Еўрапейскі саюз з’яўляецца геапалітычным суб’ектам, які ахоплівае большую частку еўрапейскага кантынента. Ён заснаваны на шматлікіх дамовах і пашыраўся некалькі разоў. Першапачаткова Еўрапейскі саюз заснавалі 6 краін-удзельніц, а на 2018 год ён пашырыўся да 28 краін, што на дадзены момант складае большасць дзяржаў у Еўропе.
Акрамя ідэй федэрацыі, канфедэрацыі альбо мытнага саюза, арыгінальнае развіццё Еўрапейскага саюза на аснове наднацыянальнага фонду, які б мог «зрабіць вайну неймавернай і матэрыяльна немагчымай»http://www.schuman.info/9May1950.htm і ўмацаванне дэмакратыі сярод сваіх членаў, як выкладаў Рабер Шуман і іншыя лідары ў дэкларацыі Шумана (1950) і Еўрапейскай дэкларацыі (1951 г.). Гэты прынцып быў у цэнтры Еўрапейскага аб’яднання вугалю і сталі (ЕАВС) (1951), Дамова аб Парыжы (1951), а затым Рымская дамова (1958), якая ўстанавіла Еўрапейскую эканамічную супольнасць (ЕЭС) і Еўрапейскую супольнасць па атамнай энергетыцы (ЕўрАзЭс). Абодзве супольнасці (ЕАВС і ЕЭС) былі пазней уключаны ў Еўрапейскі саюз, а EAEC захоўвае пэўную прававую ідэнтычнасць.
Маастрыхцкай дамовай (1992) быў створаны Еўрапейскі саюз з яго сістэмай рэгулюючых слупоў, у тым ліку замежных і ўнутраных спраў разам з Еўрапейскім супольнасцю. Гэта, у сваю чаргу, прывяло да стварэння адзінай еўрапейскай валюты, еўра (запушчана ў 1999 годзе). Маастрыхцкай дамовай былі ўнесены змены, у адпаведнасці з дамовамі Амстэрдаме (1997), Ніцы (2001) i Лісабоне (2007 г.).
Ідэі еўрапейскага адзінства да 1945 года
На тэрыторыі Еўропы адзінымі дзяржаўнымі ўтварэннямі, параўнальнымі па памерах з Еўрапейскім саюзам, былі Заходняя Рымская імперыя, Франкская дзяржава, Свяшчэнная Рымская імперыя. На працягу апошняга ж тысячагоддзя Еўропа была раздробленая. Ідэя стварэння Злучаных Штатаў Еўропы ўпершыню ўзнікла пасля вайны за незалежнасць ЗША і прыпісваецца Напалеону I Банапартуhttps://books.google.ru/books?id=6dSCAQAAQBAJ&pg=PT367&dq=%D0%A1%D0%BE%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D1%91%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5+%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B+%D0%95%D0%B2%D1%80%D0%BE%D0%BF%D1%8B&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwjqwpnhyaTUAhXCJSwKHbBGAYI4ChDoAQgwMAM#v=onepage&q=%D0%A1%D0%BE%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D1%91%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5%20%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%20%D0%95%D0%B2%D1%80%D0%BE%D0%BF%D1%8B&f=false.. Вялікія плошчы Еўропы раней аб’яднаных імперый, пабудаваных на сілу, напрыклад, Рымскай імперыі, Візантыі, Франкскай імперыі, Першай Французскай імперыі і нацысцкай Германіі. Мірныя сродкі некаторай кансалідацыі еўрапейскіх тэрыторый, якія выкарыстоўваліся павінны быць прадастаўлена дынастычным саюзамi; менш распаўсюджанымі былі канфедэрацыі на ўзроўні краін, такіх, як Рэчы Паспалітай і Аўстра-Вугорскай імперыі.https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ee.html У кангрэсе Экс-ла-Шапель 1818 года, цар Аляксандр, як самы перадавы інтэрнацыяналіст тых дзён, прапанаваў нешта накшталт пастаяннага Еўрапейскага саюза і нават прапанаваў утрыманне міжнародных ваенных сіл, каб забяспечыць прызнаныя дзяржавы з падтрымкай супраць змены вядучай улады шляхам гвалту.
З-за разбуральных наступстваў вайны і замежнай акупацыі многія людзі звярнуліся да ідэі ў той ці іншай форме адзінай Еўропы, у прыватнасці Уільям Пэнн, абат Шарль-дэ-Сен-П’ер, Віктар Гюго, Джузэпэ Мадзіні, у апошні час Тэадор дэ Корвін Шыманоўскі, і Рыхард фон Куденхов-Калергі. Прыняцце такіх ідэй па ўсёй Еўропе рэзка павялічылася пасля завяршэння Першай сусветнай вайны, з якой звазана масавая гібелль людзей. Але толькі пасля заканчэння Другой сусветнай вайны былі прынятыя рэальныя крокі.
Прыклад арганізацыі, створанай для садзейнічання асацыяцыі дзяржаў паміж войнамі, каб прасоўваць ідэю Еўрапейскага саюза — рух Пан-Еўропы.
1945—1957: Ад ЕАВС да Рымскіх дамоваў
Пасля дзвюх разбуральных сусветных войнаў, палітычны клімат спрыяе міжнароднаму адзінству, якое можа эфектыўна захаваць мір у Еўропе. Другая сусветная вайна з 1939 па 1945 гг. прадэманстравала чалавечую і эканамічную катастрофу, якая ахапіла Еўропу. Яна прадэманстравала жахі вайны, а таксама экстрэмізм, праз Халакост і атамныя бамбардзіроўкі Хірасімы і Нагасакі. Таксама ў людзей было жаданне зрабіць усё дзеля таго, каб гэта ніколі не магло паўтарыцца, у прыватнасці, не дапусціць вайны з дапамогай ядзернай зброі. Большасць еўрапейскіх краін не ўдалося захаваць іх дзяржаўнасці, саступіўшы дзвюм ідэалагічна супрацьлеглым звышдзяржавам.https://www.cvce.eu/ Адной з іх быў СССР, які стаў звышдзяржавай пасля Другой сусветнай вайны і захаваў свой статус на працягу 45 гадоў. Для таго, каб гарантаваць, што Германія ніколі не зможа паставіць пад пагрозу свет зноў, яе цяжкая прамысловасць была часткова дэмантаваная, а яе асноўныя вуглездабыўныя рэгіёны былі вылучаны (Саар, Сілезія), або пастаўленыя пад міжнародны кантроль (вобласць Рур). Ідэя аб’яднання Еўропы атрымала другое дыханне пасля Другой сусветнай вайны. Яе рухальнымі сіламі былі: 1) ясна ўсвядомленая народамі Еўропы патрэба ў працяглым свеце, 2) неабходнасць развіцця эканамічных сувязяў паміж заходнееўрапейскімі краінамі ў мэтах аднаўлення разбуранай вайной гаспадаркі, 3) фарміраванне біпалярнай сістэмы свету, дзе галоўнымі сіламі сталі ЗША і СССР, а таксама распад каланіяльнай сістэмы, у выніку чаго Заходняя Еўропа пазбавілася ранейшай палітычнай вагі і многіх рынкаў збыту. Адпраўным пунктам пасляваеннага руху за адзіную Еўропу прынята лічыць прамову брытанскага дзяржаўнага дзеяча Ўінстана Чэрчыля «Трагедыя Еўропы», агучаную 19 верасня 1946 г. у Цюрыхскім універсітэце. У ёй Чэрчыль заклікаў еўрапейцаў пакончыць «з нацыянальнымі звадамі», перш за ўсё з франка-германскім антаганізмам, і ўтварыць на кантыненце «нешта накшталт Злучаных Штатаў Еўропы».
У траўні 1948 г. у Гаазе адбыўся Кангрэс Еўропы, на якім прадстаўнікі 16 еўрапейскіх краін, а таксама назіральнікі з ЗША і Канады абмяркоўвалі разнастайныя інтэграцыйныя планы — аж да неадкладнага стварэння федэратыўнай дзяржавы. Рэальным вынікам Кангрэса стала стварэнне Савета Еўропы ў якасці першай агульнаеўрапейскай арганізацыі, які пачаў дзейнічаць у траўні 1949 г. Першапачаткова ён займаўся супрацоўніцтвам у сферы эканомікі, сацыяльнага развіцця, культуры, заканадаўства, навукі і тэхнікі. Цяпер дзейнасць Рады Еўропы сканцэнтравана на пытаннях забеспячэння і абароны правоў чалавека. У наступным годзе, 9 чэрвеня 1950 года, міністр замежных спраў Францыі Рабер Шуман прапанаваў супольнасці аб’яднаць вугальную і сталеліцейную прамысловасці Еўропы — два элементы, неабходныя для стварэння зброі вайны.
18 красавіка 1951 г. ФРГ, Бельгія, Нідэрланды, Люксембург, Францыя, Італія падпісалі ў Парыжы Дамову аб Еўрапейскім аб’яднанні вугалю і сталі (ECSC — European Coal and Steel Community) тэрмінам на 50 гадоў. Дагавор увайшоў у сілу ў ліпені 1952 г. Яго асноўныя мэты: стварэнне агульнага рынку вугалю і сталі, мадэрнізацыя і павышэнне эфектыўнасці вытворчасці ў вугальнай і металургічнай прамысловасці, паляпшэнне ўмоў працы і рашэнне праблем занятасці ў гэтых галінах. Дамова заклікала ўмацаваць мір у Еўропе і стварыць перадумовы для цеснага аб’яднання народаў. Паставіўшы пад міжнародны кантроль здабычу вугалю і вытворчасць сталі, удзельнiкi дамовы вырашалі дзве задачы: яны спрыялі мадэрнізацыі нацыянальнай гаспадаркі (асновай якога тады служыла металургія і цяжкая прамысловасць), а таксама ліквідавалі магчымасць падрыхтоўкі адной з краін да новай вайны. Гэтае аб’яднанне ўзяло на сябе ролю Міжнароднага органа па Рурскай вобласці і зняло некаторыя абмежаванні па нямецкай прамысловай прадуктыўнасці. Яно нарадзіла першыя ўстановы, такія як Вышэйшы орган (у цяперашні час Еўрапейская камісія) і Агульны сход (цяпер Еўрапейскі парламент). Першымі прэзідэнтамі гэтых устаноў былі Жан Манэ і Спак адпаведна.
Вялікабрытанія адмовілася ўдзельнічаць у ЕАВС з асцярогі абмежаванні нацыянальнага суверэнітэту. Спроба ператварыць пратэктарат Саар у «еўрапейскую тэрыторыю» была аспрэчана на рэферэндуме ў 1955 годзе. Саар павінен быў рэгулявацца законам пад надзорам еўракамісара, падсправаздачнага Савету Міністраў Заходнееўрапейскага саюза. Дакументы, выяўленыя на 8 траўня 2009 года з дапамогай WikiLeakshttps://wikileaks.org/wiki/Bilderberg_meeting_report_Garmisch-Patenkirchen,_1955, паказваюць, што Більдэрбергскай групай у 1955 годзе была выказана падтрымка адзінай еўрапейскай валюты (г.зн. еўра) і для агульнага рынку ў Еўропе з больш нізкімі тарыфнымі стаўкамі, чым тыя, за межы агульнага рынку і больш пан-еўрапейскай інтэграцыі, на аснове тагачасных шасці членаў еўрапейскай супольнасці вугалю і сталі, «асабліва ў дачыненні да прамысловага выкарыстання атамнай энергіі». Пасля няўдалых спробаў стварэння абароны (European Community Defense) і палітычных супольнасцяў (Еўрапейская палітычная супольнасць), лідары сустрэліся ў Месіна на канферэнцыі і стварылі Spaak камітэт які вырабіў даклад Spaak. Даклад быў прыняты на канферэнцыі ў Венецыі (29 і 30 траўня 1956), дзе было прынята рашэнне аб правядзенні міжурадавай канферэнцыі. Міжурадавая канферэнцыя па Агульнаму рынку і Еўратам сканцэнтравана на эканамічным адзінстве, што прыводзіць да Рымскіх дамоваў, якія заключаюцца ў 1957 годзе і ўсталявалі Еўрапейскую эканамічную супольнасць (ЕЭС) і Еўрапейскую супольнасць па атамнай энергіі (Еўратам).https://europa.eu/european-union/about-eu/history/1945-1959_en
1958—1972: Тры супольнасці
З мэтай паглыблення эканамічнай інтэграцыі тыя ж шэсць дзяржаў у 1957 заснавалі Еўрапейскую эканамічную супольнасць (ЕЭС, Агульны рынак) (EEC — European Economic Community) і Еўрапейскую супольнасць па атамнай энергіі (Euratom — European Atomic Energy Community). ЕЭС быў створаны ў першую чаргу як мытны саюз шасці дзяржаў, закліканы забяспечыць свабоду перамяшчэння тавараў, паслуг, капіталаў і людзей. Еўратам павінен быў спрыяць аб’яднанню мірных ядзерных рэсурсаў гэтых дзяржаў. Самым важным з гэтых трох еўрапейскіх супольнасцяў з’яўлялася Еўрапейскую эканамічную супольнасць, так што пазней (у 1990-я гады) яна стала называцца проста Еўрапейскай супольнасцю (EC — European Community). ЕЭС было заснаваны Рымскім дагаворам 1957 года, які ўвайшоў у сілу 1 студзеня 1958. У 1959 членамі ЕЭС быў створаны Еўрапейскі парламент — прадстаўнічы кансультатыўны, а пазней і заканадаўчы орган. Працэс развіцця і ператварэння гэтых еўрапейскіх супольнасцяў у сучасны Еўрапейскі саюз адбываўся шляхам адначасовых структурнай эвалюцыі і інстытуцыйнай трансфармацыі ў больш згуртаваная блок дзяржаў з перадачай усё большай колькасці функцый кіравання на наднацыянальны ўзровень (так званы працэс еўраінтэграцыі, або паглыблення саюза дзяржаў), з аднаго боку, і павелічэння колькасці ўдзельнікаў еўрапейскіх супольнасцяў (і пазней Еўрапейскага саюза) з 6 да 28 дзяржаў (пашырэння саюза дзяржаў). Дзве новыя супольнасці былі створаны асобна ад ЕАВС, хаця яны падзяляюць адны і тыя ж суды і Агульную Асамблею. Кіраўнікі новых супольнасцяў называліся камісіямі, у адрозненне ад «Вышэйшага органа». EEC ўзначаліў Хальштэйн і Еўратам узначаліў Луі Арманд, а затым Эцін Хірш. Еўратам будзе інтэграваць сектар у галіне ядзернай энергіі, у той час як ЕЭС будзе развіваць мытны саюз паміж яго членамі.
На працягу 1960-х гадоў напружанасць стала праяўляцца з Францыяй, якая імкнулася абмежаваць наднацыянальную ўладу і адмаўлялася ад сяброўства са Злучаным Каралеўствам. Тым не менш, у 1965 годзе было дасягнута пагадненне аб аб’яднанні трох суполак у рамках аднаго набору інстытутаў, і, такім чынам, Дагавор аб зліцці быў падпісаны ў Бруселі і ўвайшоў у сілу 1 ліпеня 1967 і абвясціў аб стварэнні Еўрапейскай Супольнасці. Жан Рэй стаў старшынёй на першай аб’яднанай камісіі.