Рэпрэсіі ў РСЧА 1937—1938 — маштабныя палітычныя рэпрэсіі («чысткі») у дачыненні да каманднага і начальніцкага складу РСЧА і РСВМФ, якія вылучаюцца даследчыкамі як адна з праяў, складовая частка палітыкі «Вялікага тэрору» ў СССР, якая з’явілася, у сваю чаргу, прамым следствам культу асобы Сталіна. Фактычна пачаліся ў другой палове 1936 года, але найбольшы размах набылі пасля і сямі іншых высокапастаўленых вайскоўцаў у маі-чэрвені 1937 года; на 1937—1938 гады прыйшоўся іх пік, а ў 1939—1941, пасля рэзкага спаду, яны працягваліся з істотна меншай інтэнсіўнасцю. Рэпрэсіі выяўляліся ў звальненнях па палітычных матывах, арыштах і вынясенні прысудаў па сфабрыкаваных справах.

Ахвярамі беззаконня і фальсіфікаваных абвінавачванняў сталі тысячы камандзіраў і байцоў РСЧА і РСВМФ. Асноўны ўдар палітычных рэпрэсій быў накіраваны супраць каманднага складу вышэйшага звяна: намеснікаў наркама абароны СССР, камандуючых войскамі ваенных акругаў (флатоў), іх намеснікаў, камандзіраў карпусоў, дывізій, брыгад. Значна пацярпеў камандна-начальніцкі склад упраўленняў і штабоў у адпаведных звёнах, прафесарска-выкладчыцкі склад ваенна-навучальных устаноўМильбах В. С. Политические репрессии командно-начальствующего состава Рабоче-Крестьянской Красной Армии и Флота на Востоке страны в 1936—1939 гг. Автореферат диссертации на соискание учёной степени доктора исторических наук. Иркутск, 2005.

Асноўную масу ахвяр палітычных рэпрэсій у Чырвонай Арміі ў перадваенныя гады склалі так званыя ўдзельнікі «ваенна-фашысцкай змовы» і «праватрацкісцкіх арганізацый», справы якіх разглядаліся Ваеннай калегіяй Вярхоўнага суда СССР. Для атрымання неабходных паказанняў ад падследных яны ў масавым парадку падвяргаліся здзекам, збіццю і катаванням. Прымяненне «мер фізічнага ўздзеяння» падчас следства ў дачыненні да «ворагаў» і «шпіёнаў» было санкцыянавана вышэйшым партыйным і дзяржаўным кіраўніцтвам СССР. Пераважная большасць камандзіраў, начальнікаў і палітработнікаў, абвінавачаных ва ўдзеле ў «ваенна-фашысцкай змове», былі прысуджаныя да вышэйшай меры пакарання — расстрэлу. Толькі некаторым з іх гэты прысуд, не прыведзены ў выкананне неадкладна, быў пасля заменены папраўча-працоўнымі лагерамі.

Паводле ацэнкі , гісторыка і спецыяліста па гісторыі РСЧА ў 1937 годзе было рэпрэсавана 11034 чалавекі, у 1938 годзе 4523 чалавекі, за вылікам амніставаных і апраўданых. Асаблівую ўвагу варта надаць росту колькасці РСЧА ў гэтыя гады, што збольшага можа растлумачыць кадравы голад. Так, у 1937 годзе не хапала 34.000 кадравых афіцэраў, у 1938 годзе 39.000. У той жа час ключавымі ўяўляюцца рэпрэсіі вышэйшага каманднага складу СССР, высокі працэнт якіх у адносінах да агульнай колькасці вышэйшага каманднага складу значна перавышае працэнт рэпрэсаваных у адносінах да агульнага недахопу кадравага афіцэрства.

Існавалі таксама рэпрэсіі ў СА 1950—1951.

Храналогія

1936

6 ліпеня — арышт камандзіра 8-й мехбрыгады камдыва . 7 ліпеня — арышт начальніка штаба 18-й цяжкай авіябрыгады маёра Б. І. Кузьмічова. 14 жніўня — арышт намесніка камандуючага войскамі ЛВА камкора . 15 жніўня — арышт камандзіра камбрыга . 20 жніўня — арышт ваеннага аташэ ў Вялікабрытаніі камкора В. К. Путны. 2 верасня — арышт армейскага інспектара КВА камкора . 25 верасня — арышт камандзіра і ваенкама камдыва . 17 снежня — арышт начальніка штаба палкоўніка І. Л. Карпеля.

1937

23 лютага—5 сакавіка — Пленум ЦК ВКП (б). Наркам абароны СССР К. Я. Варашылаў на пасяджэнні Пленума ЦК ВКП (б) заяўляў: «…у войску да цяперашняга моманту выкрыта пакуль не так шмат ворагаў. Кажу — на шчасце, спадзеючыся, што ў Чырвонай арміі ворагаў наогул няшмат. Так яно і павінна быць, бо ў войска партыя пасылае лепшыя свае кадры; краіна вылучае самых здаровых і моцных людзей»" 29 сакавіка — Палітбюро ЦК ВКП(б) прыняло рашэнне № 47/102, у першым пункце якога гаварылася: «прапанаваць НКА звольніць з шэрагаў РСЧА ўсіх асоб камандна-начальніцкага складу, выключаных з ВКП (б) па палітычных матывах». 12 мая — арышт начальніка Ваеннай акадэміі імя М. В. Фрунзе камандарма 2-га рангу А. І. Корка. 14 мая — арышт начальніка камкора 15 мая — арышт намесніка камандуючага МВА камкора Б. М. Фельдмана

22 мая — арышты камандуючага ПрыВА Маршала Савецкага Саюза М. М. Тухачэўскага і старшыні Цэнтральнага савета камкора . 26 мая пасля вочных ставак з Прымаковым, Путнам і Фельдманам Тухачэўскі даў першыя прызнальныя паказанні, прызнаўшы сябе вінаватым у падрыхтоўцы ваеннай змовы ў РСЧА, мэтай якой было гвалтоўнае звяржэнне ўлады і ўсталяванне ў СССР ваеннай дыктатуры. Для рэалізацыі поспеху нібыта планавалася падрыхтаваць паражэнне РСЧА у будучай вайне з Германіяй і, магчыма, Японіяй. 28 мая — арышт былога камандуючага КВА камандарма 1-га рангу І. Э. Якіра. 29 мая — арышт камандуючага БВА камандарма 1-га рангу І. П. Убарэвіча. 31 мая — самагубства былога 1-га намесніка наркама абароны і начальніка армейскага камісара 1-га рангу Я. Б. Гамарніка. Паводле даследавання Чарушава, адхілены ад пасады Гамарнік баяўся арышту і таму застрэліўся. 1—4 чэрвеня — пазачарговае пашыранае пасяджэнне ваеннага савета пры наркаме абароны з удзелам Сталіна, які не толькі выступіў з прамовай, але і быў самым актыўным удзельнікам спрэчак. Заявіўшы аб раскрыцці «ваенна-фашысцкай змовы» ў Чырвонай Арміі, у якой нібыта ўдзельнічалі вядомыя савецкія военачальнікі, Сталін запатрабаваў разгарнуць кампанію па выкрыцці змоўшчыкаў, шкоднікаў і шпіёнаў, якіх, па яго словах, было шмат ва ўсіх дзяржаўных структурах, у тым ліку і ва Узброеных Сілах. 7 чэрвеня — выдадзены загад НКА № 072, якім асабоваму складу РСЧА было абвешчана аб існаванні ў арміі контррэвалюцыйнай ваеннай фашысцкай арганізацыі, канчатковай мэтай якой была ліквідацыя савецкага ладу, звяржэнне савецкай улады і рабоча-сялянскага ўрада і аднаўлення ў СССР капіталізму; згодна з гэтым загадам, у «кіруючую вярхушку» змовы ўваходзілі 10 чалавек: Гамарнік, Тухачэўскі, Якір, Убарэвіч, Корк, Прымакоў, намеснік камандуючага камкор , Б. М. Фельдман, Путна і Эйдэман. 11 чэрвеня — справа паводле абвінавачвання Тухачэўскага, Убарэвіча і Якіра, Корка, Б. М. Фельдмана, Эйдэмана, Прымакова і Путны ў шпіянажы, здрадзе Радзіме і падрыхтоўцы тэрарыстычных актаў была разгледжаная ў закрытым пасяджэнні Спецыяльнай судовай прысутнасці Вярхоўнага Суда СССР. У 23 гадзіны 35 хвілін быў абвешчаны прысуд — усіх васьмярых прысудзілі да смяротнага пакарання. 12 чэрвеня — выдадзены загад НКА № 96, якім асабоваму складу РСЧА было абвешчана аб вынясенні смяротнага прысуду кіраўнікам «ваенна-фашысцкай змовы» ў Чырвонай Арміі. Мэты змоўшчыкаў былі названыя тыя ж, што і ў загадзе НКА № 072, але ў ліку кіраўнікоў ужо было названа дзевяць чалавек — Гамарнік, які застрэліўся, і асуджаныя на працэсе 8 вышэйшых камандзіраў; з іх ліку «знік» Сангурскі. 13 чэрвеня — загад НКА № 96 апублікаваны ў «Праўдзе». 21 чэрвеня — выдадзены сумесны загад НКА і НКУС № 082, згодна з якім удзельнікі контррэвалюцыйных і шкодніцкіх фашысцкіх арганізацый, якія з’явіліся з павіннай, расказалі пра свае злачынствы і здалі ўсіх сваіх саўдзельнікаў, не падлягалі арышту і крымінальнаму пераследу. Чэрвень — ваенным саветам акругаў і флатоў прадастаўлена права звальняць і санкцыянаваць арышты афіцэраў. 31 ліпеня — Палітбюро ЦК ВКП (б) абавязала «абкамы, крайкамы і ЦК нацкампартый» забяспечыць працаўладкаванне звольненых афіцэраў, у тым ліку выключаных з ВКП(б) па палітычных матывах, у прадпрыемствы і ўстановы гаспадарчых наркаматаў. 11 жніўня — выдадзены загад НКУС № 00485, які прадпісваў да 20 лістапада 1937 г. правесці арышты людзей шэрагу катэгорый, звязаных з ПВА; у першую чаргу падлягалі арышту, у тым ліку, вайскоўцы Чырвонай Арміі і работнікі абаронных прадпрыемстваў і цэхаў. 17 кастрычніка — выдадзены загад НКА № 0163, якім ваенным саветам было забаронена звальненне афіцэраў, а адхіленні па палітычных матывах патрабавалася па тэлеграфе ўзгадняць з наркамам абароны.

1938

Студзень — студзеньскі пленум ЦК ВКП (б) прыняў пастанову «Аб памылках партарганізацый пры выключэнні камуністаў з партыі, аб фармальна-бюракратычным стаўленні да апеляцый выключаных з ВКП (б) і аб мерах па ліквідацыі гэтых недахопаў», якое адыграла станоўчую ролю ў кампаніі па аднаўленні ў партыі несправядліва выключаных афіцэраў і вяртанні іх у РСЧА. 20 студзеня — у рамках рашэнняў студзеньскага пленума ЦК ВКП (б) выдадзена дырэктыва № УН 9/19/974, якая прадпісвала перагледзець усе прадстаўлення да звальнення і вырабленыя звальненні за ўвесь 1937 год, «каб усіх няправільна звольненых вярнуць у РСЧА». 8 чэрвеня — Галоўны ваенны савет РСЧА () пастанавіў звольніць з АЧДУА камандзіраў і палітработнікаў наступных нацыянальнасцяў: немцы, палякі, латышы, эстонцы, карэйцы, фіны, літоўцы, туркі, румыны, венгры і балгары, а таксама ачысціць камандна-палітычныя кадры акругі «ад ворагаў народа, ад сумніўных і маральна раскладзеных элементаў». 22 чэрвеня — ГВС пастанавіў у самы кароткі тэрмін скончыць ачыстку камначпалітскладу ЛВА «ад асоб, непрыдатных для службы ў памежнай акрузе». 24 чэрвеня — ГВС пастанавіў звольніць з памежных вайсковых акругаў афіцэраў наступных нацыянальнасцяў: немцы, палякі, латышы, эстонцы, карэйцы, фіны, літоўцы, туркі, румыны, венгры і балгары, а таксама перадаць усіх афіцэраў гэтых нацыянальнасцяў незалежна ад месца нясення службы, калі на іх маюцца кампраметуючыя матэрыялы, органам НКУС. Выдадзена дырэктыва НКА № 200/ш, тэкст якой да гэтага часу не выяўлены; паводле даследаванняў гісторыкаў, яна прадпісвала звольніць з РСЧА камначсклад нацыянальнасцяў, якія маюць незалежную дзяржаўнасць. Звычайна паказваюць, што да такіх ставіліся палякі, немцы, румыны, латышы, літоўцы, фіны, эстонцы, карэйцы і інш. 27 чэрвеня — ГВС пастанавіў прыняць прапанову аб канфіскацыі з ДУФ, і СібВА «усіх калчакоўцаў, якія актыўна змагаліся супраць савецкай улады». 17 лістапада — СНК СССР і ЦК ВКП (б) прынята пастанова «Аб арыштах, пракурорскім наглядзе і вядзенні следства», якім ліквідаваліся тройкі НКУС. Пастанова спрыяла зменам у працы органаў НКУС і юстыцыі і, як следства, стварэнню больш спрыяльных умоў для захавання законнасці.

Звальненні па палітычных матывах

Парадак звальненняў Звальненне камначскладу з РСЧА выраблялася загадамі па асабовым складзе НКА СССР і ваенных акругаў. У чэрвені 1937 года ваенным саветам акругаў і флатоў было прадастаўлена права звальняць афіцэраў аж да камандзіра палка і яму роўных. 17 кастрычніка 1937 года ваенныя саветы былі пазбаўленыя такога права, аднак ваенныя акругі выраблялі звальненні і ў 1938 годзе. Так, з 11 па 13 ліпеня 1938 года В. К. Блюхер падпісаў 12 загадаў на звальненне 279 афіцэраў.

Маштабы звальненняў Звесткі аб колькасці звольненых з РСЧА ўтрымліваюцца ў шэрагу статыстычных даведак УКНС РККА, якія выкарыстоўваюцца ў цяперашні час большасцю гісторыкаў. Да іх адносяцца: даведка Я. А. Шчадзенкі, накіраваная ў ЦК ВКП (б) у 1940 г., якая змяшчае звесткі аб колькасці звольненых з РСЧА без ВПС (на яе спасылаюцца Уколаў і Іўкін, Мельцюхоў, Сувеніраў, Пячонкін, Чэрушаў, Лазараў); шэраг статыстычных дакументаў УКНС, апублікаваных Чэрушавым у 1998 г. (на іх спасылаюцца сувеніраў, Чэрушаў, Мільбах); «Даведка аб ліку звольненага камначскладу ў 1937 і 1938 гадах па ваенных званнях» на яе спасылаюцца Пячонкін, Чэрушаў). Акрамя таго, Камал і Сувеніраў прыводзяць дадзеныя аб звольненых з РСЧА афіцэрах ВПС. Звесткі аб звальненнях з РСВМФ прыводзяцца ў працах Блізнічэнкі і Мільбаха.

Не ўсе названыя ў гэтых даведках афіцэры былі звольненыя па палітычных матывах. Вызначэнне дакладнага ліку звольненых па гэтых матывах выклікае ў гісторыкаў пэўныя цяжкасці, іх меркаванні зведзены ў табліцу: +Колькасць афіцэраў РСЧА, звольненых у 1937—1939 гадах па палітычных матывах (у тым ліку ў сувязі з арыштам), па дадзеных сучасных гісторыкаўАўтарКолькасць звольненыхКаментар аўтара28685 (сухапутныя і марскія сілы) і 4773 (паветраныя сілы)Колькасць звольненых з ВПС разлічана матэматычнаА. А. Пячонкін28685Без паветраных сілМ. С. Чэрушаў15578 (у 1937), 8612 (у 1938), 357 (у 1939)—