Гаме́р (, Hómēros; канец IX да н.э. — пачатак VIII ст. да н.э.) — легендарны першы грэчаскі паэт і рапсод, якому прыпісваецца аўтарства эпічных паэм «Іліяда» і «Адысея». Яго эпасы ляжаць у аснове заходніх канонаў літаратуры, аказаўшы велізарны ўплыў на гісторыю літаратуры. Час жыцця Гамера — спрэчнае пытанне. Герадот лічыў, што Гамер жыў за 400 гадоў да часоў самога Герадота, адносячы такім чынам гады яго жыцця да 850 года да н.э., у той жа час іншыя старажытныя крыніцы сцвярджаюць, што ён жыў значна бліжэй да часоў Траянскай вайны, у пачатку XII стагоддзя да н.э.Graziosi, Barbara (2002). «The Invention of Homer». Cambridge. pp. 98-101..
Гамераўскі эпас аказаў значны ўплыў на фарміраванне грэчаскай культуры, Гамер стаў прызнаным настаўнікам ГрэцыіHeubeck, Alfred; West, Stephanie; Hainsworth, J. B. (1988). «A Commentary on Homer’s Odyssey». Oxford: Oxford University Press. p. 3. ISBN 0-19-814047-9.. Фрагментамі гамераўскіх твораў лічыцца амаль палова ўсіх ідэнтыфікаваных старажытнагрэчаскіх літаратурных папірусаўFinley, Moses (2002). «The World of Odysseus». New York: New York Review of Books. pp. 11-2. ISBN 978-1-59017-017-5. Яго імя было прынята інтэрпрэтаваць як «закладнік» альбо «сляпы». За права звацца радзімай Гамера змагаліся сем гарадоў: Смірна, Хіёс, Калафон, Саламін, Родас, Аргас, Афіны.
Прыкладна палова знойдзеных старажытнагрэцкіх літаратурных папірусаў — урыўкі з Гамера; Finley’s figures are based upon the corpus of literary papyri published before 1963..
Біяграфія Пра жыццё і асобу Гамера дакладна нічога не вядома.
Зразумела, аднак, што «Іліяда» і «Адысея» былі створаныя значна пазней за апісаныя у іх падзеі, але раней за VI стагоддзе да н.э., калі дакладна зафіксавана іх існаванне. Храналагічны перыяд, у якім лакалізуе жыццё Гамера сучасная навука, — прыблізна VIII стагоддзе да н.э. Па словах Герадота, Гамер жыў за 400 гадоў да ягоГерадот 2.53., іншыя старажытныя крыніцы кажуць, што ён жыў у часы Траянскай вайны.
Месца нараджэння Гамера невядомае. За права называцца яго радзімай у антычнай традыцыі спрачаліся сем гарадоў: Смірна, Хіяс, Калафон, Саламін, Родас, Аргас, Афіны. Як паведамляюць Герадот і Паўсаній, памёр Гамер на востраве Іас архіпелага Кіклады. Напэўна, «Іліяда» і «Адысея» былі складзеныя на малаазійскім узбярэжжы Грэцыі, заселеным іанійскімі плямёнамі, або на адным з прылеглых астравоў. Зрэшты, гамераўскі дыялект не дае дакладных звестак пра родавую прыналежнасць Гамера, бо ўяўляе сабою спалучэнне іанійскага і эалійскага дыялектаў старажытнагрэчаскай мовы. Існуе здагадка, што яго дыялект уяўляе сабою адну з формаў паэтычнага кайнэ, які сфармаваўся задаўга да меркаванага часу жыцця Гамера.
Традыцыйна Гамер малюецца сляпым. Найболей імаверна, што гэта ўяўленне выходзіць не з рэальных фактаў яго жыцця, а ўяўляе сабою рэканструкцыю, характэрную для жанру антычнай біяграфіі.
З тае прычыны, што многія выбітныя і легендарныя вешчуны і песняры былі сляпыя (прыкладам, Тырэсій), па антычнай логіцы, якая злучала прароцкі і паэтычны дары, здагадка пра слепату Гамера выглядала вельмі праўдападобнай. Апроч таго, пясняр Дэмадок у «Адысеі» сляпы ад нараджэнняОдиссея VIII, 63 сл., што таксама магло ўспрымацца аўтабіяграфічна.
Існуе паданне пра паэтычны двубой Гамера з Гесіёдам, апісаны ў творы «Спаборніцтва Гамера і Гесіёда», створаным не позней за III ст. да н.э., а як на думку многіх даследчыкаў, то і значна ранейТронский И. М. История античной литературы М., 1983. С. 66.. Паэты нібыта сустрэліся на востраве Эўбеі на гульнях у гонар загінулага Амфідэма і чыталі кожны свае лепшыя вершы. Цар Панд, які выступіў суддзём на спаборніцтве, прысудзіў перамогу Гесіёду, бо той заклікае да земляробства і міру, а не да вайны і пабоішчаў. Пры гэтым сімпатыі аўдыторыі былі на баку Гамера.
Апроч «Іліяды» і «Адысеі» Гамеру прыпісваецца шэраг твораў, несумнеўна створаных пазней: «гамеравы гімны» (VII—V стст. да н.э., лічацца нароўні з Гамерам найстаражытнымі ўзорамі грэчаскай паэзіі), камічная паэма «Маргіт» і інш.
Значэнне імя «Гамер» (яно ўпершыню сустракаецца ў VII стагоддзі да н.э., калі Калін Эфескі назваў яго аўтарам «Фіваіды») спрабавалі вытлумачыць яшчэ ў антычнасці, прапанаваліся варыянты «закладнік» (Гесіхій), «наступны за» (Арыстоцель) ці «сляпы»P. Chantraine, Dictionnaire étymologique de la langue grecque, Klincksieck, Paris, 1968, vol. 2 (3-4) p. 797 ad loc.H.G. Liddell, R. Scott, A Greek-English Lexicon, rev. ed. Sir Henry Stuart-Jones, Clarendon Press, Oxford, 1968 ad loc.Pseudo-Herodotus, Vita Homeri1.3 in Thomas W. Allen, Homeri Opera, Tomus V,(1912) 1946 p. 194. Cf. Lycophron, Alexandra, l.422 (Эфар Кемскі), «але ўсе гэтыя варыянты гэтак жа непераканаўчыя, як і сучасныя прапановы прыпісаць яму значэнне „складальнік“ ці „акампаніятар“. <…> Гэтае слова ў сваёй іянійскай форме Ομηρος — практычна пэўна рэальнае асабістае імя».
Гамераўскае пытанне
Сукупнасць праблемаў, звязаных з аўтарствам «Іліяды» і «Адысеі», іх узнікненнем і лёсам да моманту запісу, атрымала назву «гамераўскае пытанне». Паўстала яно яшчэ ў антычнасці, так, прыкладам, тады з’явіліся цверджанні, што Гамер стварыў свой эпас на падставе паэмаў паэтэсы Фантасіі часоў Траянскай вайны.
«Аналітыкі» і «ўнітарыі» Да канца XVIII стагоддзя ў еўрапейскай навуцы панавала думка, што аўтарам «Іліяды» і «Адысеі» з’яўляецца Гамер і што яны захаваліся прыкладна ў тым выглядзе, у якім былі ім створаныя (зрэшты, ужо абат д’Абіньяк у 1664 годзе ў сваіх «Conjectures académiques» сцвярджаў, што «Іліяда» і «Адысея» ўяўляюць сабою шэраг самастойных песень, сабраных разам Лікургам у Спарце VIII стагоддзя да н.э.). Аднак у 1788 годзе Ж. Б. Вілуазон апублікаваў схоліі да «Іліяды» з кодэкса Venetus A, якія па сваім аб’ёме значна перавышалі саму паэму і ўтрымвалі сотні варыянтаў, якія належаць антычным філолагам (пераважна, Зенадоту, Арыстафану і Арыстарху). Пасля гэтай публікацыі стала зразумела, што александрыйскія філолагі лічылі сумнеўнымі ці нават несапраўднымі сотні радкоў гамераўскіх паэм; яны не выкраслялі іх з рукапісаў, але пазначалі адмысловым знакам. Чытанне схоліяў таксама прыводзіла да высновы, што наяўны ў нас тэкст Гамера належыць да эліністычнага часу, а не да меркаванага перыяду жыцця паэта. Адштурхваючыся ад гэтых фактаў і іншых меркаванняў (ён меркаваў, што гамераўская эпоха была бяспісьменнай і таму паэту было не пад сілу скласці паэму такой даўжыні), Фрыдрых Аўгуст Вольф у кнізе «Пралегамены да Гамера»Wolf F.A. Prolegomena ad Homerum. Halle, 1795 выставіў гіпотэзу, што абедзве паэмы вельмі істотна, радыкальна змяняліся падчас існавання. Такім чынам, паводле Вольфа, немагчыма казаць, што «Іліяда» і «Адысея» належаць нейкаму аднаму аўтару.
Фармаванне тэксту «Іліяды» (у яе больш-менш сучасным выглядзе) Вольф адносіць да VI стагоддзя да н.э. Сапраўдны, згодна паведамленням шэрага антычных аўтараў (у тым ліку Цыцэрона), паэмы Гамера былі ўпершыню сабраныя разам і запісаныя па ўказанні афінскага тырана Пісістрата або яго сына Гіпарха. Гэтая так званая «пісістратава рэдакцыя» была патрэбная, каб спарадкаваць выкананне «Іліяды» і «Адысеі» на Панафінеях. На карысць аналітычнага падыходу сведчылі супярэчнасці ў тэкстах паэм, наяўнасць у іх розначасовых пластоў, вялізныя адступы ад асноўнага сюжэту.
Пра тое, як менавіта сфармаваліся паэмы Гамера, аналітыкі выказвалі розныя здагадкі. Карл Лахман меркаваў, што «Іліяда» была створаная з некалькіх песень невялікага памеру (так званая «тэорыя малых песень»). Готфрыд Герман, наадварот, меркаваў, што кожная паэма паўстала паўз паступовае пашырэнне невялікай песні, да якой дадаваўся ўсё новы матэрыял (так званая «тэорыя першапачатковага ядра»).
Апаненты Вольфа (так званыя «ўнітарыі») высоўвалі шэраг контраргументаў. Па-першае, падпадала пад сумнеў версія пра «пісістратавую рэдакцыю», бо ўсе паведамленні пра яе досыць познія. Гэта легенда магла з’явіцца ў эліністычныя часы па аналогіі з дзейнасцю тагачасных манархаў, якія клапаціліся пра набыццё розных рукапісаў (гл. Александрыйская бібліятэка). Па-другое, супярэчнасці і адступы не сведчаць пра множнае аўтарства, бо непазбежна сустракаюцца ў вялікіх творах. «Унітарыі» даводзілі адзінства аўтара кожнай з паэм, падкрэсліваючы цэласць задумы, хараство і сіметрыю кампазіцыі ў «Іліядзе» і «Адысеі».
«Вусная тэорыя» і «неа-аналітыкі»
Здагадка пра тое, што паэмы Гамера перадаваліся вусна, бо аўтар жыў у бяспісьменны час, была выказана яшчэ ў старажытнасці; бо былі звесткі, што ў VI стагоддзі да н.э. афінскі тыран Пісістрат даў даручэнне выпрацаваць афіцыйны тэкст гамераўскіх паэм.
У 1930-я гады амерыканскі прафесар Мілмэн Пэры арганізаваў дзве экспедыцыі дзеля даследавання паўднёваславянскага эпасу з мэтай параўнаць гэтую традыцыю з тэкстамі Гамера. У выніку гэтага маштабнага даследавання была сфармулявана «вусная тэорыя», якая завецца таксама «тэорыяй Пэры-Лорда» (А. Лорд — прадаўжальнік справы рана памерлага М. Пэры). Згодна з вуснай тэорыяй, у гамераўскіх паэмах прысутнічаюць несумнеўныя рысы вуснага эпічнага сказу, найважнейшай з якіх з’яўляецца сістэма паэтычных формулаў. Вусны пясняр штораз стварае песню наноў, але лічыць сябе толькі выканаўцам. Дзве песні на адзін сюжэт, нават калі яны радыкальна адрозныя па даўжыні і моўным выразе, з пункту гледжання песняра — адна і тая ж песня, толькі «выкананая» па-рознаму. Песняры непісьменныя, бо ўяўленне пра фіксаваны тэкст пагібельнае для імправізацыйнай тэхнікі.
Такім чынам, з вуснай тэорыі вынікае, што тэкст «Іліяды» і «Адысеі» набыў фіксаваную форму пры жыцці іх вялікага аўтара ці аўтараў (то-бок Гамера). Класічны варыянт вуснай тэорыі ўяўляе сабою запіс гэтых паэмаў пад дыктоўку, бо пры вуснай перадачы ў рамках імправізацыйнай традыцыі іх тэкст радыкальна змяніўся б ужо пры наступным выкананні. Зрэшты, існуюць і іншыя тлумачэнні. Створаныя абедзве паэмы адным ці двума аўтарамі, тэорыя не тлумачыць.
Апроч таго, вусная тэорыя пацвярджае антычныя ўяўленні пра тое, што «было шмат паэтаў і да Гамера». Сапраўды, тэхніка вуснага эпічнага сказзальніцтва з’яўляецца вынікам працяглага, мусібыць, шматвяковага развіцця і не адлюстроўвае індывідуальных рысаў аўтара паэмаў.
Неа-аналітыкі не з’яўляюцца сучаснымі прадстаўнікамі аналітызму. Неа-аналіз — кірунак у гамеразнаўстве, які займаецца выяўленнем ранейшых паэтычных пластоў, якія скарыстаў аўтар (кожнай з) паэм. «Іліяда» і «Адысея» параўноўваюцца з кіклічнымі паэмамі, якія дайшлі да нашага часу ў пераказах і фрагментах. Такім чынам, неа-аналітычны падыход не супярэчыць пануючай вуснай тэорыі. Найслынны з сучасных неа-аналітыкаў — нямецкі даследчык Вольфганг Кульман, аўтар манаграфіі «Крыніцы Іліяды»Kullmann W. «Die Quellen der Ilias». Wiesbaden, 1960.
Мастацкія асаблівасці
Адна з найважнейшых кампазіцыйных асаблівасцяў «Іліяды» — «закон храналагічнай несумяшчальнасці», сфармуляваны Фадзеем Францавічам Зялінскім. Яна заключаецца ў тым, што «ў Гамера ніколі аповед не вяртаецца да кропкі свайго адпраўлення. Адсюль вынікае, што паралельныя дзеянні ў Гамера паказаныя быць не могуць; паэтычная тэхніка Гамера ведае толькі простае, лінейнае, а не падвойнае, квадратнае вымярэнне»Зелинский Ф. Ф. «Закон хронологической несовместимости и композиция Илиады» (в сб. Χαριστήρια. СПб., 1897, стр. 106).. Такім чынам, часам паралельныя падзеі малююцца як паслядоўныя, часам жа адна з іх толькі згадваецца ці нават замоўчваецца. Гэтым тлумачацца некаторыя ўяўныя супярэчнасці ў тэксце паэмы.
Даследчыкі адзначаюць складнасць твораў, паслядоўнае развіццё дзеяння і цэльныя вобразы галоўных герояў. Параўноўваючы моўнае мастацтва Гамера з выяўленчым мастацтвам тае эпохі, нярэдка кажуць пра геаметрычны стыль паэмГл. напр. Лосев А. Ф. Гомер. М., 1960, с. 130 слл.).. Зрэшты, пра адзінства кампазіцыі «Іліяды» і «Адысеі» выказваюцца і процілеглыя думкі ў духу аналітызмуГл. напр. Клейн Л. С. Анатомия «Илиады». СПб., 1998, стр. 10)..