Джон Лок (; , Рынгтан, Сомерсет, Англія — , Эсекс, Англія), брытанскі педагог і філосаф, прадстаўнік эмпірызму і лібералізму. Спрыяў распаўсюджванню сенсуалізму. Яго ідэі аказалі велізарны ўплыў на развіццё эпістэмалогіі і палітычнай філасофіі. Ён шырока прызнаны як адзін з самых уплывовых мысліўцаў Асветніцтва. Лісты Лока моцна ўздзейнічалі на Вальтэра і Русо, шатландскіх філосафаў і амерыканскіх рэвалюцыянераў. Лок быў першым філосафам, які выражаў асобу праз неперарыўнасць свядомасці. Сцвярджаў, што веды дэтэрмініраваны толькі вопытам, атрыманым пачуццёвым успрыманнем (канцэпт tabula rasa).

Дж. Лок прапанаваў падзяляць уладу на заканадаўчую, выканаўчую і федэратыўную, якая ахоплівае міжнародныя адносіны. Выступаў за абавязковасць усімі ў грамадзянскай супольнасці выконваць законы. Адстойваў ідэю неадчужальнасці ад асабовай свабоды права на жыццё і ўласнасць, пазней гэта было прызнана пачаткам ідэалогіі буржуазнага лібералізму.

Біяграфія Нарадзіўся 29 жніўня 1632 года ў невялікім мястэчку Рынгтан на захадзе Англіі, блізу Брысталя, у сям'і правінцыйнага адваката.

У 1646 годзе па рэкамендацыі камандзіра яго бацькі (які падчас грамадзянскай вайны быў капітанам у парламенцкім войску Кромвеля) залічаны ў Вестмінстарскую школу. У 1652 годзе Лок, адзін з лепшых вучняў школы, паступае ў Оксфардскі ўніверсітэт. У 1656 годзе атрымвае ступень бакалаўра, а ў 1658 годзе — магістра гэтага ўніверсітэта.

У 1667 годзе Лок прымае прапанову лорда Эшлі (пасля графа Шэфтсберы) заняць месца хатняга лекара і выхавальніка яго сына і потым актыўна прылучаецца да палітычнай дзейнасці. Прыступае да стварэння «Лістоў пра верацерпнасць» (апублікаваны: 1-ы — у 1689 г., 2-і і 3-і — у 1692 г. (гэтыя тры — ананімна), 4-ы — у 1706 г., ужо пасля смерці Лока).

Па даручэнні графа Шэфтсберы Лок браў удзел у складанні канстытуцыі для правінцыі Караліна у Паўночнай Амерыцы («Fundamental Constitutions of Carolina»)John Locke.

1668 год — Лока абіраюць членам Каралеўскага таварыства, а ў 1669 годзе — членам яго Савета. Галоўнымі абласцямі інтарэсаў Лока былі прыродазнаўства, медыцына, палітыка, эканоміка, педагогіка, дачыненне дзяржавы да царквы, праблема верацерпнасці і воля сумлення.

1671 год — вырашае ажыццявіць стараннае даследаванне пазнавальных здольнасцей чалавечага розуму. Гэта была задума галоўнай працы навукоўца — «Досведу пра чалавечае разуменне», над якім ён працаваў 16 гадоў.

1672 і 1679 гады — Лок атрымвае розныя бачныя пасады ў найвышэйшых урадавых установах Англіі. Але кар'ера Лока непасрэдна залежала ад узлётаў і падзенняў Шэфтсберы. З канца 1675 г. да сярэдзіны 1679 г. з-за пагаршэння здароўя Лок знаходзіўся ў Францыі.

У 1683 годзе Лок услед за Шэфтсберы эмігруе ў Галандыю. У 1688—1689 гадах наступіла развязка, што паклала канец тулянням Лока. Здзейснілася Славутая рэвалюцыя, Вільгельм III Аранскі быў абвешчаны каралём Англіі. У 1688 годзе Лок вяртаецца на радзіму.

У 1690-х нароўні з урадавай службай Лок ізноў вядзе шырокую навуковую і літаратурную дзейнасць. У 1690 г. выдаюцца «Досвед пра чалавечае разуменне», «Два трактаты пра кіраванне», у 1693 г. — «Думкі пра выхаванне», у 1695 г. — «Разумнасць хрысціянства».

28 кастрычніка 1704 года памёр ад астмы ў загарадным доме сваёй сяброўкі лэдзі Дэмерыс Мэшэм.

Філасофія Грунтам нашага пазнання з'яўляецца досвед, які складаецца з адзінкавых успрыманняў. Успрыманні падзяляюцца на адчуванні (дзеянні прадмета на нашы органы пачуццяў) і рэфлексіі. Ідэі узнікаюць у розуме ў выніку абстрагавання ўспрыманняў. Прынцып пабудовы розуму як «tabula rasa», на якой паступова адлюстроўваецца інфармацыя ад органаў пачуццяў. Прынцып эмпірыі: першаснасць адчування перад розумам.

На філасофію Лока надзвычай моцны ўплыў зрабіў Дэкарт; навука Дэкарта пра веды ляжыць у грунце ўсіх гнасеалагічных паглядаў Лока. Верагодныя веды, вучыў Дэкарт, складаюцца ў меркаванні розумам ясных і выяўных адносін паміж яснымі і паасобнымі ідэямі; дзе розум праз параўнанне ідэй не ўгледжвае такіх адносін, там можа быць толькі думка, а не веды; верагодныя праўды атрымваюцца розумам наўпроста ці праз выснову з іншых праўд, чаму веды бываюць інтуітыўным і дэдукцыйным; дэдукцыя здзяйсняецца не праз сілагізм, а праз прывядзенне параўноўваных ідэй да такога пункта, праз які дачыненне паміж імі робіцца выяўным; дэдукцыйныя веды, што складаюцца з інтуіцыі, цалкам верагоднае, але бо яно ў той жа час залежыць у некаторых адносінах і ад памяці, тое яно менш надзейнае, чым інтуітыўныя веды. Ва ўсім гэтым Лок цалкам згаджаецца з Дэкартам; ён прымае Дэкартава палажэнне, што самая верагодная праўда — гэта інтуітыўная праўда нашага ўласнага існавання.

У навуцы пра субстанцыі Лок згаджаецца з Дэкартам у тым, што з'ява неймаверная без субстанцыі, што субстанцыя выяўляецца ў прыкметах, а не спазнаецца сама па сабе; ён пярэчыць толькі супраць становішча Дэкарта, што душа увесь час думае, што мысленне ёсць асноўная прыкмета душы. Згаджаючыся з Дэкартавай навукай пра паходжанне праўд, Лок разыходзіцца з Дэкартам у пытанні пра паходжанне ідэй. На думку Лока, падрабязна развітай у другой кнізе «Досведу», усе складаныя ідэі паступова выпрацоўваюцца розумам з простых ідэй, а простыя паходзяць з вонкавага ці ўнутранага досведу. У першай кнізе «Досведу» Лок падрабязна і крытычна тлумачыць, чаму няможна выказаць здагадку іншай крыніцы ідэй, як вонкавы і ўнутраны досвед. Пералічыўшы прыкметы, па якіх ідэі прызнаюцца прыроджанымі, ён паказвае, што гэтыя прыкметы зусім не даводзяць прыроджанасці. Так прыкладам, усеагульнае прызнанне не даводзіць прыроджанасці, калі можна паказаць на іншае тлумачэнне факта ўсеагульнага прызнання, дый самая ўсеагульнасць прызнання вядомага прынцыпу сумнеўная. Нават калі дапусціць, што некаторыя прынцыпы адкрываюцца нашым розумам, тое гэта зусім не даводзіць іх прыроджанасці. Лок зусім не адмаўляе, аднак, што наша пазнавальная дзейнасць вызначана вядомымі законамі, уласцівымі чалавечаму духу. Ён прызнае разам з Дэкартам два элементы спазнання — прыроджаныя пачаткі і вонкавыя дадзеныя; да першых адносяцца розум і воля. Розум ёсць здольнасць, дзякуючы якой мы атрымваем і адукоўваем ідэі, як простыя, так і складаныя, а таксама здольнасць успрымання вядомых адносін паміж ідэямі.

Такім чынам, Лок разыходзіцца з Дэкартам толькі ў тым, што прызнае замест прыроджаных патэнцый асобных ідэй агульныя законы, што прыводзяць розум да адкрыцця верагодных праўд, і потым не бачыць рэзкага адрознення паміж адцягненымі і пэўнымі ідэямі. Калі Дэкарт і Лок кажуць пра веды, відаць, рознай мовай, то прычына гэтага складаецца не ў адрозненні іх гледжанняў, а ў адрозненні мэт. Лок жадаў звярнуць увагу людзей на досвед, а Дэкарта займаў больш апрыёрны элемент у чалавечых ведах.

Заўважны, хоць і менш значны ўплыў на гледжанні Лока зрабіла псіхалогія Гобса, у якога запазычаны, прыкладам, парадак выкладу «Досведу». Апісваючы працэсы параўнання, Лок ідзе за Гобсам; разам з ім ён сцвярджае, што адносіны не прыналежаць рэчам, а складаюць вынік параўнанні, што адносін незлічонае мноства, што важнейшыя адносіны іста тоеснасць і адрозненне, роўнасць і няроўнасць, падабенства і непадобнасць, сумежнасць па прасторы і часе, прычына і дзеянне. У трактаце пра мову, то бок у трэцяй кнізе «Досведу», Лок развівае думкі Гобса. У навуцы пра вала Лок знаходзіцца ў наймоцнай залежнасці ад Гобса; разам з апошнім ён вучыць, што імкненне да задавальнення есці адзінае праходзілае праз усё наша псіхічнае жыццё і што панятак пра дабро і зло ў розных людзей зусім розны. У навуцы пра свабоду волі Лок разам з Гобсам сцвярджае, што воля схіляецца ўбок моцнага жадання і што свабода ёсць сіла, што належыць душы, а не волі

Нарэшце, варта прызнаць яшчэ і трэці ўплыў на Лока, а менавіта ўплыў Ньютана. Такім чынам, у Локу нельга бачыць самастойнага і арыгінальнага мысляра; пры ўсіх буйных вартасцях яго кнігі ў ёй ёсць некаторая дваістасць і няскончанасць, што паходзіць ад таго, што ён знаходзіўся пад уплывам гэтак розных мысляроў; таму і крытыка Лока ў многіх выпадках (прыкладам, крытыка ідэі субстанцыі і прычыннасці) спыняецца на паўдарозе.

Агульныя прынцыпы светапогляду Лока зводзіліся да наступнага. Вечны, бясконцы, мудры і добры Бог стварыў абмежаваны па прасторы і часе свет; свет адлюстроўвае ў сабе бясконцыя ўласцівасці Бога і ўяўляе сабою бясконцую разнастайнасць. У прыродзе асобных прадметаў і індывідаў заўважаецца найвялікая паступовасць; ад самых недасканалых яны пераходзяць незаўважнай выявай да наисовершеннейшему істоце. Усе гэтыя істоты знаходзяцца ва ўзаемадзеянні; свет ёсць стройны космас, у якім кожная істота дзее згодна сваёй прыродзе і мае сваё вызначанае прызначэнне. Прызначэнне чалавека — спазнанне і ўслаўленне Бога і дзякуючы гэтаму — асалода ў гэтым і ў іншасвеце.

Вялікая частка «Досведу» мае зараз толькі гістарычнае значэнне, хоць ўплыў Лока на познюю псіхалогію несумненнае. Хоць Локу як палітычнаму пісьменніку часта даводзілася дакранацца пытанняў маральнасці, але адмысловага трактата пра гэту галіну філасофіі ў яго няма. Думкі яго пра маральнасць адрозніваюцца тымі ж уласцівасцямі, як і яго псіхалагічныя і гнасеалагічныя разважанні: шмат цвярозага розуму, але няма праўдзівай арыгінальнасці і вышыні. У лісце да Малінэ (1696 год) Лок заве Евангелле такім цудоўным трактатам маралі, што можна прабачыць чалавечы розум, калі ён не займаецца даследаваннямі гэтага роду. «Учыннасць», кажа Лок, «разгляданая як абавязак, есці не што іншае як воля Бога, знойдзеная натуральным розумам; таму яна мае сілу закона; што да яе ўтрыманні, тое яно вылучна складаецца ў вымозе рабіць дабро сабе і іншым; насупраць таго, загана не ўяўляе нічога іншага, як імкненне шкодзіць сабе і іншым. Найбольшая загана — той, які вабіць за сабой найболей згубныя наступствы; таму кожныя злачынствы супраць грамадства значна больш важныя, чым злачынствы супраць прыватнай асобы. Многія дзеянні, якія былі б цалкам нявіннымі ў стане адзіноты, натуральна апынаюцца заганнымі ў грамадскім ладзе». У іншым месцы Лок кажа, што «чалавеку ўласціва шукаць шчасці і ўнікаць пакут». Шчасце складаецца ва ўсім тым, што падабаецца і задавальняе дух, пакуту — ва ўсім тым, што хвалюе, засмучае і мучыць дух. Аддаваць перавагу мінучую асалоду асалодзе працягламу, сталаму, значыць быць ворагам свайго ўласнага шчасця.

Педагагічныя ідэі

Быў адным з заснавальнікаў эмпірыка-сэнсуалістычнай тэорыі пазнання. Лок лічыў, што ў чалавека няма прыроджаных ідэй. Ён нараджаецца быўшы «чыстай дошкай» і гатовым успрымаць навакольны свет пасярэдніцтвам сваіх пачуццяў праз унутраны досвед — рэфлексію.

«Дзевяць дзясятых людзей робяцца такімі, якія яны ёсць, толькі дзякуючы выхаванню». Найважнейшыя заданні выхавання: выпрацаванне характару, развіццё волі, маральнае дысцыплінаванне. Мэта выхавання — выхаванне джэнтльмена, які ўмее весці свае справы слушна і абачліва, прадпрымальнага чалавека, вытанчанага ў звароце. Канчатковую мэту выхавання Лок уяўляў у забеспячэнні здаровага духу ў здаровым целе («вось кароткае, але поўнае апісанне шчаслівага стану ў гэтым свеце»)Джуринский А. Н. История зарубежной педагогики: Учебное пособие. — М., 1998..

Распрацаваў сістэму выхавання джэнтльмена, пабудаваную на прагматызме і рацыяналізме. Галоўная асаблівасць сістэмы — утылітарызм: кожны прадмет павінен рыхтаваць да жыцця. Лок не адлучае навучання ад выхавання маральнага і фізічнага. Выхаванне павінна складацца ў тым, каб складаліся звычкі фізічныя і маральныя, звычкі розуму і волі. Мэта фізічнага выхавання складаецца ў тым, каб з цела ўтварыць прыладу, наколькі можна паслухмяную духу; мэта духоўнага выхавання і навучання складаецца ў тым, каб стварыць дух просты, які паступаў бы ва ўсіх выпадках адпаведна з вартасцю разумнай істоты. Лок настойвае на тым, каб дзеці прывучалі сябе да саманазірання, да сама-ўстрымання і да перамогі над сабой.

Выхаванне джэнтльмена ўлучае (усе складальныя выхаванні павінны быць узаемазвязаны):