Горкаўскі аўтамабільны завод (скарочана ГАЗ) — савецкае і расійскае аўтамабілебудаўнічае прадпрыемства, буйны вытворца легкавых, лёгкіх грузавых аўтамабіляў, мікрааўтобусаў і ваеннай тэхнікі. Знаходзіцца ў Ніжнім Ноўгарадзе (з 1932 па 1990 гады — Горкі).
Завод быў заснаваны ў 1932 годзе як Ніжагародскі аўтамабільны завод імя В. М. Молатава. З 1935 па 1957 гады завод называўся ЗІМ, г. зн. «Завод імя Молатава».
Гісторыя
Будаўніцтва і даваенныя гады 31 мая 1929 года ВСНГ СССР і амерыканская фірма Ford Motor Company заключылі пагадненне аб тэхнічнай дапамозе па арганізацыі і наладжванні масавага вытворчасці легкавых і грузавых аўтамабіляў. Асновай вытворчай праграмы былі абраныя мадэлі Ford-A і Ford-АА. Завод праектаваўся амерыканскім архітэктурным бюро Альберта Кана, тэхнічнае кіраўніцтва будаўніцтвам ажыццяўляла амерыканская кампанія «Осцін», будаўніцтва вёў трэст «Металабуд».Шпотов Б. М. Компания Форда и Россия, 1909—1941 г. // США: экономика, политика культура : журнал. — 1999. — Май.
Ніжагародскі аўтамабільны завод (НАЗ) уступіў у строй 1 студзеня 1932 і ў гэтым жа годзе з яго канвеера сышоў першы 1,5-тонны грузавік НАЗ-АА (з 1933 года — ГАЗ-АА). У снежні таго ж года пачалася зборка легкавога аўтамабіля ГАЗ-А з адкрытым 5-мясцовым кузавам «фаэтон».
Нягледзячы на тое, што першыя аўтамабілі завода вырабляліся па чарцяжах амерыканскай фірмы Ford, яны ўжо першапачаткова некалькі адрозніваліся ад амерыканскіх прататыпаў: на ГАЗаўскіх мадэлях былі ўзмоцнены картэры счаплення і рулявыя механізмы, зменена форма радыятараў, цалёвая разьба была заменена на метрычную. Спалучаючы фордаўскія патэнты з пошукам і ўкараненнем уласных рашэнняў, канструктары ГАЗа стварылі шырокае сямейства арыгінальных серыйных мадэляў і мадыфікацый на базе паўтаратонкі ГАЗ-АА:
у 1933 годзе — 17-месцавы аўтобус ГАЗ-03-30, выпускаўся на аўтазборачным заводзе № 1 (з 1946 г. — Горкаўскі аўтобусны завод (ГАЗ)); у 1934 годзе — 2-тонны трохвосевы (6×4) грузавік ГАЗ-ААА і 1,2-тонны самазвал ГАЗ-410; у 1938 годзе — мадэрнізаваны 50-моцны грузавік ГАЗ-ММ, газагенератарны 1-тонны грузавік ГАЗ-42, паўгусенічны грузавік ГАЗ-60 і санітарны аўтамабіль ГАЗ-55. У 1933 годзе на базе аўтамабіля ГАЗ-А быў створаны пікап ГАЗ-4 з суцэльнаметалічнай кабінай ад паўтаратонкі і металічнай платформай на 500 кг грузу. Выпускаўся на Горкаўскім аўтазборачным заводзе. Акрамя таго, там жа дробнасерыйна выпускаўся седан ГАЗ-6.
17 красавіка 1935 года, з канвеера завода сышоў стотысячны аўтамабіль. Гэта быў легкавы ГАЗ-А. Такім чынам, ГАЗ апынуўся першым аўтамабілебудоўчым прадпрыемствам у краіне, якое выпусціла 100 000 аўтамабіляў.
ГАЗ працягваў атрымліваць тэхнічную падтрымку ад Ford Motor да 1935 года, калі дзеянне дагавора было датэрмінова спынена па ўзаемнай згодзе бакоў. Так у СССР атрымалі дакументацыю на мадэль Ford Model B 1933 мадэльнага года. Яна адрознівалася закрытым кузавам з сучасным выглядам і чатырохцыліндравым рухавіком (у адрозненне ад Ford Model 18 са складаным у вытворчасці васьміцыліндровы). Мадэль была прынятая для вытворчасці на ГАЗе, але з досыць сур’ёзнымі дапрацоўкамі па патрабаванням эксплуатацыі ў СССР, напрыклад, дзве папярочныя рысоры заменены на чатыры падоўжныя, а рухавік пакінуты 4-цыліндравым, але з павялічанай да 50 к. с. магутнасцю. У маі 1936 года пачаўся серыйны выпуск 4-дзвярнога 5-мясцовага седана ГАЗ-М-1 («Молотовец-1»), вядомага як «Эмка». Гэты аўтамабіль стаў самай масавай даваеннай савецкай легкавой мадэллю. На базе «Эмкі» быў створаны шэраг серыйных мадыфікацый:
у 1937 годзе — пікап ГАЗ-М-415 з суцэльнаметалічнай кабінай і металічнай платформай на 500 кг грузу; у 1939 годзе — мадэрнізаваны седан ГАЗ-11-73 з 6-цыліндравым рухавіком ГАЗ-11; у 1940 годзе — паўнапрывадны фаэтон ГАЗ-61-40; у 1941 годзе — першы ў свеце камфартабельны пазадарожнік з закрытым кузавам тыпу седан ГАЗ-61-73.
Перад самым пачаткам Вялікай Айчыннай вайны на ГАЗе быў створаны армейскі камандзірскі паўнапрывадны аўтамабіль (пазадарожнік) ГАЗ-64. Першы аўтамабіль быў выпушчаны ў жніўні 1941 года практычна адначасова з выхадам амерыканскага джыпа «Willys-MA». Пры гэтым ГАЗ-64 пераўзыходзіў амерыканскі аналаг па многіх параметрах.
У меншай ступені вядома аб працах на ГАЗе ў галіне танкабудавання. У 1936 годзе прадпрыемства выпусціла першую серыю малых плаваюць танкаў Т-38, распрацаваных на маскоўскім заводзе № 37. Аднак пасля здачы 35 машын іх вытворчасць было завершана, а канструктарскі калектыў паспрабаваў распрацаваць альтэрнатыўны варыянт малога плавае танка. Гэта завяршылася стварэннем прататыпа ТМ («Танк Молатава»), які па шэрагу характарыстык пераўзыходзіў Т-38, па шэрагу — саступаў, а ў цэлым абодва гэтых тыпу валодалі вельмі абмежаванай баяздольнасцю. У выніку да восені 1941 года танкабудоўля на ГАЗе далейшага развіцця не мела, хоць прадпрыемства валодала велізарным патэнцыялам па выпуску лёгкай колавай і гусенічнай бронетэхнікі, патрэбнай Чырвонай Арміі. Ён аказаўся запатрабаваным пасля.
1941—1945 гады У гады Вялікай Айчыннай вайны прадпрыемства было цалкам пераарыентавана на выпуск ваеннай тэхнікі.
У пачатковы перыяд вайны ў самыя кароткія тэрміны быў асвоены выпуск легкавога армейскага аўтамабіля падвышанай праходнасці ГАЗ-64. У кастрычніку 1941 года завод асвоіў выпуск лёгкага танка Т-60, канструкцыя якога была ўдасканалена завадчанамі з мэтай павышэння яго эксплуатацыйных характарыстык. Тады ж з улікам вялікіх магчымасцяў ГАЗу па параўнанні з маскоўскім заводам № 37, які распрацаваў Т-60, пачалося праектаванне новага лёгкага танка Т-70 з узмоцненым браніраваннем і ўзбраеннем, у снежні 1941 г. быў пабудаваны яго прататып, у серыю баявая машына пайшла з красавіка 1942 года. Пасля Т-70 стаў другім па колькасці танкам Чырвонай Арміі. Адначасова, вясной 1942 года на вытворчасць ўстаў лёгкі бронеаўтамабіль БА-64, распрацаваны на базе армейскага пазадарожніка ГАЗ-64. У 1943 годзе былі асвоены мадэрнізаваны (з пашыраным каляінай) бронеаўтамабіль БА-64Б і уніфікаваны з ім па шасі легкавы армейскі аўтамабіль падвышанай праходнасці ГАЗ-67. Танкавае канструктарскае бюро ГАЗ пад кіраўніцтвам Мікалая Аляксандравіча Астрава на працягу другой паловы 1942 года працавала над узмацненнем хадавой часткі Т-70, імкнучыся ліквідаваць яго недахоп — аднамесцавую вежу. У кастрычніку 1942 года з канвеера стаў схадзіць мадэрнізаваны Т-70М, а ў снежні таго ж года быў паспяхова выпрабаваны і прыняты на ўзбраенне новы лёгкі танк Т-80 з двухмеснай вежай. Паколькі вельмі вялікая была патрэба Чырвонай Арміі ў самаходнай артылерыі, у вытворчасць на ГАЗе была запушчана лёгкая самаходна-артылерыйская ўстаноўка (САУ) СУ-76 (СУ-12). Паколькі пераход на выраб лёгкага танка Т-80 мог пацягнуць за сабой зніжэнне выпуску Т-70М і СУ-76, яго вытворчасць перанеслі ў Мыцішчы на заводзе № 40, а гаркаўчане пабудавалі пяць вопытных і перадсерыйных машын гэтага тыпу. У 1943 годзе працы танкавага КБ былі сканцэнтраваны на ўдасканаленні САУ СУ-76, паколькі яе першы варыянт валодаў сур’ёзным канструктыўным дэфектам маторна-трансмісійнай групы, ўдасканаленая мадэль (СУ-15, а пазней СУ-76М другой версіі) была пазбаўлена ад гэтага недахопу. Таксама канструктары Газу распрацавалі некалькі доследных узораў колавай і гусенічнай бронетэхнікі, якія не пайшлі ў серыю па розных прычынах, напрыклад, САУ КСП-76, ГАЗ-74 і г. д. У верасні 1943 года быў асвоены мадэрнізаваны легкавы армейскі аўтамабіль падвышанай праходнасці ГАЗ-67Б, што выпускаўся і ў пасляваенны час. Акрамя таго, ГАЗ масава выпускаў рухавікі, мінамёты і іншую прадукцыю ваеннага прызначэння. Вядучую ролю ў канструяванні савецкіх аўтамабіляў падвышанай праходнасці адыграў канструктар Віталь Андрэевіч Грачоў, ганараваны ў 1942 годзе Сталінскай прэміі за стварэнне браневіка БА-64.
За гады Вялікай Айчыннай вайны было выпушчана: аўтамабіляў — 176 221 шт. (уключаючы зборку з ленд-лізаўскіх камплектаў грузавікоў Ford G8T і Chevrolet G7107); танкаў — каля 12 000 шт.; самаходных установак — больш за 9 000 шт.; мінамётаў — 24 000 шт.; аўтамабільных матораў — 232 000 шт.; снарадаў для ракетнай устаноўкі «Кацюша» — 30 000 шт.
У гады вайны завод стаў адной з галоўных цэлей нямецкіх бамбаванняў ў Горкім. У 1943 годзе налёты былі найбольш масавымі, толькі за месяц, з 4 па 22 чэрвеня германская авіяцыя бамбіла ГАЗ сем разоў. Сур’ёзныя разбурэння атрымалі 50 карпусоў і будынкаў. Перарвалася струменевая вытворчасць. 35 тыс. рамонтнікаў, мантажнікаў і будаўнікоў, працуючы па 18-19 гадзін у суткі, аднавілі завод за 100 дзён. Аднак давялося адмовіцца ад выпуску тэхналагічна складанага трохвосевага грузавіка ГАЗ-ААА, на некаторы час было спынена вытворчасць і іншай аўтамабільнай тэхнікі і браневікоў БА-64. Аднак выраб і здача войскам лёгкага танка Т-70 не спыняліся ні на дзень, хоць травеньскія паказчыкі завадчанам ўдалося перакрыць толькі ў кастрычніку 1943 года. Выбітнымі канструктарамі — наватарамі ў стварэнні баявой тэхнікі паказалі сябе А. А. Ліпгарт, М. А. Астраў, В. А. Дзядкоў, В. А. Грачоў, А. М. Крыгер, Л. В. Косткін, Ю. Н. Сарочкін, В. К. Рубцоў.
Урадам СССР была высока ацэненая праца аўтазаводцаў у гады вайны. Завод быў узнагароджаны ордэнамі Леніна, Чырвонага Сцяга і Айчыннай вайны I ступені.
1946—1960 гады
Па заканчэнні Вялікай Айчыннай вайны на заводзе была праведзена праца па замене ўсяго даваеннага мадэльнага шэрагу, распрацоўка якога была пачатая часткова да вайны і актыўна аднавілася ў 1943—1945 гг. Ужо ў першым пасляваенным 1946 годзе, у серыю пайшла «Перамога» М-20 (прататып у 1944 годзе) і 2,5-тонны грузавік ГАЗ-51 (прататып у 1943 годзе). У 1947-м вытворчасць паўтаратонкі ГАЗ-ММ была перададзена на УльЗІС. Тады ж асвоены выпуск гусенічнага снегабалотахода ГАЗ-47. У 1948 годзе асвоены паўнапрывадны грузавік ГАЗ-63, а ў 1949-м створаны прататып джыпа ГАЗ-69 «Працаўнік». У 1950-м з канвеера пачаў схадзіць прадстаўніцкі седан вялікага класа ЗІМ, пачалося серыйную вытворчасць бронетранспарцёра БТР-40 (ГАЗ-40). У 1953—1954 гадах было асвоена вытворчасць джыпаў ГАЗ-69 і ГАЗ-69А (у 1955—1956 гадах перададзеных на Ульянаўскі аўтамабільны завод — УАЗ), а таксама першага камфартабельнага пазадарожніка з апорным кузавам М-72 на агрэгатах ГАЗ-69.
У 1956 годзе на змену «Перамозе» прыйшоў седан сярэдняга класа «Волга» ГАЗ-21, зведаў на шляху да масавай вытворчасці шэраг мадэрнізацый. У 1959-м «ЗІМ» змяніла элегантная «Чайка» ГАЗ-13, якая пратрымалася ў вытворчасці звыш двух дзесяцігоддзяў.
Работам калектыву канструктараў і дызайнераў завода ГАЗ, такім як ГАЗ-21 «Волга», ГАЗ-13 «Чайка» і грузавік ГАЗ-52 на Сусветнай выставе ў Бруселі ў 1958 годзе была прысуджана найвышэйшая ўзнагарода — Гран-пры.
У другой палове 1950-х вядзецца падрыхтоўка вытворчасці трэцяга пакалення грузавых аўтамабіляў. Быў распрацаваны тыпаж, які прадугледжваў выпуск трох сямействаў грузавых аўтамабіляў, уніфікаваных паміж сабой. Базавым лічыўся новы грузавік ГАЗ-52 грузападымальнасцю 2,5 т, пераемнік мадэлі ГАЗ-51А. Распрацаваная для ГАЗ-52 кабіна павінна была выкарыстоўвацца на ўсіх грузавых аўтамабілях ГАЗ з капотнай кампаноўкай. Акрамя ГАЗ-52 грузападымальнасцю 2,5 т, у мадэльны шэраг грузавых аўтамабіляў ГАЗ трэцяга пакалення ўваходзілі ГАЗ-53 грузападымальнасцю 3,0 т (пазней 4,0 і 4,5 т); ГАЗ-56, грузападымальнасць якога складала 1,0—1,5 т, гэты аўтамабіль павінен быў замяніць «палутарку» ГАЗ-ММ, але серыйна не выпускаўся. Быў прадугледжаны выпуск паўнапрывадных аўтамабіляў з кампаноўкай «кабіна над рухавіком»: ГАЗ-62 грузападымальнасцю 1,2 т і ГАЗ-66 грузападымальнасцю 2 т.
1961—1980 гады У 1960-я завяршылася абнаўленне лінейкі грузавых аўтамабіляў. На канвеер усталі ГАЗ-52 (1961), ГАЗ-53 (1961) і ГАЗ-66 (1964), якія ўтварылі трэцяе пакаленне грузавых аўтамабіляў ГАЗ. На ГАЗ-53 і ГАЗ-66 пачалі ўсталёўваць новыя сілавыя агрэгаты з магутным карбюратарным рухавіком V8. Паўнапрывадны грузавік падвойнага прызначэння ГАЗ-66 быў першым сярод аўтамабіляў СССР ганараваны Дзяржаўнага знака якасці.