Англійская готыка — архітэктурны стыль, які ўзнік у Францыі перш чым з’явіцца ў Англіі (прыкладна з 1180 да 1520 гадоў).
Як і гатычную архітэктуру іншых частак Еўропы, англійскую готыку вызначаюць яе завостраныя аркі, скляпеністыя дахі, контрфорсы, вялікія вокны і шпілі. Гатычны стыль родам з Францыі, дзе розныя элементы ўпершыню былі выкарыстаны разам у межах аднаго будынка пры хоры базілікі Сен-Дэні на поўнач ад Парыжа, пабудаванай абатам Сугерыям і асвячонай 11 чэрвеня 1144 годаHonour, H. and J. Fleming, (2009) A World History of Art. 7th edn. London: Laurence King Publishing, p. 376.. Найбольш ранняе маштабнае прымяненне гатычнай архітэктуры ў Англіі — у саборы Кентэрберы і ў Вэстмінстэрскім абацтве . Шмат асаблівасцяў гатычнай архітэктуры натуральным чынам выходзіць з раманскай архітэктуры (часта яе ў Англіі называюць ). Такую эвалюцыю можна назіраць асабліва ў Дарэмскім саборы, які мае самае старажытнае вядомае рабрыстае высокае скляпенне.
Англійская готыка развівалася часам паралельна кантынентальнай Еўропе, а часам зусім самабытна. Гісторыкі традыцыйна падпадзяляюць англійскую готыку на шэраг розных перыядаў, якія можна падзяліць для дакладнага вызначэння розных стыляў. Гатычная архітэктура працягвала квітнець ў Англіі яшчэ на працягу ста гадоў, калі ва Фларэнцыі ўжо актыўна развівалася архітэктура Адраджэння (XV стагоддзе). Гатычны стыль саступіў месца архітэктуры эпохі Адраджэння ў канцы XVI і XVII стагоддзяў, але быў адроджаны ў канцы XVIII стагоддзя як акадэмічны стыль і меў вялікую папулярнасць як архітэктура гатычнага адраджэння на працягу 19 стагоддзя.
Многія з найбуйнейшых і лепшых твораў англійскай архітэктуры, у тым ліку , у асноўным пабудаваныя ў гатычным стылі. Ёсць таксама замкі, палацы, вялікія будынкі, універсітэты і мноства немудрагелістых свецкіх будынкаў, у тым ліку багадзельняў і прыходскіх цэркваў. Іншай важнай групай гатычных будынкаў у Англіі з’яўляюцца парафіяльныя цэрквы, якія, як і сярэднявечныя саборы, часта маюць больш раннюю, нарманскую аснову.
Тэрміны Вызначэнне стыляў у англійскай гатычнай архітэктуры рушыць за вызначэннямі, якія даў ім архітэктар і мастацтвазнавец . Ён унёс ўмовы ў сваёй «Спробе дыскрымінацыі стылю архітэктуры ў Англіі» (1812-15). Гісторыкі часам называюць стылі «перыядамі», напрыклад, «Перпендыкулярны перыяд» амаль гэтак жа, як і гістарычную эпоху, можна назваць «перыядам Цюдара». Разнастайныя стылі найбольш поўна развітыя ў саборах, цэрквах абацтва і калегіяльных збудаваннях. Аднак характэрнай рысай сабораў Англіі з’яўляецца тое, што ўсе, акрамя аднаго з іх, Сабора Солсберы, дэманструюць вялікую стылістычную разнастайнасць і маюць тэрміны пабудовы, якія звычайна складаюць больш за 400 гадоў.
Ранняя англійская (каля 1180—1275) Дэкаратыўная (стар. 1275—1380) Перпендыкулярная (каля 1380—1520)
Ранняя англійская готыка
На думку большасці сучасных навукоўцаў, такіх як Нікалаус Пеўзнер, ранні перыяд англійскай готыкі працягваўся з канца XII стагоддзя да сярэдзіны XIII стагоддзя. Паводле складальніка тэрміна Томаса Рыкмана, перыяд працягваўся з 1189 па 1307}}Spiers, Richard Phené (1911). «Early English Period». In Chisholm, Hugh (ed.). Encyclopædia Britannica. Volume 8 (11th ed.). Cambridge University Press. p. 798; Рыкман грунтаваў свае вызначальныя даты на перыядах праўлення некаторых англійскіх манархаў.
У канцы ХІІ стагоддзя раннеанглійскі гатычны стыль выцесніў раманскі альбо стыль ( больш вядомы ў Англіі праз асацыяцыю з нармандскім заваяваннем). У канцы XIII стагоддзя ён стаў дэкаратыўна-гатычным стылем, які праіснаваў да сярэдзіны XIV стагоддзя. З усімі гэтымі раннімі архітэктурнымі стылямі адбываецца паступовае напластаванне перыядаў. Па меры змянення моды новыя элементы часта выкарыстоўваліся побач са старымі, асабліва ў вялікіх будынках, такіх як цэрквы і саборы, якія будаваліся (і дабудоўваліся) на працягу доўгага перыяду часу. Таму прынята прызнаваць пераходную фазу паміж раманскім і раннеанглійскім перыядамі з сярэдзіны XII стагоддзя.
Хоць яго звычайна называюць раннім англійскім, гэты новы гатычны стыль узнік у раёне Парыжа, а потым распаўсюдзіўся ў Англіі. Там ён упершыню быў вядомы як «французскі стыль». Упершыню ён быў выкарыстаны ў хоры царквы абацтва Сен-Дэні, асвечанай у чэрвені 1144 года. Яшчэ да гэтага ў Дарэмскім саборы былі ўключаны некаторыя рысы, якія паказваюць спалучэнне раманскага і прагатычнага стыляў.
Да 1175 года, са сканчэннем хору ў Кентэрберыйскім саборы гэты стыль быў трывала замацаваны ў Англіі.
Характарыстыка Найбольш важкім і характэрным развіццём раннеанглійскага перыяду была завостраная арка, вядомая як спічастая. Завостраная арка выкарыстоўвалася амаль паўсюдна: не толькі ў скляпеннях шырокага дыяпазону, такіх як неф аркады, але і для дзвярных праёмаў і .
Раманскія будаўнікі, як правіла, выкарыстоўвалі круглыя аркі, хоць у іх вельмі часта выкарыстоўваліся некалькі завостраныя, асабліва ў саборы ў Дарэме, дзе яны выкарыстоўваюцца для структурных мэтаў у нефавых праходах. Па параўнанні з акруглым раманскім стылем, завостраная арка раннеанглійскай готыкі выглядае больш вытанчана; што яшчэ больш важна, гэта больш эфектыўна размяркоўвае вагу каменнага мура над ёй, што дазваляе працягваць больш высокія і шырокія зазоры, выкарыстоўваючы больш вузкія калоны. Гэта таксама дазваляе значна змяніць прапорцыі, тады як трываласць круглых дуг залежыць ад паўкруглай формы.
Выкарыстоўваючы завостраную арку, архітэктары маглі спраектаваць менш масіўныя сцены і забяспечыць большыя аконныя праёмы, якія былі згрупаваныя больш цесна паміж сабой, каб яны маглі дасягнуць больш адкрытага, паветранага і вытанчанага будынка. Высокія сцены і скляпеністыя каменныя дахі часта падтрымлівалі лятучыя контрфорсы: палавінныя аркі, якія перадаюць знешнюю цягу надбудовы апорам або контрфорсам, часта бачныя на знешнім баку будынка. Цыліндрычныя і крыжовыя скляпенні, характэрныя для раманскай забудовы, былі замененыя , што дало магчымасць большай разнастайнасці прапорцый паміж вышынёй, шырынёй і даўжынёй.
Арачныя вокны, як правіла, вузкія ў параўнанні са сваёй вышынёй. Па гэтай прычыне раннюю англійскую готыку часам называюць спічастым стылем. Хоць дугі роўнабаковай прапорцыі часцей выкарыстоўваюцца, спічастыя дугі вельмі вострых прапорцый часта сустракаюцца і вельмі характэрныя для стылю. Кідкім прыкладам крута завостраных ланцэтаў, якія структурна выкарыстоўваюцца, ёсць апсідальная аркада Вэстмінстэрскага абацтва. Ланцэтныя праёмы вокнаў і дэкаратыўная аркада часта групуюцца ў двойкі або тройкі. Гэтая характарыстыка назіраецца ва ўсім саборы Солсберы, дзе групы з двух ланцэтных вокнаў выраўноўваюць неф, а групы з трох ліній . У Ёркскім саборы паўночны трансэпт мае скапленне з пяці ланцэтных вокнаў, вядомых як Пяць сясцёр; кожнае вышынёй 50 футаў і да гэтага часу захоўвае старадаўняе шкло.
Замест таго, каб выступаць масіўнымі, суцэльнымі слупамі, калоны часта складаліся са скаплення стройных, адасобленых валаў (часта вырабленых з цёмнага, адпаліраванага ), што атачалі цэнтральны слуп, да якога яны прымацаваныя круглымі фармаванымі валамі-кольцамі. Характэрным для ранняй готыкі ў Англіі з’яўляецца вялікая глыбіня, што надаецца архітэктурным абломам з чаргаваннем галтэляў і валкоў, аздабленнем паглыбленняў арнаментам і круглымі абакамі капітэлі.
Аркі дэкаратыўных насценных аркад і галерэй часам абшываюцца. Колы з трыфоліямі, і да т. п. уводзяцца ў масверкавыя галерэі і вялікія ружавыя вокны ў трансепте або нефе, як у Лінкальнскім саборы (1220). Традыцыйны лісцевы арнамент, што ўпрыгожвае лонданскія будынкі, мае ў сабе вялікую прыгажосць і разнастайнасць, і распасціраецца да , і г. д. У антрэвольтах скляпенняў нефа, трансепта або хору аркады, часам сустракаецца , як і ў трансепте Вэстмінстэрскага абацтва, якое з’яўляецца адным з лепшых прыкладаў перыяду.
У чыстым выглядзе стыль быў простым і строгім, падкрэсліваючы вышыню будынка, нібы імкнучыся да неба.
Іншыя прыкметныя прыклады Ранняя англійская архітэктура характэрная для многіх абацтваў цыстэрцыянцаў (як у Вялікабрытаніі, так і ў Францыі), такіх як абацтвы і у Ёркшыры. Сабор Солсберы — выдатны прыклад стылю; паколькі ён быў пабудаваны за адносна кароткі перыяд (галоўны будынак паміж 1220 і 1258 гг.), ён адносна не змешаны з іншымі стылямі (за выключэннем фасада і знакамітых вежаў і шпіляў, датаваных XIV стагоддзем). Іншыя яркія прыклады — галілейскі ганак у ; неф і трансепт (1225-40); заходні фронт ; і паўднёвы трансепт у Ёрку. Гэты стыль таксама выкарыстоўваецца ў акадэмічных будынках, напрыклад, у ў Оксфардзе, якая з’яўляецца часткай так званага «квартала».
Дэкаратыўная готыка
Дэкаратыўны перыяд у архітэктуры (таксама вядомы як «Дэкаратыўная готыка») — назва, дадзенае спецыяльна для адрознівання англійскай гатычнай архітэктуры. Традыцыйна гэты перыяд разбіваецца на два перыяды: стыль «Геаметрычны» (1250-90) і «Крывалінейны» (1290—1350).
Элементы стылю Дэкаратыўная гатычная архітэктура характарызуецца аконнымі масверкамі. Вокны падзеленыя паміж сабой шчыльна размешчанымі паралельнымі біфорыумамі (вертыкальнымі брускамі з каменя), як правіла, да ўзроўню, на якім пачынаецца арачная верхняя частка акна. Потым біфорыумы разгаліноўваюцца і перакрыжоўваюцца, перасякаючыся, каб запоўніць верхнюю частку акна сеткай складаных ажурных узораў, як правіла, у тым ліку трыфоліямі і . Стыль быў першапачаткова геаметрычным і цякучым за кошт адсутнасці кругоў у аконным масверку. Гэты цякучы або палымяны ажур быў уведзены ў першай чвэрці XIV стагоддзі і выкарыстоўваўся каля пяцідзесяці гадоўSpiers, Richard Phené (1911). «Decorated Period». In Chisholm, Hugh (ed.). Encyclopædia Britannica. 7 (11th ed.). Cambridge University Press. p. 915. Гэтая эвалюцыя дэкаратыўнага элемента часта выкарыстоўваецца для падзелу перыяду на больш ранні «геаметрычны» і позні «крывалінейны» перыяды.
У інтэр’ерах гэтага перыяду часта прадстаўлены высокія калоны больш стройнай і элегантнай формы, чым у папярэднія перыяды. Скляпенне стала больш дэталёвым, з ужываннем ўсё большай колькасці рэбраў спачатку са структурных, а затым па эстэтычных прычынах. Аркі, як правіла, роўнабаковыя, і архітэктурныя абломы смялейшыя, чым у раннеанглійскі перыяд, у асноўным выкарыстоўваюцца з меншай глыбінёй у паглыбленнях і з філе (вузкая плоская паласа). Арнамент у выглядзе круглай кветкі з шарыкам ў сярэдзіне і чатырох лісцяных кветак займаюць месца ранейшага сабачага зуба. Лісце на капітэлях менш звычайнае, чым у раннеанглійскай готыцы, і больш за цякучае, а малюнкі на сценах больш разнастайныя.
Характэрныя прыклады Прыклады дэкаратыўнага стылю можна знайсці ў многіх брытанскіх цэрквах і саборах. Прынцыповымі прыкладамі з’яўляюцца ўсходнія завяршэнні Лінкальнскага сабора і Карлайлскі сабор і заходнія фасады Ёркскага і Лічфілдскага сабораў. Значная частка пабудавана ў такім стылі, як і сяродкрыжжа (уключаючы знакаміты васьмікутны ліхтар, пабудаваны паміж 1322 і 1328 гадамі для замены цэнтральнай вежы), тры заходнія бухты хору і . У Шатландыі важным прыкладам было , хоць значная частка яго цяпер знаходзіцца ў руінах.
Перпендикулярная готыка
Перпендыкулярны гатычны перыяд (або проста перпендыкуляр) з’яўляецца трэцім гістарычным перыядам англійскай гатычнай архітэктуры і называецца так, паколькі характарызуецца акцэнтам на вертыкальныя лініі. Альтэрнатыўная назва, Прамалінейны, была прапанаваная , і некаторыя навукоўцы лічаць яе лепшай, але яна ніколі не атрымала шырокага выкарыстання.
Лепшы прыклад перпендыкулярнай гатычнай архітэктуры можна знайсці ў вертыкальнай тэатральнасці капліцы Каралеўскага каледжа ў Кембрыджы. Перпендыкулярны стыль пачаў фарміравацца каля 1350. Харві (1978) прыводзіць у якасці самага старажытнага прыкладу цалкам сфармаванага перпендыкулярнага стылю капітуляр , пабудаваным ў 1332 годзе. Перпендыкулярны перыяд існаваў да сярэдзіны XVI стагоддзя. Першыя пабудовы ў гэтым стылі належаць каралеўскім архітэктарам Уільяму Рамзі і . Усебакова стыль развіваўся ў пладавітых творах і .