраздзяленні, склаўся падзел рэгулярнай часткі арміі на чатыры тагмы: схол, эскувітаў, (сфарміраваны ў перыяд сумеснага валадарства Канстанціна VI (780—797) і яго маці Ірыны), (сфарміраваны пры Нікіфары I (802—811)) на чале са сваімі даместыкамі. Акрамя гэтых падраздзяленняў, на службе візантыйскага імператара знаходзіліся атрады замежных наёмнікаў, якія служылі галоўным чынам у асабістай імператарскай варце (, ). Паступовы заняпад фемнай арміі і яе няздольнасць адпавядаць складаным баявым задачам прычыніліся да фарміравання наёмных падраздзяленняў з замежнікаў, пераважна з Заходняй Еўропы. Сфарміраваныя па гэтым прынцыпе тагмы, кожная з якіх ўключала воінаў пэўнай нацыянальнасці, неслі службу або ў Канстанцінопалі, або ў правінцыях. Сталічная этэрыя дзяліліся на 3 (Вялікую, Сярэднюю і Трэцюю этэрыі) або 4 часткі. Як думаюць, Вялікая этэрыя складалася з хрысціянскіх падданых імперыі, прадстаўнікі дружалюбных народаў залічаліся ў Сярэднюю, а іншыя траплялі ў Трэцюю. У канцы IX або пачатку X ст. Трэцяя этэрыя скасавана і большасць наёмнікаў з таго часу служылі ў Вялікай.
Паводле аплаты падраздзяленні візантыйскай арміі таксама адрозніваліся. Фемнае войска атрымлівала асноўную частку сваёй платы з наданых зямельных надзелаў, у рэгулярнай арміі воіны атрымлівалі штогадовае жалаванне (ругу), рознае залежна ад пасады і падраздзялення. Аднак для паступлення на такую службу трэба было ўнесці уступную плату, у сярэднім адпаведную рузе за 3 гады. Пад гэтай жа назвай вядомы і аднаразовыя выплаты, якія здзяйсняліся з экстраардынарных нагод. У найважнейшай крыніцы X ст., трактаце «Пра цырымоніі» імператара Канстанціна Багранароднага (913—959), звесткі якога (разам з іншым трактатам таго ж аўтара, «Пра кіраванне імперыяй») часта з прычыны адсутнасці альтэрнатывы пашыраюць і на іншыя перыяды візантыйскай гісторыі, паведамляецца, што перад марской экспедыцыяй на Крыт ў 902 годзе 700 наёмнікам-русам было выплачана 7200 ругі, гэта значыць прыкладна 11 намісм на чалавека. У Вялікай этэрыі выплата складала прыкладна 40 намісм ў пераліку на месяц. Невядома, ці трэба было плаціць уступны ўзнос для прыёму ў варажскую варту, магчыма пры Васілі II (976—1025) або адным з яго непасрэдных пераемнікаў гэтая неабходнасць была адменена. Для варагаў, які служылі за межамі сталіцы, аплата была значна меншай, 10-15 намісм на месяц. Экстраардынарным спосабам аплаты варагам мог быць або pólotasvarf, названы Сноры Стурлусанам крыніцай велізарнага багацця Харальда Суровага. Сэнс гэтага паняцця не ясны. Па розных версіях гэта магло быць або права ці ажыццёўленая магчымасць рабавання палаца імператара, або права збору нейкага падатку.
Нацыянальны склад
З’яўленне варагаў у Візантыі
Упершыню прысутнасць атрадаў вікінгаў (русаў) на тэрыторыі Візантыі адзначана ва ўладарства імператара Феафіла (829—842), калі яны з поўначы дасягнулі Чорнага мора і пагражалі Херсону, сталіцы аднайменнай фемы. Пасля гэтага пра варагаў пры двары візантыйскага імператара паведамляюць Бертынскія аналы, паводле іх да двара імператара Людовіка Набожнага ў Інгельгайме 18 мая 839 года прыбыла дэлегацыя ад візантыйскага двара, у складзе якой былі тыя, хто «свой народ называлі Рос» і чый кароль называецца каган (). Магчыма, гэта былі пасланнікі варажскага конунга, з якімі Феафіл вёў перамовы па запрашэнні атрада наёмнікаў. На думку А. А. Шахматава, іх мэтай было ўстанаўлення прыязных адносін з Візантыяй і шляху ў Швецыю праз Заходнюю Еўропу. Некалькімі гадамі пазней, ва ўладаранне Міхаіла III (842—867) «таўраскіфы» () былі на службе імператара і згадваюцца Генезіям як забойцы прыдворнага еўнуха у 855 годзе. У 860 годзе русы здзейснілі паход на Канстанцінопаль, з чаго Міхаіл III мог зрабіць высновы пра ваенны патэнцыял варагаў, аднак невядома, ці з’явіліся тады варагі на імператарскай службе. У Tactica Leontis, якую прыпісваюць імператару Льву VI (886—912), нічога пра варагаў не паведамляецца. Наступным разам Rhosi з’яўляюцца ў візантыйскіх крыніцах у згаданым вышэй аповедзе трактата «Аб цырымоніях» ў сувязі з экспедыцыяй на Крыт ў 902 годзе. Пад 907 годам «Аповесць мінулых гадоў» апавядае пра паход Алега і двух заключаных пасля гэтага дагаворах. Другі з іх, складзены ў 911 годзе, уключаў палажэнне пра магчымасці найму русаў на візантыйскую вайсковую службу: «Калі ж будзе набор у войска і гэтыя (русы) захочуць шанаваць вашага цара, і колькі б ні прыйшло іх у які час, і захочуць застацца ў вашага цара па сваёй волі, то хай так будзе»Повесть временных лет, год 6420. У сувязі з аповедам пра падарожжа княгіні Вольгі да двара імператара Канстанціна VII у 955 або 957 годзе аўтар «Аповесці мінулых гадоў» згадвае пра раней выказаную імператарам просьбу аб прысылцы воінаў-варагаў (русаў)Повесть временных лет, год 6463, а ў «Аб цырымоніях» згадваюцца «ахрышчаныя росы» ў складзе палацавай варты.
Упершыню ўжыванне слова фіксуецца ў грэчаскіх крыніцах у 1034 годзе.
Наёмнікі з іншых народаў Варагі не былі адным этнічным кампанентам візантыйскай арміі. Кажучы пра яе нацыянальны склад у бітве пры Манцыкерце, арабскія крыніцы называюць грэкаў, русаў, хазар, аланаў, агузаў, печанегаў, грузінаў, армянаў і франкаў (). Армянскі гісторык XII ст. Матфей Эдэскі называе таксама «насельнікаў далёкіх астравоў», аднак напэўна ён меў на ўвазе скандынаваў. Паводле афіцыйных дакументаў перыяду ўладарства імператара Міхаіла VII (1071—1078) армія ўключае ў сябе рускія, варажскія, калбяжскія, франкскія, балгарскія і сарацынскія атрады. Аналагічны пералік змешчаны ў хрысавуле ад 1079 года імператара Нікіфара Ватаніята (1078—1081). Пры Аляксеі I Камніне (1081—1118) у 1088 годзе пералік наступны: русы, варагі, калбягі, англічане (), франкі, немцы (), балгары, сарацыны, аланы, абазгі, «бяссмертныя» і іншыя рамеі і замежнікі. Прырода гэтых дакументаў і спецыфіка візантыйскага юрыдычнай мовы не выключаюць, што ўжытыя ў пераліках найменні народаў не ўзаемавыключальныя. З названых народаў да варагаў традыцыйна адносяць англічан.
Першым на эміграцыю англасаксаў ў Візантыю пасля заваёвы Англіі нармандцамі ў 1066 годзе звярнуў увагу французскі візантыст XVII ст. Дзюканж, які разгледзеў асноўныя крыніцы на гэтую тэму — хроніку Ардэрыка Віталія (сярэдзіна XII ст.), аповед Анны Камніны і іншыя. На думку Дзюканжа, большую частку эмігрантаў з Англіі ў Візантыю складалі даны, а пачалі яны прыбываць у Візантыю пасля смерці Кнуда Вялікага ў 1035 годзе. Дацкая тэорыя цяпер лічыцца непацверджанай, а асноўныя назіранні Дзюканжа былі пераадкрыты ў 1871 годзе англійскім гісторыкам Э. Фрыманам. На думку Фрымана, міграцыя пачалася ўжо пасля бітвы пры Гасцінгсе, але масавы характар набыла толькі ва ўладарства імператара Аляксея I Камніна (1081—1118). У 1874—1875 гадах гэтае пытанне больш дэталёва даследаваў В. Р. Васільеўскі, які звярнуў увагу, што на візантыйскай службе «варага-англійская дружына» атрымала магчымасць ваяваць супраць нарманаў, з якімі імперыя вяла на пачатку ўладарання Аляксея I вайну на Балканах. Дакладныя часовыя межы з’яўлення англійскіх наёмнікаў у Візантыі не цалкам ясныя, бо паводле Ардэрыка англічане адплылі ў Візантыю і былі прынятыя Аляксеем I ўжо ў 1060-я гады, што з’яўляецца відавочным анахранізмам.
Магчыма датычнымі англічан лічацца чатыры згадкі «з варагаў Фулы» () у хроніцы Анны Камніны. Аднак яна, паведамляючы пра падзеі пачатку 1080-х гадоў, кажа пра іх, як пра ўжо даўно служачых імперыі. З гэтага В. Р. Васільеўскі робіць выснову, што яна блытаецца ў этнічнай прыналежнасці варвараў, і гаворка ў яе ідзе пра скандынаваў. Аднак, на думку А. А. Васільева, гэта супярэчнасць можа быць вытлумачана тым, што свае ўспаміны Анна Камніна пісала пасля 1148 года, калі перавага англічан сярод варагаў даўно стала фактам. Меркаванне пра тое, што англа-варагі ігралі значную ролю з канца XI ст. аспрэчвае нямецкі візантыст . Дадатковую аргументацыю на карысць значнага прытоку англічан ўжо ў канцы 1070-х гадоў прыводзіць .
Арганізацыя