Уцёкі групы Дзевятаева — уцёкі групы з дзесяці савецкіх ваеннапалонных на чале з лётчыкам-знішчальнікам М. П. Дзевятаевым на захопленым нямецкім самалёце-бамбардзіроўшчыку Heinkel He 111 8 лютага 1945 годзе з нямецкага канцэнтрацыйнага лагера пры палігоне Пенемюндеэ (з вострава Узедам, на якім праводзіліся выпрабаванні ракет Фау-1 і Фау-2).

Склад групы У склад групы, якая здзейсніла ўцёкі на нямецкім самалёце-бамбардзіроўшчыку, уваходзілі 10 савецкіх ваеннапалонных:

Міхаіл Дзевятаеў — савецкі лётчык-знішчальнік, 104 ГЗАП (гвардзейскі знішчальны авіяцыйны полк), 9 ГЗАД (гвардзейская знішчальная авіяцыйная дывізія, камандзір А. І. Пакрышкін), старэйшы лейтэнант, ураджэнец вёскі Тарбеева (Мардовія). Быў збіты 13 ліпеня 1944 года ў баі пад Львовам, пакінуў падбіты самалёт з парашутам, прызямліўся ў размяшчэнні праціўніка, быў узяты ў палон і накіраваны ў Лодзінскі лагер, затым — у Новы Кенігсберг, адкуль разам з іншымі палоннымі спрабаваў бегчы, зрабіўшы падкоп. Пасля няўдалай спробы ўцёкаў накіраваны ў лагер смерці Заксенхаўзен, дзе цырульнік-падпольшчык, які спачувае камуністам, замяніў яго жэтон смяротніка на жэтон памерлага ў лагеры настаўнікі з Украіны Рыгора Сцяпанавіча Нікіценка. Некаторы час знаходзіўся ў лагернай камандзе «таптуноў», якія выпрабоўваюць абутак на трываласць па замове вытворцаў абутку, а ў кастрычніку пад чужым імем быў у складзе групы зняволеных накіраваны на востраў Узедам. Па ўласных прызнаннях, Дзевятаеў задумаў ўцёкі на варожым самалёце практычна адразу пасля траплення ў палон (верагодна, пасля таго, як у першыя дні палону пачуў ад Сяргея Вандышэва аповяд аб няўдалай спробе іншага палоннага савецкага лётчыка захапіць нямецкі самалёт у паветры). Іван Крываногаў — ураджэнец вёскі Карынкаў Борскага раёна Ніжагародскай вобласці, быў пехацінцам і насіў званне лейтэнанта. Удзельнічаў у бітвах на мяжы, трапіў у палон у першыя дні вайны (6 ліпеня 1941 года). У палоне жыў пад выдуманымі імем «Іван Корж», выдаючы сябе за ўкраінца. Гэтак жа, як і Дзевятаеў, удзельнічаў у няўдалай падрыхтоўцы ўцёкаў; пры падрыхтоўцы ўцёкаў забіў лагернага паліцая, за што быў адпраўлены ў канцлагер Нацвейлер-Штрутгаф пад Страсбургам, а адтуль, у канцы 1943 года — на востраў Узедом; у 1944 годзе спрабаваў разам з групай аднадумцаў арганізаваць уцёкі з вострава на лодцы, аднак рэалізаваць свой план ім не ўдалося. Уладзімір Сакалоў — ураджэнец Валагодскай вобласці, артылерыст, у палон трапіў у пачатку 1942 года, два разы спрабаваў бегчы, за спробу ўцёкаў быў адпраўлены ў канцлагер, дзе пазнаёміўся з Крываногавым, разам яны былі накіраваны на Узедом і разам планавалі ўцёкі з вострава на лодцы. Уладзімір Немчанка — 1925 года нараджэння, беларус, ураджэнец Навабеліцы (цяпер раён горада Гомель), удзельнік абароны горада 12-19 жніўня 1941 года ў складзе Гомельскага палка народнага апалчэння, у ходзе якой трапіў у палон. Пасля спробы ўцёкаў немцы выбілі яму адно вока і адправілі на востраў Узедом. Фёдар Адамаў — ураджэнец вёскі Белая Калітва Растоўскай вобласці. Іван Алейнік — ураджэнец кубанскай станіцы Анастасіеўская, пачатак вайны сустрэў ва Украіне падчас заняткаў у палкавой школе ў званні сяржанта. Яго узвод трапіў у акружэнне і не змог прабіцца да сваіх, пасля чаго ён на базе ўзвода арганізаваў партызанскі атрад; трапіў у палон і быў адпраўлены на работы ў Германію. Міхаіл Емец — ураджэнец вёскі Боркі Гадзячскага раёна Палтаўскай вобласці, быў палітруком і насіў званне старшага лейтэнанта. Трапіў у палон у чэрвені 1942 года. Пётр Куцергін — 1921 года нараджэння, месца нараджэння — станцыя Чарнушка Свярдлоўскай вобласці (у цяперашні час станцыя знаходзіцца на тэрыторыі Пермскага краю). Мікалай Урбановіч — ураджэнец вёскі пад Бабруйскам, трапіў у палон хлопчыкам і быў сагнаны ў Германію ў час наступлення нямецкіх войскаў у 1941 годзе. Пасля двух спробаў уцёкаў быў адпраўлены ў канцлагер, а адтуль, у 1943 годзе — на Узедам. Пазнаёміўся з Дзевятаевым падчас працы ў брыгадзе, праз яго Дзевятаеў усталёўваў кантакт з групай Крываногава — Сакалова. Цімафей Сердзюкоў (ва ўспамінах Дзевятаева згадваецца як Дзмітрый) — пазнаёміўся з Дзевятаевым ў лагеры, пасля таго як той пазбег смерці, схаваўшыся пад прозвішчам Нікіценка. Сердзюкоў быў суседам Дзевятаева па нарам, і разам з ім быў накіраваны на Узедом. Па ўспамінах Дзевятаева і Крываногава, меў вельмі неспакойны характар і, ведаючы пра таямніцы Девятаева, а затым — і аб плане ўцёкаў, дастаўляў ім нямала турботы.

Падрыхтоўка да ўцёкаў Пасля прыбыцця на востраў Дзевятаеў зблізіўся з Крываногавым і Сакаловым, якія з групай савецкіх палонных планавалі ўцёкі на лодцы праз праліў, і паспрабаваў пераканаць іх у тым, што лепш бегчы на захопленым варожым самалёце, пасля чаго яны разам сталі набіраць каманду з вязняў, якія працавалі побач з аэрадромам, імкнучыся з’яднаць у аэрадромнай камандзе надзейных людзей якія выклікаюць давер выцесніць з яе тых, хто выклікаў асцярогі. Нейкага Цыгана, памочніка брыгадзіра з ліку вязняў, выціснулі з аэрадромнай групы, інсцэніраваўшы крадзеж; на яго месца быў пастаўлены Немчанка. Падчас работ і па вечарах у бараку Дзевятаеў таемна вывучаў прыборныя панэлі і абсталяванне кабіны самалёта Heinkel-111 па фрагментах кабін разбітых машын, якія знаходзіліся на сметніку побач з аэрадромам. Дэталі запланаваных уцёкаў абмяркоўваліся невялікай групай, з размеркаваннем роляў паміж асноўнымі ўдзельнікамі і абмеркаваннем дзеянняў у розных сітуацыях, якія могуць паўстаць пры рэалізацыі плана. Самалёт Heinkel-111, пасля захоплены, быў намечаны групай Дзевятаева прыкладна за месяц да ўцёкаў, — як высветлілася пазней, ён нёс на борце радыёапаратуру, якая выкарыстоўвалася ў выпрабаваннях ракет. Незадоўга да ўцёкаў па савету Девятаева прапанаваў нямецкаму салдату-зянітчыку, які спачуваў рускім ваеннапалонным, прыняць удзел у уцёках; той адмовіўся, баючыся за сваю сям’ю, аднак нікога з змоўшчыкаў не выдаў. Па словах Крываногава, яшчэ некалькі чалавек ведалі ці здагадваліся аб уцёках, але ў канчатковы склад па тых ці іншых прычынах не трапілі, — у аднаго з членаў каманды, у апошнюю ноч перад уцёкамі паўсталі сумневы ў поспеху мерапрыемства, і ён адмовіўся ад удзелу ва ўцёках. За некалькі дзён да ўцёкаў у Девятаева адбыўся канфлікт з мясцовымі крымінальнымі элементамі, якія вынеслі яму адтэрмінаванай смяротны прысуд («дзесяць дзён жыцця»), што вымусіла яго паскорыць падрыхтоўку ўцёкаў.

Уцёкі

Збор групы і забойства канваіра Раніцай 8 лютага 1945 года Міхаіл Дезвятаещ, убачыўшы ў акно зоркі на небе і адзначыўшы паляпшэнне надвор’я пасля некалькіх дзён непагадзі, палічыў, што гэты дзень будзе ўдалым для даўно запланаваных уцёкаў. Ён паведаміў аб сваім рашэнні бліжэйшаму паплечніку Івану Крываногаву і папрасіў яго знайсці некалькі цыгарэт. Крываногаў абмяняў у іншага вязня цеплы пуловер на цыгарэты і аддаў іх Дзевятаеву. Затым Дзевятаеў, абышоўшы баракі, паведаміў аб сваім рашэнні Уладзіміру Сакалову, Уладзіміру Немчанка, Пятру Куцергіну і Міхаілу Емецу. Малады хлопец Цімафей Сердзюкоў (якога Дзевятаеў лічыў Дзмітрыем), здагадаўшыся аб вырашэнні Дзевятаева, таксама папрасіўся ў групу. Падчас фарміравання працоўных «пяцёрак» Немчанка і Сакалоў паклапаціліся аб тым, каб члены існуючага калектыву былі выведзеныя на працы каля аэрадрома двума працоўнымі «пяцёркамі», адціснуўшы са сфармаваных груп старонніх.

Выконваючы гаспадарчыя работы, яны з боку назіралі за перасоўваннямі на аэрадроме. Дзевятаеў заўважыў «Юнкерс», каля якога не было лётчыкаў, і вырашыў захапіць яго, аднак, наблізіўшыся да яго са сваёй групай, выявіў, што не ўкамплектаваны самалёт не гатовы да палёту. Салдат-канваір заўважыў, што група самавольна наблізілася да самалётаў, аднак Сакалоў патлумачыў канваіру, што напярэдадні атрымаў указанне ад нямецкага майстра, які кіраваў працамі, адрамантаваць капанір (сховішча для самалётаў). Калі рабочыя-рамонтнікі на аэрадроме сталі зачахляць маторы самалётаў, рыхтуючыся да абедзеннага перапынку, Дзевятаеў даў указанне развесці вогнішча, ля якога канваір і арыштанты маглі б пагрэцца (прыкладна ў 12 гадзін па мясцовым часе) і падагрэць абед, які ім павінны былі прынесці. Пасля гэтага група перайшла да актыўных дзеянняў. Сакалоў агледзеўся і пераканаўся, што паблізу няма старонніх, Крываногаў па сігнале Дзевятаева забіў канваіра, ударыўшы яго загадзя нарыхтаванай жалезнай заточкай у галаву. Крываногаў забраў вінтоўку забітага канваіра, а Дзевятаеў аб’явіў тым, хто яшчэ не быў дасведчаны, што «цяпер паляцім на Радзіму». Гадзіннік, узяты ў забітага вахтмана, паказваў 12 гадзін 15 хвілін па мясцовым часе.

Захоп бамбавіка «Хейнкель», праблемы пры ўзлёце Калі механікі пайшлі з аэрадрома на абедзенны перапынак, Дзевятаеў з Сакаловым непрыкметна падабраліся да загадзя вызначаным бамбавіку «Хейнкель». Забраўшыся на крыло, Дзевятаеў ударам калодкі збіў замак, што закрываў уваход у самалёт, пракраўся ў фюзеляж, а затым і ў пілотскую кабіну. Сакалоў па яго ўказанні дастаў з футарала маторы. Паспрабаваўшы завесці матор, Дзевятаеў выявіў, што ў самалёце няма акумулятара, без якога завесці самалёт немагчыма, і паведаміў пра гэта астатнім таварышам, якія падышлі да самалёта крыху пазней. (У некаторых публікацыях гаворыцца аб тым, што групу вёў Пётр Куцергін, які апрануў шынель забітага ахоўніка і які канваіра; у іншых сцвярджаецца, што шынель ахоўніка была ў крыві, і таму карыстацца ёю было нельга.) На працягу некалькіх хвілін ім удалося знайсці каляску з акумулятарамі і падагнаць яе да самалёта.

Дзевятаеў запусціў абодва маторы самалёта, даў указанне ўсім падняцца на борт і схавацца ў фюзеляжы, і самалёт выруліў на ўзлётную паласу. Самалёт набраў хуткасць, аднак па незразумелых прычынах штурвал самалёта не ўдавалася адхіліць, і самалёт не узлятаў. Выкаціўшыся за ўзлётную паласу недалёка ад узбярэжжа, Дзевятаеў прытармазіў самалёт і рэзка разгарнуў яго; самалёт стукнуўся аб зямлю, аднак шасі не пацярпелі. На самалёце узнікла паніка, нехта з членаў каманды прыгразіў Девятаеву вінтоўкай. Дзевятаеў выказаў здагадку, што ўзляцець перашкодзілі няснятые шрубцынгі рулявога кіравання, аднак гэта здагадка не пацвердзілася. На ўзлётнай паласе сабраліся нямецкія салдаты, якія не разумелі, што адбываецца. Дзевятаеў вырашыў зрабіць другую спробу ўзляцець і накіраваў самалёт на салдат, і яны тут жа разбегліся, пасля чаго павёў самалёт назад да стартавай пляцоўцы. Пры другой спробе ўзлёту Дзевятаеў зразумеў, што ўзляцець у першы раз перашкодзілі трымеры руля вышыні, устаноўленыя «на пасадку». Девятаев і яго таварышы сілай дабралі штурвал, пасля чаго машына пайшла на ўзлёт.

Палёт і ўцёкі ад пераследу

Пасля ўзлёту самалёт стаў рэзка набіраць вышыню і губляць хуткасць, а пасля спробы выраўнаваць вышыню штурвалам стаў рэзка зніжацца. Аднак Дзевятаеву ўдалося знайсці на незнаёмым самалёце штурвал трымера вышыні і стабілізаваць вышыню палёту (па словах Дзевятаева, гадзіны паказвалі 12:36, а ўся аперацыя заняла 21 хвілінуУ кнізе Девятаева паказваецца 11:45, у пазнейшых успамінах з’яўляецца 12:36). Тым часам штаб СПА быў абвешчаны аб згоне, — на аэрадроме была аб’яўлена трывога, а зенітчыкі і лётчыкі-знішчальнікі атрымалі загад збіць захоплены самалёт. На перахоп быў узняты знішчальнік, пілатуемы уладальнікам двух «Жалезных крыжоў» і «Нямецкага крыжа ў золаце» обер-лейтэнантам Гюнтэрам Хобамам (), аднак без ведання курсу «Хейнкеля» выявіць яго можна было толькі выпадкова. Пазней самалёт Дзевятаева быў знойдзены паветраным асам палкоўнікам Вальтэрам Далем, калі я вяртаўся з задання на «Фоке-Вульфе-190», але загад нямецкага камандавання «збіць самотны „Хейнкель“» ён выканаць не змог з-за адсутнасці боепрыпасаў (па ўспамінах самога Даля, ён выпусціў свае апошнія боепрыпасы па «Хейнкелю», але не меў магчымасці яго пераследваць, паколькі ў яго самалёце скончылася паліва). Дзевятаев накіраваў самалёт у аблокі і адарваўся ад пераследу.