Джонстаўн () — ідэйная абшчына рэлігійнай арганізацыі «Храм народаў», якая існавала на паўночным захадзе Гаяны у 1974—1978 гадах. Названая ў гонар свайго кіраўніка і заснавальніка, Джыма Джонса. Пасёлак атрымаў сусветную вядомасць з-за таго, што 18 лістапада 1978 года тут загінула 913 чалавек (сярод якіх адзін амерыканскі кангрэсмен).
Пераважная колькасць загінулых, 909 сектантаў, сярод якіх было больш за 200 дзяцей, здзейснілі т. зв. «рэвалюцыйнае самагубства» (). Масавае атручванне цыянідам было здзейснена пасля таго, як па загадзе Джыма Джонса было расстраляна пяць чалавек у мястэчку Порт Кайтума. Сярод ахвяраў быў і кангрэсмен ЗША Леа Раян. Двое сектантаў скончылі жыццё самагубствам, знаходзячыся ў сталіцы Гаяны — Джорджтаўне, да гэтага застрэліўшы двух сваіх дзяцей. Пасля трагедыі пасёлак Джонстаўн ператварыўся ў горад-прывід і ў сярэдзіне 1980-х гадоў быў практычна цалкам знішчаны пажарам.
Заснаванне Джонстаўна
У 1970-я гады ў амерыканскай прэсе сталі з’яўляцца публікацыі аб тым, што «Храм народаў» (заснаваны яшчэ ў 1955 годзе) з’яўляецца дэструктыўным культам, які замбуе сваіх адэптаў. Сваякі членаў «Храма» патрабавалі ад уладаў правядзення расследавання дзейнасці заснавальніка «Храма» — Джыма Джонса. У гэтых умовах Джонс прыняў рашэнне пакінуць ЗША і пасяліцца ў Паўднёвай Амерыцы.
У 1974 годзе ў джунглях Гаяны, на ўзятым у арэнду ўчастку плошчай 3852 акры (15,59 км²), некалькі членаў «Храма народаў» заснавалі паселішча, названае ў далейшым Джонстаун, па імі кіраўніка руху. У 1977 годзе Джым Джонс разам са сваімі паслядоўнікамі (больш за 900 чалавек) пераехалі ў гэтае паселішча.
У Джонстаўне члены «Храма народаў» займаліся ачысткай і акультурваннем тэрыторыі, вырошчваннем сельскагаспадарчых культур. У пасёлку былі пабудаваныя: лесапільня, клуб, садок, яслі. Жыхарам пасёлка даводзілася досыць шмат працаваць (па 11 гадзін у суткі), па вечарах яны ладзілі сходы або навучаліся.
З нагоды рэальнага жыцця радавых членаў руху ў пасёлку існуюць розныя меркаванні. За час існавання пасёлка яго наведала мноства людзей і пакінула пераважна станоўчыя водгукі пра побыт насельнікаў Джонстаўна. На магнітафонных запісах штовечаровых сходаў, якія рабіў Джонс, чутныя жарты, смех, што гэтыя водгукі збольшага пацвярджала. Аднак некаторыя былыя пасяленцы заяўлялі пра шматлікія парушэнні правоў чалавека ў Джонстаўне, катаванні, суровыя цялесныя пакаранні за правіннасці і пра тое, што Джонс і яго асяроддзе пакутуюць ад наркатычнай залежнасці. Узнік рух «Заклапочаныя сваякі», удзельнікі якога стараліся прыцягнуць увагу грамадскасці і ўладаў ЗША да сітуацыі ўнутры Джонстаўна, вядучую ролю ў ім адыгрываў Цім Стоўн, былы адвакат «Храма народаў», выгнаны адтуль па абвінавачванні ў сувязях з ЦРУ.
Кіраўніцтва паселішча, адчуваючы хісткасць свайго становішча, вырашыла ўсталяваць кантакты з пасольствам СССР, па выніках якога было пададзена прашэнне аб эміграцыі, атрыманы бланкі анкет і заяў аб пераходзе ў савецкае грамадзянства. Былі арганізаваны курсы рускай мовы, і да моманту наведвання камуны консулам Цімафеевым многія ўжо маглі размаўляць па-руску. Прадстаўнікі камуны нават былі запрошаныя на прыём у амбасаду, што зрабіла непрыемнае ўражанне на дыпламатаў ЗША.
Візіт Леа Раяна
Член Палаты прадстаўнікоў ЗША ад Каліфорніі Леа Раян, пад ціскам руху «Заклапочаныя сваякі», вырашыў наведаць Джонстаўн, каб сваімі вачыма ўбачыць, што адбываецца ў пасяленні і наколькі праўдзівыя страшныя чуткі аб гэтым месцы. Для аб’ектыўнасці ён вырашыў узяць з сабой некалькі журналістаў і прадстаўнікоў арганізацыі сваякоў. Камунай вестка пра візіт было сустрэта з асцярогай, было прынята рашэнне, што жыхары камуны не павінны мець зносін з кангрэсменам, 9 лістапада практычна ўсімі дарослымі членамі абшчыны была падпісаная петыцыя супраць візіту, дзе кангрэсмен абвінавачваўся ў падтрымцы ваеннай дапамогі дыктатару Чылі Піначэта. Даследчыкі лічаць гэты дакумент сведчаннем агульнага рашэння яго забіць. Аднак, калі кангрэсмен прыбыў у Гаяну, камуна вырашыла зрабіць усё магчымае, каб яго ўразіць.
17 лістапада 1978 года група візіцёраў прыбыла ў паселішча. Прадстаўнік камуны Шэран Амос, баючыся правакацый, заявіла консулу СССР Цімафееву, што адначасова з кангрэсменам з ЗША ў Гаяну прыбыла група моцных маладых мужчын-турыстаў у 50-60 чалавек, якія сустракаліся з Цімам Стоўнам, якога яна лічыла агентам ЦРУ. Яны спыніліся ў гатэлях «Парк» і «Таўэр» і арандавалі «для сваіх мэтаў» самалётыМихаил Валентинов. Жертва на алтарь демократии . На працягу двух дзён кангрэсмен знаёміўся з жыццём пасёлка. У гонар гасцей быў наладжаны святочны канцэрт. Усе жыхары выглядалі задаволенымі жыццём і становішчам. Тым не менш, на прапанову кангрэсмена з’ехаць разам з ім адказалі згодай Эл Сіманс з дзецьмі і сям’я Парксаў (маці сямейства, Патрысія Паркс, першапачаткова не згаджалася, яе прыйшлося ўгаворваць), потым да іх далучыўся яшчэ адзін член абшчыны, Лэры Лэйтан.
Адзін з суправаджаючых Раяна журналістаў, Чарлз Краўзэ, успамінаў:
Яшчэ знаходзячыся ў паселішчы, Раян падпаў пад напад Дона Слая (), аднаго з членаў абшчыны. Ён падышоў да Раяна ззаду і абхапіў яго, прыставіўшы да горла нож. Сіламі іншых членаў абшчыны нападніка абяззброілі. Кангрэсмен не атрымаў сур’ёзных раненняў, на шум падышоў Джонс і спытаў, ці паўплывае інцыдэнт на агульныя ўражанні ад Джонстаўна. Раян, натуральна, быў узбуджаны, але адказаў: «Не, усяго не змяняе, толькі дэталі». Джонс распарадзіўся затрымаць нападніка і неадкладна паведаміць аб тым, што здарылася, у паліцэйскі ўчастак у Порт-Кайтума. Аднак пасля Слай кудысьці знік.
Інцыдэнт у аэрапорце Для адпраўкі ўсіх жадаючых Раян выклікаў дадатковы шасцімесны самалёт Cessna 206, бо ў 19-месным самалёце DHC-6 Twin Otter, на якім прыбыў кангрэсмен, усе жадаючыя змясціцца не маглі. Леа Раян і суправаджаючыя яго асобы пакінулі Джонстаўн у 17 гадзін вечара 18 лістапада і накіраваліся на бліжэйшы аэрадром у пасёлку Порт-Кайтума. У групе былі: Леа Дж. Раян () з памочніцай Джэкі Спаер (), намеснік начальніка ўязной службы амбасады ЗША ў Гаяне Рычард Дуаер (), дзевяць супрацоўнікаў амерыканскіх СМІ, з іх чатыры супрацоўнікі NBC (Боб Фліка, Дон Харыс, Боб Браўн, Стыў Сунг), пяць журналістаў друкаваных выданняў: Цім Рэйтэрман і Грэг Робінсан з The San Francisco Examiner, Рональд Яверс з San Francisco Chronicle, фрылансер Гордан Ліндсі, Чарлз Краўзэ з Washington Post, чатыры прадстаўнікі «Заклапочаных сваякоў» (Беверлі Олівер, Стыў Кацарыс, Джым Коб, Кэралін Бойд), 16 членаў камуны (Брэнда, Джэральд, Трэйсі, Дэйл, Эдыт і Патрысія Парксы; Хуаніта, Том, Эдыт, Ціна і Джэймс Багё; Моніка Бэгбі; Гаральд Кордэл; Верн Госні; Крыс О’Ніл; Лары Лейтан ()). Адразу ж пасля адбыцця групы Джонс склікаў агульны сход, каб інфармаваць аб завяршэнні візіту і пра магчымыя наступствы.
У 18 гадзін пасля прыбыцця ў аэрапорт група пачала рыхтавацца да адбыцця. У гэты момант да ўзлётнай паласы аэрапорта пад’ехаў грузавік і трактар з прычэпам, з якога выскачылі ўзброеныя людзі і адкрылі агонь на паражэнне. Праз пяць хвілін гэтыя людзі залезлі назад у прычэп, і трактар схаваўся. Карэспандэнт Washington Post Чарлз Краўзэ распавядаў: Пасяленец Лары Лэйтан, які далучыўся да ад’язджаючых на падставе таго, што Джонс з’ехаў з глузду і хоча забіць удзельнікаў экспедыцыі, паспеў забіць дваіх, яшчэ аднаго параніць, перш чым яго ўдалося раззброіць. З 30 чалавек было забіта пяць: кангрэсмен Леа Раян, карэспандэнт NBC Дон Харыс, аператар NBC Боб Браўн, фатограф San Francisco Examiner Грэг Робінсан і член камуны Патрыцыя Паркс. Адзін з застрэленых журналістаў, Боб Браўн (), здымаў напад на камеру да таго часу, пакуль не быў смяротна паранены стрэлам у галаву. Відэазапіс нападу захаваўся. Журналіст Цім Райтэрман (), які знаходзіўся на ўзлётнай паласе, зрабіў шэраг фотаздымкаў, на якіх былі адлюстраваны наступствы атакі. Самалёт Otter атрымаў значныя пашкоджанні і не мог ляцець. Cessna паляцела ў сталіцу, яе пілот паведаміў дыспетчару па радыё аб тым, што здарылася. Астатнія члены групы дабраліся да Порт-Кайтума, дзе правялі ноч, а затым, на наступны дзень, былі эвакуяваны самалётам гаянскіх ВПС, якія прыбылі праз 10 гадзін пасля трагедыі.
Масавае самагубства У той жа вечар Джым Джонс правёў звычайны сход, запіс якога таксама захаваўся і з’яўляўся адным з асноўных доказаў ФБР у гэтай справе. Згодна з запісам, Джонс сказаў, што кангрэсмен забіты, што самалёт упадзе ў джунглі, бо на яго борце знаходзіцца чалавек, які заб’е пілота; і што цяпер, пасля таго, што здарылася, жыццё ўжо не будзе такім, як раней. Ён сказаў, што цяпер іх дакладна не пакінуць у спакоі, і адзіны выхад з сітуацыі — гэта здзейсніць «рэвалюцыйны акт самагубства». Сур’ёзныя пярэчанні ўзніклі толькі ў Крысцін Мілер (), якая спрабавала пераканаць усіх, што суіцыд — не выйсце, і прапанавала звязацца з «рускімі» для абмеркавання магчымасці неадкладнай адпраўкі абшчыны ў СССР. Джонс адхіліў прапанову, аргументаваўшы гэта тым, што ўжо занадта позна і ніхто на дапамогу да іх не прыйдзе, а таксама тым, што жыць у такім свеце немагчыма і суіцыд — гэта адзінае магчымае ў дадзенай сітуацыі рашэнне. Яго падтрымалі многія члены абшчыны. Па ўказанні Джонса быў прыгатаваны бак, запоўнены вінаградным напоем «Flavor Aid», у які дадалі сумесь цыяніду калія і дыязепама. Першымі напой далі дзецям. На запісе Джонс пераконваў людзей, што смерць — гэта толькі крок далей, у наступнае жыццё, патлумачыўшы, што не будзе ні канвульсій, ні агоніі, пераход адбудзецца бязбольна. Гледзячы на тое, як паміраюць іх дзеці, дарослыя амаль не вагаліся і прымалі яд. Афіцыйная версія таксама дапускае верагоднасць таго, што не ўсе прымалі яд добраахвотна, і што, магчыма, многіх прымусілі выпіць атручаны напой сілай.
У выніку акту калектыўнага суіцыду загінула 909 чалавек, у тым ліку 270 дзяцей. Джым Джонс і Эн Мур () былі знойдзены застрэленымі. Засталося незразумелым, ці было гэта самагубства ці іх застрэлілі. Крыху пазней прадстаўнік паселішча Шаран Амос была знойдзена ў сваёй кватэры ў Джорджтаўне забітай нажом, разам са сваімі дзецьмі, у якіх было перарэзана горла. Лічыцца, што гэта зрабіла яна сама, але консул СССР у Гаяне Цімафееў пасля сцвярджаў, што перад смерцю яна тэлефанавала яму і перадала яго жонцы, што атрымала радыёграму, што Джонстаўн акружаны войскамі і над ім кружаць ваенныя верталёты, што ў яе кватэру б’юцца, і прасіла выклікаць паліцыю. Разам 18 лістапада ў Гаяне загінула 913 чалавек, якія маюць дачыненне да Джонстаўна.
Каля 80 членаў камуны ў той вечар выратавалася. Частка з іх — гэта тыя, хто сышоў з кангрэсменам, нехта не прысутнічаў на сходзе, а частка людзей вырашыла не падзяляць лёс самагубцаў і пакінула лагер раніцай.
Крысцін Мілер апынулася ў ліку тых, хто загінуў. Лэры Лэйтан пазней быў прызнаны невінаватым гаянскім судом. Пазней ён быў экстрадаваны ў ЗША, дзе быў арыштаваны і пасаджаны ў турму. Ён апынуўся адзіным чалавекам, які панёс адказнасць за падзеі таго дня. У 2002 годзе ён быў датэрмінова вызвалены.
Версія забойства Трагедыя ў Джонстаўне была неадназначна ўспрынятая сусветнай грамадскасцю і спарадзіла мноства тэорый змовы. У сацыялістычных краінах атрымала распаўсюджванне версія, што члены камуны былі забітыя агентамі ЦРУ па заданні ўрада ЗША, каб не дапусціць пераезду камуны ў СССР, дзе Джонс мог бы беспакарана ажыццяўляць антыамерыканскую прапаганду.
Развіццю гэтай версіі спрыялі абставіны, пры якіх здарылася трагедыя: напружаная міжнародная абстаноўка, недакладнасці ў паказаннях сведак і сумневы ў дакладнасці доказаў. Той факт, што першыя звесткі аб трагедыі, якая здарылася, паступілі ад ЦРУ, шматлікімі прыхільнікамі альтэрнатыўных версій успрымаецца з падазрэннем. Сярод іншых момантаў, якія адзначаюць прыхільнікі альтэрнатыўных версій, можна назваць наступныя: