Катарына Стэнбок (швед.: Katarina Gustavsdotter Stenbock; 22 ліпеня 1535 Торпа, муніцыпалітэт Транему, Вестэргётланд — 13 снежня 1621, Стромсхольм, Вестманланд) — каралева Швецыі ад 1552 да 1560 у якасці трэцяй і апошняй жонкі караля Густава I.
Біяграфія
Ранні перыяд жыцця Катарына Стэнбок была дачкой рыксрода Густава Олафсана Стэнбока і Брыты Эрыксдотэр Леёнхувуд, якая была сястрой папярэдняй жонкі караля Густава Маргарыты Леёнхувуд. Такім чынам, яна была пляменніцай маці каралевы Маргарыта і першай стрыечнай сястрой каралеўскіх дзяцей гэтага шлюбу, у тым ліку будучых каралёў Швецыі Юхана III і Карла IX. Сярод яе братоў і сясцёр была Эба Стэнбок.
Інфармацыі пра яе да шлюбу мала. Цалкам магчыма, што яна служыла фрэйлінай сваёй цёткі, каралевы, але ў любым выпадку, яна была напэўна вядомая каралю асабіста: дзякуючы шлюбу цёткі яе сям’я належала да адносін з каралём, названым як Kungafränderna («Сваякі караля»), якая адыграла важную ролю пры двары, удзельнічала ў сямейных мерапрыемствах манарха, а таксама прысутнічала на вяселлях і іншых мерапрыемствах яе сям’і.Tegenborg Falkdalen, Karin, Vasadrottningen: en biografi över Katarina Stenbock 1535—1621 [The Vasa Queen: A biography of Catherine Stenbock, 1535—1621], Historiska media, Lund, 2015 Манарх абажаў яе бацькоў. Іх шлюб быў прыняты каралём паралельна з яго ўласным шлюбам у 1531 годзе, яе бацька пачаў сваю кар’еру рыксадам на вернасці каралю, а маці была ўпэўнена ў каралі: было сказана, што «у яе [каралева Сястра Маргарыта] Брыджыт… ён заўсёды вельмі давяраў». Пасля смерці сваёй цёткі каралевы Маргарыты ў 1551 годзе, маці Кацярыны Брыты і цётка Марты Леёнхувуд, у атрыманнi спадчыны Хрысціны Гіленштэрны, былі даручана клопат пра каралеўскіх дзецях, пакуль кароль зноў ажаніўся, што ён павінен быў зрабіць.
Кароль заявіў, што новы шлюб неабходны перш за ўсё таму, што яму патрэбна каралева для двара і маці для маленькіх дзяцей. У сакавіку 1552 года ён пазваў яе маці, цётку Марту, яе мужа і пляменніка караля Пер Браге Старэйшага, які быў жанаты з сястрой Кацярыны Беаце, і ён палічыў, што на гэтай сустрэчы яна прапанавала шлюб сваёй сям’і. Яе сям’я была настроена на шлюб, бо гэта захавала сямейную сувязь, якую яны ўстанавілі з каралём праз яго папярэдні шлюб з каралевай Маргарытай, і ўплыў, які яны захавалі праз Катарыну. Прычынай, па якой кароль заявіў пра шлюб з Катарынай, былі вялікія выдаткі і працаёмкія перамовы, неабходныя для забеспячэння шлюбу з замежнай прынцэсай ва ўмовах складанага палітычнага клімату ў Еўропе падчас рэлігійных канфліктаў. Шлюб з каралевай Маргарытай забяспечыў каралю лаяльную падтрымку шведскай знаці для яго кіравання, карысны саюз з ёй пацвердзіў, уступіўшы ў новы шлюб з той жа сям’ёй, ажаніўшыся з пляменніцай нябожчыка. Сама Катарына апісваецца як невысокая цёмна-русая прыгажуня з блакітнымі вачыма.
Летапісы сцвярджаюць, як і яе цётка, і папярэдніца Катарына, яна была заручана, калі кароль вырашыў ажаніцца на ёй, са знатным Густавам Ёхансанам Трэ Росарам (яго прозвішча азначае Тры ружы), і пасля шлюбу з каралём ён аднойчы пачуў, як яна сказала ў ва сне: «Кароль Густаў мне вельмі дарагі, але я ніколі не забуду Ружу». Калі кароль прыйшоў да сядзібы бацькоў Торпы, каб асабіста зрабіць ёй прапанову, бо закон патрабуе даць ёй асабістую згоду, кажуць, што яна ўцякла і схавалася за кустом у садзе. Праўдзіва ці не, але кароль дамогся свайго.
Аднак сярод царквы існавала апазіцыя супраць шлюбу паміж каралём і пляменніцай былой жонкі, і архіепіскап пратэставаў, цытуючы Кнігі Майсея, якія забараняюць шлюб паміж мужчынам і ўдавой яго дзядзькі, што тлумачылася як забаронай шлюбу на адносіны памерлага мужа. Кароль меў камісію, якую ўзначальваў Георг Норман, і даказваў, што Стары Запавет распаўсюджваўся толькі на яўрэяў і што ў любым выпадку ён дазваляў мужчыну ажаніцца на сястры сваёй памерлай жонкі, і, такім чынам, шлюб з пляменніцай ягонай жонкі дазволены. Кароль таксама папрасіў каралеўскі савет пацвердзіць царкве, што кароль ажаніўся па іх просьбе з-за неабходнасці каралевы, а не дзеля закаханасці, і што ён меў права ажаніцца з тым, каго абраў, пасля чаго царква пагадзілася на шлюб.
Каралева Шлюб быў заключаны ў капліцы абацтва Вадстэна 22 жніўня 1552 года, пасля чаго на наступны дзень адбылася каранацыя Катарыны ў якасці каралевы. Падчас вяселля яна была апранута ў залатую сукенку, а падчас каранацыі — у срэбную, у суправаджэнні, як і каралевы Маргарыты падчас афіцыйных цырымоній, сваякі мужчынскага полу. Вяселле было акружана тым, што лічылася дрэннымі прыкметамі: чума пранеслася па частках краіны, горад Турку згарэў, і людзі сцвярджалі, што бачаць на небе дрэнныя прыкметы і злыя знакі. Святкаванні працягваліся тры дні. Калі двор адышоў, горад Вадстэна згарэў у вялікім пажары, што было расцэнена як чарговая дрэнная прымета.
Пра Катарыну Стэнбок як каралеву было мала звестак. Яна была, пры садзейнічанні сваёй галоўнай нявесткі Ганны Хогенскілд, адказнай за нагляд за прыдворнымі жанчынамі і яе стрыечнымі братамі, каралеўскімі дзецьмі; у выпадку з прынцэсамі, пакуль яны не пажаніліся, а ў выпадку з прынцамі, пакуль яны не сталі паўналетнімі. Адносіны з каралеўскімі пасынкамі былі добрымі, за выключэннем герцага Карла. Пра яе прыватныя адносіны з каралём мала ўзгадваюць, і гаварылася, што яна: «Прыняла сваю ролю каралевы Швецыі з маўклівай годнасцю» і не прыцягваючы да сябе асаблівай увагі. Аднак, кажуць, што кароль палічыў іх розніцу ва ўзросце занадта вялікай і разважаў над тым, каб напісаць закон, які прадухіліць любы падобны шлюб у будучыні: «Два чалавекі, адзін з якіх быў малады, а другі быў стары». Будучы каралевай, яе сям’я дала ёй магчымасць, каб замяніць яе цётку каралеву Маргарыту ў ролі лаяльнага канала паміж сям’ёй і каралём, захоўваючы ўплыў сваёй сям’і, і гэтую задачу яна паслухмяна выканала: у 1556 годзе, напрыклад, яе цётка Марта Леёнхувуд папрасіла ў яе дакумент ад караля адносна правоў на Лідчэпінг, і яна паспяхова выканала гэтую задачу. Няма звестак пра тое, што яна калі-небудзь удзельнічала ў якіх-небудзь асабістых палітычных праграмах любога роду. Адзін з нешматлікіх выпадкаў, згаданых пра яе падчас знаходжання на пасадзе каралевы, быў падчас канфлікту паміж маладым прыдворным Хогенскільдам Більке і яе братамі Эрыкам і Олафам, у якім Більке абвінаваціў Олафа і Эрыка ў тым, што яны выкарыстоўвалі свае пазіцыі як браты каралевы каб тэрарызаваць іншых маладых прыдворныя мужчын, знаходзячыся пад абаронай Кацярыны. Каханая яе пасынка Джона Карын Хансдотэр першапачаткова належала да яе двара.
У 1554 і ў 1556 гадах былі прыкметы цяжарнасці, але афіцыйна ніколі не паведамлялася пра цяжарнасць і гэта не пацвярджалася.Suomen kansallisbiografia 5, sivu 58 У 1555 годзе яна разам з каралеўскімі дзецьмі суправаджала караля ў правінцыі Фінляндыя, дзе яны знаходзіліся да 1556 года. Падчас знаходжання на Аландзе, дзе яны зімавалі пасля вяртання з Фінляндыі, на Кацярыну паўплывалі «раптоўныя мацярынскія праблемы», якія трактуюцца як выкідак, што з’яўляецца самай блізкай інфармацыяй пра цяжарнасць Катарыны Стэнбок.
1 кастрычніка 1559 года ў Стакгольме яна прысутнічала на вяселлі паміж падчаркай прынцэсы Катарыны і Эдардам II, графам Усходняй Фрызіі. Па іх ад’ездзе са Швецыі маладых суправаджалі сястра нявесты і брат жаніха, прынцэса Сесілія Шведская і Юхан II Усходня-Фрызкі. Падчас знаходжання ў Вадстэне наследны прынц Эрык выявіў, што Сесілія і Юхан маюць сэксуальныя адносіны. Вялікі скандал павінен быў быць вядомы як Vadstenabullret (Гром Вадстэна). Катарына і Эдард былі змешчаны пад хатні арышт, Юхан апынуўся за кратамі, а Эрык і Сесілія былі вызваны ў Стакгольм. Кажуць, кароль плакаў, расказваючы гісторыю каралеве Катарыне. На працягу ўсёй справы Катарыну Стэнбок неаднаразова прасілі выступіць пасрэднікам паміж каралём і яго дзецьмі. Пасля вяртання ў сталіцу яна суправаджала Сесілію з яе бацькам, і яна выступала ў ролі пасярэдніка караля і прынцэсы Катарыны, якая спрабавала дамовіцца аб вызваленні Юхана і дазволе ёй і яе мужу выехаць ва Усходнюю Фрызію. У маі 1560 годзе прынц Эрык папрасіў у яе дазволу ў бацькі паехаць у Англію і зрабіць прапанаво Лізавеце I.
Кароль Густаў захварэў і памёр падчас скандалу. Згодна з летапісамі, Катарына прысутнічала ля яго ложка на працягу ўсёй хваробы да самай смерці, ля яго быў засланы ложак, дзе яна спала, і ў рэшце рэшт сама захварэла. Яна працягвала выступаць у якасці пасярэдніка паміж каралём і яго дзецьмі, і на яго скаргі, што дзяцей няма побач, адказвала, што яны былі б і хацелі быць, каб не так баяліся яго гневу.
Час кіравання Эрыка XIV Кароль Густаў памёр 29 верасня 1560 года, і яго пераемнікам стаў сын у першым шлюбе Эрык XIV. У яго завяшчанні Катарыне была абяцана апека над прынцэсамі, якія павінны былі жыць пры двары Эрыка ці яе, пакуль яны не выйдуць замуж, дапаможнік, прыдатны для яе становішча, і каб яго сыны заўсёды клапаціліся пра яе. Ён не ўдакладніў у завяшчанні, якія маёнткі павінны быць перададзены ёй, але перад яго смерцю два яго старэйшыя сыны Эрык і Джон паабяцалі даць ёй Стромсхольм. У сакавіку Кацярына дала Эрыку XIV пісьмовую заяву аб праве на Стромсхольм, які заставаўся месцам яе пражывання да канца жыцця, а таксама некалькі іншых зямель і прыходаў у Судэрманніі, а таксама на ўласную рэзідэнцыю ў сталіцы. Маці сумнавядомага саветніка новага караля Ёрана Персана, Ганна, была захавальніцай двара каралевы ўдова ў Стрёмсхольме.
Катарына Стэнбок 61 год заставалася ўдавой, і, нягледзячы на ўдзел у розных відах цырымоній, яна апраналася раніцай на ўсё астатняе жыццё. Яна была першай шведскай каралевай, якая згадвалася пад назвай Riksänkedrottning (Каралева-ўдава каралеўства). На працягу большай часткі праўлення Эрыка XIV кароль быў нежанаты, а каралева ўдова Катарына ўрачыста выконвала функцыі першай лэдзі каралеўскага двара. Напрыклад, у 1562 годзе яна адкрыла баль, дадзены ў гонар польскага пасла, адпраўленага на вядзенне вяселля паміж братам караля прынцам Юханам і польскай прынцэсай Кацярынай Ягелон.
Здаецца, каралева ўдова Катарына мела добрыя адносіны з Эрыкам XIV, які звычайна ставіўся да яе з павагай, называў яе «Мая дарагая мачыха» і давяраў ёй у пэўныя крытычныя выпадкі. Падчас канфлікту паміж каралём і яго братам прынцам Юханам, калі кароль накіраваў Юхана ў турму разам з жонкай, Катарына прапанавала ёй дапамогу ў якасці пасярэдніка, але Эрык атрымаў адмову, абвінаваціўшы яе ў тым, што яна стала на бок Юхана, і нагадаў, што кароль Густаў папрасіў іх усіх, каб яны прадэманстравалі вернасць пераемніку.