Сад зямных асалодаў, ці Сад уцех () — самы вядомы трыпціх Іераніма Босха. Арыгінальная назва гэтай працы Босха дакладна невядомая. «Садам зямных асалодаў» трыпціх назвалі даследчыкі. У цэлым, ні адно з наяўных на сённяшні дзень тлумачэнняў карціны не прызнана адзіна верным. Большасць тэорый аб значэнні карціны развіты ў XX стагоддзі.
Апісанне
Знешнія панэлі
Калі створкі трыпціха зачыненыя, становіцца бачным малюнак знешніх панэляў. Выкананыя ў зялёна-шэрым грызайліSnyder 1977, 102, гэтыя панэлі не маюць колеру, верагодна, таму, што большасць нідэрландскіх трыпціхаў былі намаляваны такім чынам, але, магчыма, гэта сведчыць аб тым, што карціна адлюстроўвае час да стварэння сонца і месяца, якія, згодна з хрысціянскай тэалогіяй, былі створаны, каб «даць святло зямлі».Belting, 21 Тыповая грызайльная непрыкметнасць нідэрландскіх карцін на алтарах падкрэслівала цудоўны колер унутры.Veen & Ridderbos, 6
Лічыцца, што знешнія панэлі адлюстроўваюць стварэнне светуThe drenched state of the Earth has led some to interpret the panels as depicting The Flood. In Mann, 2005, паказваючы зеляніну, якая пачынае ахінаць усё яшчэ некранутую Зямлю.Belting, 22 Бог у кароне, падобнай да папскай тыяры (распаўсюджаная традыцыя ў нідэрландскім жывапісе),Belting, 21 бачны ў выглядзе маленькай фігуркі ў левым верхнім куце. Босх паказвае Бога як бацьку, які сядзіць з Бібліяй на каленях, ствараючы Зямлю пасіўным чынам праз боскі загад.Gibson, 88 Над ім выгравіравана цытата з Псалма 33:9 : «Ipse dīxit, et facta sunt: ipse mandāvit, et creāta sunt» — «бо сказаў Ён — і сталася; Ён загадаў — і зьявілася».Dempsey, Charles. «Sicut in utrem aquas maris: Jerome Bosch’s Prolegomenon to the Garden of Earthly Delights». MLN. The Johns Hopkins University Press, 119:1, January 2004. S247-S270. Retrieved November 14, 2007 Вакол Зямлі ёсць небасхіл, як у Кнізе Быцця 1:7 Яна вісіць у космасе, які паказаны як непранікальная цемра, адзіным іншым жыхаром якой з’яўляецца сам Бог.
Нягледзячы на наяўнасць расліннасці, на зямлі пакуль няма ні людзей, ні жывёл, што сведчыць аб тым, што сцэна адлюстроўвае падзеі біблейскага Трэцяга дня. Босх перадае расліннасць незвычайным чынам, выкарыстоўваючы аднастайныя шэрыя адценні, што абцяжарвае вызначэнне таго, ці з’яўляюцца сюжэты выключна расліннымі, ці, магчыма, уключаюць нейкія мінеральныя ўтварэнні. Унутраную частку шара акружае мора, часткова асветленае прамянямі святла, якія прасвечваюць скрозь аблокі. Знешнія крылы трыпціха маюць выразнае месца ў паслядоўным апавяданні твора ў цэлым. Яны паказваюць незаселеную зямлю, якая складаецца выключна з горных парод і раслін, што значна кантрастуе з унутранай цэнтральнай панэллю, на якой намалявана Зямля, поўная пажадлівага чалавецтва.
Унутраныя панэлі
Магчыма, Босх задумаў знешнія панэлі як стварэнне біблейскага антуражу для ўнутраных элементаў твора, і знешні вобраз звычайна інтэрпрэтуецца як такі, што адбываецца ў ранейшы час, чым тыя, што знаходзяцца на ўнутраных панэлях. Як і ў выпадку з трыпціхам «Воз сена» Босха, унутраны цэнтральны элемент акружаны нябеснымі і пеклавымі выявамі. Лічыцца, што сцэны, намаляваныя на трыпціху, размешчаны ў храналагічным парадку: злева направа, яны ўяўляюць сабой Эдэм, сад зямных асалодаў, і пекла.Calas, Elena. «D for Deus and Diabolus. The Iconography of Hieronymus Bosch». The Journal of Aesthetics and Art Criticism, Volume 27, No. 4, Summer, 1969. 445—454 Бог паўстае як стваральнік чалавецтва ў левай створцы, а наступствы няўдачы чалавецтва ў выкананні яго волі паказаны ў правай.
У адрозненне ад двух іншых захаваных трыпціхаў Босха («Страшны суд» (каля 1482 г.) і «Воз сена» (пасля 1510 г.)), на цэнтральнай панэлі Бог адсутнічае. Замест гэтага на гэтай панэлі намалявана чалавецтва, якое дзейнічае з відавочнай свабодай волі, бо голыя мужчыны і жанчыны займаюцца рознымі відамі дзейнасці, накіраванымі на пошук задавальнення. Паводле некаторых інтэрпрэтацый, лічыцца, што правая панэля паказвае Божыя пакаранні ў пекле.Glum, 45
Гісторык мастацтва Шарль дэ Толнэ лічыў, што праз спакуслівы позірк Адама левая панэль ужо паказвае змяншэнне ўплыву Бога на новаўтвораную зямлю. Гэты погляд падмацоўваецца адлюстраваннем Бога на знешніх панэлях як малюсенькай фігуры ў параўнанні з велізарнасцю зямлі. Паводле даследчыка Ханса Белтынга, тры ўнутраныя панэлі імкнуцца шырока перадаць старазапаветную ідэю, што да грэхападзення не было акрэсленай мяжы паміж дабром і злом; чалавецтва ў сваёй нявіннасці не ўсведамляла наступстваў.Belting, 57
Левая панэль
Левая панэль (часам вядомая як Злучэнне Адама і Евы)Dixon, Laurinda S. «Bosch’s Garden of Delights: Remnants of a 'Fossil' Science». Art Bulletin, LXIII, 1981. 96-113 адлюстроўвае сцэну з раю Эдэмскага саду, якую звычайна інтэрпрэтуюць як момант, калі Бог прадстаўляе Еву Адаму. На карціне Адам прачынаецца ад глыбокага сну і бачыць, як Бог трымае Еву за запясце і дае знак свайго благаслаўлення іх саюзу. Бог выглядае маладзейшым, чым на знешніх панэлях, блакітнавокі і з залатымі кучарамі. Яго малады выгляд можа быць прыёмам мастака, каб праілюстраваць канцэпцыю Хрыста як увасаблення Слова Божага.Gibson, 92 Правая рука Бога ўзнята ў благаслаўленні, а левай ён трымае запясце Евы. Паводле найбольш супярэчлівага інтэрпрэтатара твора, фалькларыста і гісторыка мастацтва 20-га стагоддзя Вільгельма Фрэнгера:Быццам атрымліваючы асалоду ад пульсацыі жывой крыві і быццам адначасова замацоўваючы пячатку на вечнай і нязменнай еднасці паміж гэтай чалавечай крывёю і сваёй уласнай. Гэты фізічны кантакт паміж Творцам і Евай яшчэ больш прыкметна паўтараецца ў тым, як пальцы ног Адама дакранаюцца ступні Госпада. Вось падкрэсліванне ўзаемаразумення: Адам, здаецца, сапраўды выцягваецца ва ўсю сваю даўжыню, каб дакрануцца да Творцы. І раздзіманне плашча вакол сэрца Творцы, адкуль адзенне падае характэрнымі складкамі і контурамі да ног Адама, таксама, здаецца, паказвае, што тут цячэ паток боскай сілы, так што гэтая група з трох фактычна ўтварае замкнёны контур, комплекс магічнай энергіі…Fraenger, 44Ева пазбягае позірку Адама, хоць, паводле Уолтэра С. Гібсана, яна паказана «спакусліва прадстаўляючы сваё цела Адаму».Gibson, 25 Выраз твару Адама выражае здзіўленне; Фрэнгер сведчыць пра тры элементы яго ўяўнага здзіўлення. Па-першае, гэта здзіўленне прысутнасцю Бога; па-другое, ён рэагуе на ўсведамленне таго, што Ева мае такую ж прыроду, як і ён сам, і была створана з яго ўласнага цела. Нарэшце, зыходзячы з інтэнсіўнасці позірку Адама, можна меркаваць, што ён упершыню адчувае сэксуальнае ўзбуджэнне.Fraenger, 46
Знешні ландшафт утрымлівае формы ў выглядзе хацін, некаторыя зробленыя з каменя, іншыя, прынамсі часткова, арганічныя. За Евай трусы, якія сімвалізуюць пладавітасць, гуляюць у траве, а насупраць («дрэва дракона»), якое лічыцца сімвалам вечнага жыцця. На заднім плане відаць некалькі жывёл, якія былі б экзатычнымі для сучасных еўрапейцаў, у тым ліку жыраф, малпа, якая едзе на слане, і леў, які забіў і збіраецца з’есці сваю здабычу. На пярэднім плане з вялікай ямы ў зямлі выходзяць птушкі і крылатыя жывёлы, некаторыя з якіх рэалістычныя, некаторыя фантастычныя. За рыбай чалавек, апрануты ў куртку з кароткімі рукавамі і капюшонам з качынай дзюбай, трымае раскрытую кнігу, быццам чытае.Belting, 26
Злева ад гэтага месца кот трымае ў сківіцах невялікую істоту, падобную на яшчарку. Белтынг адзначае, што, хоць істоты на пярэднім плане — гэта фантастычныя ўяўленні, многія жывёлы ў сярэдзіне і на заднім плане ўзяты з сучаснай падарожнай літаратуры, і тут Босх звяртаецца да «веданняў гуманістычнай і арыстакратычнай чытацкай аўдыторыі». Малюнкі Эрхарда Ройвіча для кнігі Бернхарда фон Брэйдэнбаха «Паломніцтва ў Святую Зямлю» 1486 года доўгі час лічыліся крыніцай як слана, так і жырафа, але больш познія даследаванні паказваюць, што падарожныя нататкі вучонага-гуманіста сярэдзіны XV стагоддзя Кірыяка з Анконы паслужылі для Босха знаёмствам з гэтымі экзатычнымі жывёламі.
Паводле слоў мастацтвазнаўцы Вірджыніі Татл, гэтая сцэна «вельмі незвычайна [і] не можа быць ідэнтыфікавана ні з адной з падзей з Кнігі Быцця, традыцыйна маляваных у заходнім мастацтве».Tuttle, Virginia. «Lilith in Bosch’s 'Garden of Earthly Delights'.» Simiolus: Netherlands Quarterly for the History of Art, Volume 15, No. 2, 1985. 119 Некаторыя з малюнкаў супярэчаць нявіннасці, якая чакаецца ў Эдэмскім садзе. Татл і іншыя крытыкі інтэрпрэтавалі позірк Адама на сваю жонку як пажадлівы і як сведчанне хрысціянскага веравання ў тое, што чалавецтва было асуджана на гібель з самага пачатку. Гібсан лічыць, што выраз твару Адама выдае не толькі здзіўленне, але і чаканне. Згодна з павер’ем, распаўсюджаным у Сярэднявеччы, да грэхападзення Адам і Ева спалі б без пажадлівасці выключна для таго, каб размнажацца. Многія лічылі, што першым грахом, учыненым пасля таго, як Ева пакаштавала забаронены плод, была цялесная пажадлівасць.Gibson, 92-93 Справа змяя абвіваецца вакол ствала дрэва, а справа ад яе поўзае мыш; паводле Фрэнгера, абедзве жывёлы з’яўляюцца ўніверсальнымі фалічнымі сімваламі.Fraenger, 122
Цэнтральная панэль
Гарызонт цэнтральнай панэлі (220 × 195 см, 87 × 77 дз.) дакладна супадае з гарызонтам левага крыла, а размяшчэнне цэнтральнага басейна і возера за ім перагукаецца з возерам з папярэдняй сцэны. Цэнтральны малюнак адлюстроўвае шырокі «садовы» пейзаж, які і даў назву трыпціху. Панэль мае агульны гарызонт з левым крылом, што сведчыць пра прасторавую сувязь паміж двума сцэнамі.Linfert, 106—108 Сад кішыць аголенымі мужчынамі і жанчынамі, а таксама рознымі жывёламі, раслінамі і садавінай.Mann, Richard G. «Melanie Klier’s: Hieronymus Bosch: Garden of Earthly Delights.» Utopian Studies, 16.1, 2005
Месца дзеяння — не рай, паказаны на левай панэлі, і яно не знаходзіцца ў зямным свеце.Belting, 47 Фантастычныя істоты змешваюцца з рэальнымі; звычайныя фрукты здаюцца набухлымі да гіганцкіх памераў. Фігуры займаюцца рознымі любоўнымі відамі спорту і дзейнасцю, як парамі, так і групамі. Гібсан апісвае іх як тых, хто паводзіць сябе «адкрыта і без сораму»,Gibson, 80 у той час як мастацтвазнаўца Ларында Дыксан піша, што чалавечыя фігуры дэманструюць «пэўную падлеткавую сэксуальную цікаўнасць».
Шматлікія чалавечыя фігуры цешацца нявіннай, самазакаханай радасцю, займаючыся самымі рознымі справамі; некаторыя, здаецца, атрымліваюць асалоду ад сэнсарных задавальненняў, іншыя бестурботна гуляюць у вадзе, а трэція гуляюць на лугах з рознымі жывёламі, нібыта ў адзінстве з прыродай. Пасярэдзіне, пасярод возера, узвышаецца вялікі сіні шар, падобны на струк садавіны. Праз круглае акно бачны мужчына, які трымае правую руку блізка да геніталій сваёй партнёркі, і голыя ягадзіцы яшчэ адной фігуры побач. Фрэнгер лічыць, што эратызм цэнтральнага кадра можна разглядаць як алегорыю духоўнага пераходу або як пляцоўку для разбэшчвання.Fraenger, 10
У правай частцы пярэдняга плана намалявана група з чатырох фігур, якія стаяць, тры беласкурыя і адна чарнаскурая. Беласкурыя фігуры, два мужчыны і адна жанчына, пакрытыя з галавы да ног светла-карычневым поўсцю. Навукоўцы ў цэлым сыходзяцца ў меркаванні, што гэтыя валасатыя фігуры ўвасабляюць дзікае або першабытнае чалавецтва, але разыходзяцца ў меркаваннях наконт сімвалізму іх уключэння. Напрыклад, гісторык мастацтва Патрык Роўтэрсвард сцвярджае, што іх можна разглядаць як «благароднага дзікуна», які ўвасабляе «ўяўную альтэрнатыву нашаму цывілізаванаму жыццю», надаючы панэлі «больш выразную прымітывісцкую нотку».Reuterswärd, Patrik. «A New Clue to Bosch’s Garden of Delights». The Art Bulletin, Volume 64, No. 4, December 1982. 636—638: 637 Пісьменнік Пітэр Глум, наадварот, лічыць фігуры непарыўна звязанымі з распустай і пажадлівасцю.Glum 2007, 253—256