Доктар філасофіі (, ; скарочана PhD або Ph.D.; у Оксфардскім універсітэце — DPhil) — адна з найбольш распаўсюджаных даследчых доктарскіх ступеней, якая прысуджаецца за самастойнае арыгінальнае навуковае даследаванне. У Міжнароднай стандартнай класіфікацыі адукацыі (ISCED) ЮНЕСКА доктарскія і эквівалентныя кваліфікацыі аднесены да ўзроўню 8; паступленне на праграмы гэтага ўзроўню звычайна патрабуе паспяховага завяршэння праграмы ўзроўню 7, як правіла, атрымання ступені магістра або эквівалентнай кваліфікацыіInternational Standard Classification of Education: ISCED 2011 . UNESCO Institute for Statistics. §§ 259–270..
Асноўным вынікам падрыхтоўкі да атрымання PhD звычайна з'яўляецца дысертацыя () або эквівалентная навуковая праца, заснаваная на арыгінальным даследаванні і якая ўяўляе істотны ўклад у веды ў адпаведнай галіне. Прысуджэнне ступені звычайна прадугледжвае навуковую ацэнку працы і яе абарону; канкрэтныя патрабаванні, структура падрыхтоўкі і форма абароны адрозніваюцца ў розных краінах і ўніверсітэтах.
Форма DPhil, прынятая, у прыватнасці, у Оксфардскім універсітэце, абазначае тую самую ступень Doctor of Philosophy, што і PhDResearch courses // University of Oxford..
Назва і характар ступені Назва «доктар філасофіі» не азначае, што дысертацыйнае даследаванне павінна належаць да сучаснай філасофіі. Яна звязана з гісторыяй еўрапейскага ўніверсітэта: у сярэдневяковых універсітэтах базавым быў факультэт мастацтваў, побач з вышэйшымі факультэтамі тэалогіі, права і медыцыны, а ў германскай універсітэцкай традыцыі факультэт мастацтваў пазней ператварыўся ў філасофскі факультэтRuano-Borbalan, Jean-Claude. Doctoral education from its medieval foundations to today's globalisation and standardisation // European Journal of Education. 2022. Vol. 57, no. 3. P. 367–380.Clark, William. On the Ironic Specimen of the Doctor of Philosophy // Science in Context. 1992. Vol. 5, no. 1. P. 97–137..
Да XIX стагоддзя філасофскія факультэты ахоплівалі значна шырэйшае кола дысцыплін, чым уласна філасофію, у тым ліку галіны, якія пазней аформіліся як самастойныя гуманітарныя, грамадскія і прыродазнаўчыя навукі. Таму PhD можа прысуджацца ў гісторыі, філалогіі, эканоміцы, прыродазнаўчых, тэхнічных і шматлікіх іншых навуковых галінах; напрыклад, у класіфікацыі доктарскіх ступеней ЗША PhD адносіцца да даследчых ступеней незалежна ад галіны даследаванняDigest of Education Statistics, 2022: Appendix B. Definitions // National Center for Education Statistics..
Гісторыя
Сярэдневяковыя вытокі паняцця Доктарскія ступені ўзніклі ў еўрапейскіх універсітэтах Сярэдневякоўя. Першыя ўніверсітэцкія супольнасці XII стагоддзя фарміраваліся, у прыватнасці, у Балонні як аб'яднанні студэнтаў і ў Парыжы як карпарацыі выкладчыкаў; галоўнай функцыяй ранніх універсітэтаў былі навучанне і перадача ведаў. У даследаванні Кіта Алана Ноўбла першая доктарская ступень датуецца Парыжам прыкладна 1150 годамNoble, Keith Allan. Changing Doctoral Degrees: An International Perspective. Buckingham: Society for Research into Higher Education; Open University Press, 1994. P. 8. ISBN 0-335-19213-0..
Сярэдневяковыя доктарскія ступені істотна адрозніваліся ад сучаснага PhD: яны былі перадусім кваліфікацыямі, звязанымі з прыналежнасцю да карпарацыі выкладчыкаў і правам выкладаць, а патрабаванне стварыць арыгінальны навуковы вынік у сучасным разуменні яшчэ не было іх вызначальнай рысай.
Фарміраванне сучаснага паняцця доктар у навуцы Сучасная мадэль доктарскай ступені, заснаванай на самастойным даследаванні і арыгінальнай дысертацыі, складвалася ў германскіх землях у канцы XVIII — XIX стагоддзях. У Прусіі ад прэтэндэнта на ступень доктара філасофіі пачалі патрабаваць самастойную даследчую працу, якая павінна была сведчыць пра арыгінальнасць навуковага даследавання.
Важным цэнтрам новай універсітэцкай мадэлі стаў заснаваны ў 1810 годзе Берлінскі ўніверсітэт, у якім даследчая дзейнасць была цесна звязана з універсітэцкім навучаннем. Германская мадэль паўплывала на развіццё доктарскай адукацыі ў іншых краінах Еўропы і ў ЗША.
У 1861 годзе Ельскі ўніверсітэт прысудзіў тры першыя ў ЗША ступені PhD. Гэта былі першыя доктарскія ступені такога тыпу, прысуджаныя амерыканскім універсітэтамMission & History // Yale Graduate School of Arts and Sciences.. У далейшым даследчая мадэль PhD стала асноўнай формай доктарскай падрыхтоўкі ў ЗША і шырока распаўсюдзілася ў англамоўным свеце.
Атрыманне ступені Паводле крытэрыяў ЮНЕСКА, доктарская праграма ўзроўню ISCED 8 павінна быць арыентавана перадусім на паглыбленае навучанне і арыгінальнае даследаванне. Завяршэнне такой праграмы звычайна патрабуе прадстаўлення і абароны дысертацыі або эквівалентнай працы, якая з'яўляецца вынікам арыгінальнага даследавання і робіць істотны ўклад у адпаведную галіну ведаў.
Канкрэтная арганізацыя падрыхтоўкі адрозніваецца. Яна можа ўключаць навучальныя курсы, кваліфікацыйныя экзамены, працу пад кіраўніцтвам навуковага кіраўніка, даследчыя семінары, публікацыі і вусны экзамен або абарону; у іншых сістэмах асноўную частку часу займае непасрэдна даследаванне. Напрыклад, у Оксфардскім універсітэце DPhil звычайна займае тры-чатыры гады вочнага навучання, а выніковая ацэнка грунтуецца на дысертацыі і вусным экзамене.
Дысертацыя таксама не абавязкова мусіць мець форму адной манаграфіі. Напрыклад, польскае заканадаўства дазваляе прадстаўляць у якасці доктарскай дысертацыі навуковую манаграфію, тэматычна звязаны збор апублікаваных артыкулаў, праектную, канструктарскую, тэхналагічную, укараняльную або мастацкую працу, а таксама самастойную вылучаную частку калектыўнай працыUstawa z dnia 20 lipca 2018 r. — Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce, art. 186–191..
Суадносіны з іншымі доктарскімі ступенямі PhD нельга размяшчаць ва ўніверсальнай для ўсіх краін іерархіі паміж ступенямі магістра і доктара навук. У большасці сістэм паступленне на доктарскі ўзровень адбываецца пасля магістарскай або эквівалентнай падрыхтоўкі, аднак структура доктарскіх ступеней і іх назвы істотна адрозніваюцца.
У некаторых сістэмах існуе толькі адна асноўная даследчая доктарская ступень, у іншых пасля першай доктарскай кваліфікацыі існуюць дадатковыя вышэйшыя даследчыя кваліфікацыі. ЮНЕСКА адносіць да таго самага ўзроўню ISCED 8 як асноўныя доктарскія кваліфікацыі, так і другія вышэйшыя даследчыя кваліфікацыі, сярод прыкладаў якіх называецца doktor nauk; асобнага ўзроўню ISCED вышэй за 8 для іх не вылучаецца.
Не мае універсальнага значэння і назва Doctor of Science (DSc, ScD): у ЗША, напрыклад, DSc можа адносіцца да той самай катэгорыі даследчых доктарскіх ступеней, што і PhD. Таму супастаўленне PhD з кандыдатам навук, доктарам навук, DSc або іншай нацыянальнай ступенню патрабуе ўліку канкрэтнай сістэмы адукацыі і правіл прызнання кваліфікацый.
Ад даследчых доктарскіх ступеней могуць адрознівацца прафесійныя доктарскія ступені. Напрыклад, афіцыйная статыстычная класіфікацыя ЗША асобна вылучае даследчыя доктарскія ступені (), да якіх адносіцца PhD, і доктарскія ступені прафесійнай практыкі ().
Міжнародная практыка
ЗША і Вялікабрытанія У ЗША PhD з'яўляецца асноўнай даследчай доктарскай ступенню ў вялікай колькасці навуковых галін. Для даследчых доктарскіх ступеней амерыканская класіфікацыя прадугледжвае працу вышэй за магістарскі ўзровень і падрыхтоўку ды абарону дысертацыі, заснаванай на арыгінальным даследаванні, або эквівалентнай арыгінальнай даследчай працы.
У Вялікабрытаніі выкарыстоўваецца пераважна абрэвіятура PhD. Оксфардскі ўніверсітэт традыцыйна выкарыстоўвае форму DPhil; сам універсітэт вызначае DPhil як сваю назву ступені PhD.
Германія У Германіі доктарская ступень звычайна афармляецца як Doktor з абазначэннем галіны: напрыклад, Dr. phil. пераважна ў гуманітарных і грамадскіх навуках, Dr. rer. nat. — у прыродазнаўчых. Паводле інфармацыі Канферэнцыі рэктараў вышэйшых навучальных устаноў Германіі, доктар з'яўляецца найвышэйшай акадэмічнай ступенню ў краіне незалежна ад галіны, а асобныя ўніверсітэты могуць замест традыцыйнай формы Dr. … прысуджаць ступень Ph.D.Doktorgrad // Hochschulkompass, Hochschulrektorenkonferenz..
Такім чынам, нямецкі Dr. phil. і міжнародная абрэвіятура PhD звязаны гістарычна, але ў сучаснай нямецкай сістэме назва доктарскай ступені часта залежыць ад навуковай галіны. Адначасовае выкарыстанне абазначэнняў Ph.D. і Dr. для адной і той жа ступені не дапускаецца.
Польшча У Польшчы нацыянальная назва першай даследчай доктарскай ступені — doktor. Для яе атрымання, як правіла, патрабуецца ступень магістра або эквівалентная кваліфікацыя, дасягненне вынікаў навучання ўзроўню 8 Польскай рамкі кваліфікацый, навуковы даробак, прадстаўленне і абарона доктарскай дысертацыі.
Прадметам дысертацыі павінна быць арыгінальнае вырашэнне навуковай праблемы, арыгінальнае прымяненне вынікаў уласнага даследавання або арыгінальнае мастацкае дасягненне. Польская сістэма асобна прадугледжвае наступную ступень doktor habilitowany, звязаную з габілітацыяй.
Балонскі працэс Доктарская падрыхтоўка была ўключана ў Балонскі працэс як трэці цыкл вышэйшай адукацыі ў 2003 годзе. Прынятыя ў 2005 годзе Зальцбургскія прынцыпы вызначылі галоўным кампанентам доктарскай падрыхтоўкі стварэнне новых ведаў праз арыгінальнае даследаванне і падкрэслілі статус дактарантаў як даследчыкаў на пачатковым этапе навуковай кар'ерыBologna Seminar: Doctoral Programmes for the European Knowledge Society. Conclusions and Recommendations. Salzburg, 3–5 February 2005 // European University Association..
Зальцбургскія прынцыпы таксама рэкамендуюць, каб доктарскія праграмы пры вочным навучанні звычайна займалі тры-чатыры гады, адначасова прызнаючы разнастайнасць мадэлей доктарскай адукацыі ў Еўропе. Яны не ўстанаўліваюць адзінай назвы доктарскай ступені і не азначаюць аўтаматычнай юрыдычнай эквівалентнасці нацыянальных ступеней розных дзяржаў.
Беларусь У Беларусі дзейная сістэма дзяржаўнай атэстацыі навуковых работнікаў захоўвае дзве вучоныя ступені — кандыдата навук і доктара навук. Паводле Палажэння аб прысуджэнні вучоных ступеней і прысваенні вучоных званняў у рэдакцыі Указа Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 2 чэрвеня 2022 года № 190, ступень кандыдата навук прысуджаецца саветам па абароне дысертацый з наступным зацвярджэннем рашэння Прэзідыумам Вышэйшай атэстацыйнай камісіі, а ступень доктара навук — Прэзідыумам ВАКУказ Президента Республики Беларусь от 2 июня 2022 г. № 190 «Об изменении указов Президента Республики Беларусь», Положение о присуждении ученых степеней и присвоении ученых званий, пп. 3–5, 10.. Асобная вучоная ступень доктара філасофіі (PhD) у гэтым пераліку не прадугледжана.
У ранейшай рэдакцыі Палажэння існавала асаблівая форма нацыянальнага кваліфікацыйнага дакумента. Замежным грамадзянам, якім у Беларусі прысуджалася вучоная ступень, мог выдавацца нацыянальны дыплом доктара філасофіі (PhD), які нарматыўна вызначаўся як эквівалентны нацыянальнаму дыплому кандыдата навук; нацыянальны дыплом PhD мог таксама выдавацца ўладальнікам нацыянальнага дыплома кандыдата навук, калі гэтага патрабавала іх прафесійная дзейнасцьУказ Президента Республики Беларусь от 1 декабря 2011 г. № 561 «О некоторых вопросах подготовки и аттестации научных работников высшей квалификации»; Положение о присуждении ученых степеней и присвоении ученых званий в редакции указанного Указа, п. 12.. Такім чынам, нацыянальны дыплом PhD у гэтай сістэме быў эквівалентным дакументам да дыплома кандыдата навук, а не трэцяй самастойнай вучонай ступенню.
Новая рэдакцыя Палажэння, якая ў асноўнай частцы ўступіла ў сілу 1 верасня 2022 года, такой асобнай формы прысуджэння ступені PhD не прадугледжвае. Разам з тым беларускае заканадаўства працягвае выкарыстоўваць тэрмін Doctor of Philosophy (Ph.D) пры рэгуляванні прызнання некаторых замежных дакументаў аб вучоных ступенях.