Удзел прыватных ваенных кампаній (ПВК) у Іракскай вайне (2003—2011) быў неабходны для абароны заходніх інвестыцый і праграмы аднаўлення інфраструктуры. Фірмы прыцягваліся яшчэ на этапе падрыхтоўкі ўварвання ЗША і іх саюзнікаў. Нават пасля вываду замежных войск яны працягнулі гуляць значную ролю ў палітыка-эканамічнай сістэме краіны. Супрацоўнікі кампаній займаліся аховай важных персон і аб’ектаў, матэрыяльна-тэхнічнай падтрымкай войск кааліцыі, навучаннем і падрыхтоўкай іракскіх сілавікоў, у пэўных выпадках прымалі непасрэдны ўдзел у баявых дзеяннях. Пікавая колькасць прыватнікаў дасягала 163—180 тыс. чалавек, сярод якіх былі грамадзяне шматлікіх краін свету. Усяго ў «гарачай кропцы» працавала ад 93 да 610 фірм. Дзейнасць наймітаў у Іраку ацэньваецца неадназначна з-за розных інцыдэнтаў, выпадкаў карупцыі, спрэчнай эфектыўнасці і ўшчамлення суверэнітэту дзяржавы.

У літаратуры па тэме супрацоўнікі ПВК могуць пазначацца як «кантрактнікі», «прыватнікі», «найміты» і «наёмнікі».

Гісторыя Працэс дзяржаўнага будаўніцтва ў Іраку з самага пачатку сутыкнуўся са значнымі цяжкасцямі. Часовай кааліцыйнай адміністрацыі выпала задача, па сутнасці, зноўку пабудаваць палітычную і эканамічную сістэму краіны. Пры гэтым сітуацыя ў сферы бяспекі заставалася вельмі напружанай — падзенне рэжыму Садама Хусейна і памылкі ў дзеяннях акупацыйнай адміністрацыі і кіраўнічага савета спрыялі росту паўстанцкага руху. Ірак стаў прытулкам для Аль-Каіды і іншых міжнародных тэрарыстычных арганізацый. У дадзенай абстаноўцы кааліцыя прыняла рашэнне прыцягнуць прыватнікаў.

Шмат у чым гэтаму паспрыялі крокі, прадпрынятыя міністрам абароны ЗША Дональдам Рамсфелдам. Напярэдадні вайны ён узяў курс на скарачэнне амерыканскіх УС для іх аптымізацыі. Як вынік, падчас масавых марадзёрстваў у Багдадзе, якія рушылі за падзеннем урада Садама Хусейна, вайскоўцы не змаглі эфектыўна падтрымаць парадак з-за недахопу людзей. На войскі ўзрасла нагрузка, асабліва цяжка адчувала сябе пяхота. Каб прадухіліць перанапружанне ўзброеных сіл пры адпраўцы велізарных кантынгентаў у Ірак, урад звярнуўся да кантрактнікаў. Апроч таго, адміністрацыя прэзідэнта Джорджа Буша-малодшага недаацаніла колькасць неабходных для стабілізацыі войск. Іншымі аспектамі, якія выклікалі прыцягненне наймітаў, сталі абмежаванні Кангрэса ЗША на колькасць кантынгентаў рэгулярнай арміі і нежаданне адміністрацыі Буша мець справу з патэнцыяльнымі палітычнымі наступствамі ад прызыву Нацыянальнай гвардыі і рэзервістаў.

ПВК былі ўцягнутыя ў вайну яшчэ на падрыхтоўчым этапе: база арміі ЗША ў Катары — стартавая пляцоўка ўварвання, была пабудавана, абслугоўвалася і ахоўвалася прыватнікамі. У ходзе пачатковых баявых дзеянняў кантрактнікі былі задзейнічаны на абслугоўванні складаных сістэм узбраення. Яны кіравалі бамбардзіроўшчыкамі B-2, танкамі Abrams і баявымі беспілотнікамі . Кіраўнік часовай кааліцыйнай адміністрацыі Пол Брэмер супраціўляўся з’яўленню ваенных кампаній у Іраку. Аднак і ён не мог абысціся без паслуг наймітаў; яны былі патрэбны для абароны заходніх інвестыцый і праграм аднаўлення інфраструктуры. Першапачаткова прыватнікаў наймалі для аховы амерыканскай дыпмісіі.

З 2009 года дзейнасць замежных ПВК у Іраку патроху стала згортвацца. Прычынай гэтаму з’явіўся цэлы шэраг абставінаў. Грошай на тэндары для прыватнікаў сталі вылучаць менш, а іракскі ўрад атрымаў вялікія правы ў распараджэнні ўласным бюджэтам. Таму набор замежных спецыялістаў скараціўся, бо сталі набіраць за меншыя заробкі іракцаў. Да таго ж з 1 студзеня 2009 года работнікі ПВК апынуліся пад юрысдыкцыяй іракскіх судоў. У пачатку 2012 года афіцыйны Багдад адмовіўся выдаваць візы і дазволы на працу замежным грамадзянам-работнікам ПВК. Гэта абцяжарыла дзейнасць прыватнікаў, і нават умяшанне офісных органаў ЗША не дапамагло выправіць сітуацыю. Тым не менш, прысутнасць фірм пашыралася, асабліва ў , бяспекай якой раней займаліся англа-амерыканскія войскі.

Нават пасля Іракскай вайны, у тым ліку ў перыяд грамадзянскай вайны 2012—2017 гадоў і ў наступны час, ПВК працягвалі гуляць істотную ролю. Без іх прысутнасці ў Іраку цяжка прадставіць дзейнасць буйнога заходняга бізнесу. Яны гуляюць істотную ролю ў функцыянаванні крытычнай інфраструктуры — Багдадскага аэрапорта, шашы Аман—Багдад. Найміты таксама падтрымліваць баяздольнасць іракскіх войск.

Катэгорыі

Па сферах дзейнасці даследчыкі ПВК і Дэвід Айзенберг падзялілі фірмы ў «гарачай кропцы» на наступныя катэгорыі: Ваенныя баявыя кампаніі — фірмы, чый персанал здольны да вядзення баявых дзеянняў. Іх было няшмат, але менавіта яны атрымлівалі найбольшую вядомасць. Сярод такіх: Executive Outcomes і . Ваенныя кансалтынгавыя кампаніі займаліся навучаннем і кансультаваннем іракскіх сілавікоў. З цягам час іх паслугі пашырыліся да сферы асабістай бяспекі. У якасці прыкладаў — Blackwater, , і SAIC. Кампаніі ваеннай падтрымкі аказвалі небаявую дапамогу і садзейнічанне, напрыклад, абслугоўванне зброі, тэхнічную падтрымку, абясшкоджванне выбухованебяспечных прадметаў, разведку, збор і аналіз даных. Да гэтай катэгорыі адносяцца , , Diligence LLC, Global Risk Strategies і іншыя. У калектыўнай працы супрацоўнікаў Цэнтра міжземнаморскіх даследаванняў і факультэта сусветнай эканомікі і сусветнай палітыкі Вышэйшай школы эканомікі апісаны наступныя групы кампаній: Падтрымка ваеннай і дыпламатычнай прысутнасці (, , SOC і іншыя). Ахова інфраструктуры і радовішчаў (Olive Group, Restrata, і іншыя). Навучанне і падрыхтоўка іракскіх сілавікоў (MPRI, DynCorp, і іншыя). Брытанскі спецыяліст аналізу рызык са спецыялізацыяй у галіне міжнародных адносін і палітыкі Клемент Тракаль падзяліў прыватнікаў наступным чынам: Узброеная работа: асабістая бяспека, бяспека аб’ектаў, бяспека канвояў. Няўзброеная работа: аператыўная каардынацыя, збор і аналіз разведаных, навучанне.

Кантроль

На ранніх этапах вайны ў Іраку кампаніі знаходзіліся ў жорсткай канкурэнцыі за кантракты, а таму не жадалі дзяліцца з ваеннымі сваімі данымі. З ростам паўстанцкага руху і страт сярод ПВК сітуацыя змянілася. Узброеныя сілы ЗША атрымалі магчымасць адсочваюць месцазнаходжанне ўсіх падрадчыкаў і рэагаваць, калі яны знаходзіліся ў бядотным становішчы. Дзякуючы сістэме, створанай кампаніяй Aegis Defence, вайскоўцы маглі сачыць за кожным канвоем кантрактнікаў, але толькі за тымі, якія мелі .

Спачатку фірмам дазвалялася мець толькі лёгкае стралковае ўзбраенне для самаабароны і абароны кліентаў. З цягам часу арсенал наёмнікаў папоўніўся гранатамі і гранатамётамі. У Іраку правілы часовай адміністрацыі ўводзілі абмежаванне для кантрактнікаў; ім дазвалялася ўзбраенне калібрам да 7,62 мм. Але некаторыя ПВК, якія ахоўвалі замежных падрадчыкаў і важныя аб’екты, патрабавалі права насіць больш магутную зброю, а таму яны карысталіся правіламі арміі ЗША. Паводле іх, падрадчыкам, якія выконваюць баявыя дапаможныя паслугі, дазваляецца насіць любую зброю.

Першапачаткова кожная фірма, незалежна ад таго, дзе знаходзілася яе штаб-кватэра, працавала па кантрактах урада ЗША і павінна была адпавядаць амерыканскаму заканадаўства. У чэрвені 2003 года быў распрацаваны Мемарандум № 17. Дакумент даваў замежным падрадчыкам імунітэт ад іракскага заканадаўства. Мемарандум змяшчаў прыватных падрадчыкаў пад законную ўладу краіны паходжання. У чэрвені 2004 года, за дзень да таго, як акупацыйная адміністрацыя перадала ўладу часоваму іракскаму ўраду, прынята абноўленая версія мемарандума. Паводле паправак, дзеянне дакумента працягнецца да таго часу, пакуль не будзе дасягнута дамоўленасць аб вывадзе замежных войск або пакуль мемарандум не будзе перагледжаны іракскімі заканадаўцамі. На ранніх этапах вайны ПВК дзейнічалі ў рамках трох узроўняў прававой улады: 1) міжнародны парадак законаў і звычаяў вайны і рэзалюцыі Савета Бяспекі ААН; 2) заканадаўства ЗША; 3) іракскае заканадаўства з папраўкамі, унесенымі загадамі акупацыйнай адміністрацыяй. Калі Ірак вярнуў суверэнітэт, падрадчыкі сталі выконваць любыя новыя законы і правілы, прынятыя ўладамі дзяржавы.

Прыватнікі маглі атрымаць кантракты наўпрост ад зацікаўленых міністэрстваў і ведамстваў урадаў ЗША і Вялікабрытаніі (напрыклад, дзяржаўнага дэпартамента ці мінабароны — асноўных кліентаў наймітаў; на 2008 год на іх працавалі 20 кампаній з 10 000 байцамі), розных упраўленняў арміі ЗША, Сусветнай арганізацыі аховы здароўя, урада Ірака, транснацыянальных кампаній. Работа фірм знаходзілася пад пастаянным кантролем спецслужб, а таму сістэма атрымання дазволу залежала ад іх і «дагавараздольнасці» кампаній. Найбольш паспяховымі ПВК сталі амерыканскія. Яны дзейнічалі на падставе ліцэнзій дзярждэпа (DoS) і (DDTC).

У наступным Міністэрства ўнутраных спраў Ірака распрацавана шэраг інструкцый і працэдур для прыватнікаў. Фірмы абавязаліся прадстаўляць падрабязную інфармацыю спра сваю працу і сталі размяшчаць спецыяльныя распазнавальныя знакі на транспартных сродках і байцах. Іх таксама прымусілі праходзіць праверку Падатковага дэпартамента Ірака, атрымліваць дазвол, гарантаваць правы сваіх супрацоўнікаў і служачых праз Міністэрства працы і сацыяльнай абароны.

Дзейнасць ПВК і іншыя падрадчыкі спалучалі ўдзел у вырашэнні баявых задач і забеспячэння бяспекі ў канфліктнай зоне (у тым ліку ў рамках стабілізацыі і постканфліктнага ўрэгулявання), удзел у тылавым забеспячэнні, а таксама ў іншых праграмах і праектах эканамічнага характару. Прыкметнай асаблівасцю была тое, што ўсе ўзброеныя фірмы, якія працавалі ў «гарачай кропцы», называлі сябе не ваеннымі, а ахоўнымі кампаніямі. Прычынамі гэтага сталі большая публічнасць прыватнікаў у параўнанні з мінулымі гадамі і ўзмацненне ўвагі з боку ААН, прэсы і гуманітарных арганізацый.

адзначала, што прыватнікі аказвалі розныя паслугі, у тым ліку займаліся аховай стацыянарных аб’ектаў (урадавыя будынкі, жылыя масівы, месцы правядзення работ па рэканструкцыі або будаўніцтву і іншае), аховай канвояў, аховай і суправаджэннем груп асоб, асабістай аховай высокапастаўленых чыноўнікаў, аператыўным каардынаваннем (кіраванне цэнтрамі камандавання, кантролю і сувязі), зборам і аналізам разведаных, навучаннем супрацоўнікаў сілавых структур Ірака. Найміты таксама адказвалі за ахову амерыканскіх баз. У дадатак да гэтага кандыдат ваенных навук Мікалай Башкіраў вылучыў таксама ўдзел у баявых дзеяннях і спецыяльных аперацыях (у тым ліку незаконнае здабыванне разведвальнай інфармацыі, усталяванне кантактаў з палявымі камандзірамі ўзброенай апазіцыі), вядзенне авіяцыйнай разведкі, тылавое забеспячэнне войск, паслугі ваенных аналітыкаў і ваенных перакладчыкаў, размініраванне і знішчэнне боепрыпасаў. Брыгадны генерал УС Лівана ў адстаўцы Ахмед Алу, апроч іншага, згадаў яшчэ працу са зняволенымі (затрыманне, расследаванне і гэтак далей), сакрэтныя паслугі для спецслужб (напрыклад, выкананне «бруднай» працы).

Кліенты наёмнікаў пазбягалі раёнаў баявых дзеянняў. Кантрактнікі, суправаджаючы канвоі і розныя асобы ў небяспечных зонах, часцей за ўсё імкнуліся праскочыць на вялікай хуткасці месца магчымай засады. Аднак з ростам масавасці праціўніка, з прымяненнем ім выбуховых прылад і бранябойных боепрыпасаў засады пачалі прыводзіць да разгрому калон.

У ахоўным сектары Ірака працавалі ўсе буйныя ПВК. Брытанская Erinys наймала мясцовых жыхароў (15 тысяч чалавек) для абароны нафтаправодаў. ажыццяўляла паветранае назіранне за нафтаправодамі, якія ахоўвалі патрулі Erinys. Багдадскі аэрапорт абаранялі наёмнікі Custer Battles, потым — GRS (таксама займалася аховай аб’ектаў нафтавай прамысловасці і чыноўнікаў). Кампанія EOD Technology занялася аховай канвояў і кліентаў, а з 2006 года ажыццяўляла ахову амерыканскіх ваенных баз. Аўстралійская OAM наймала выключна ветэранаў аўстралійскага спецназа для праводкі канвояў па вельмі небяспечнай дарозе Багдад—Аман. Кантракты на навучанне іракскіх сілавікоў атрымалі Vinnell і DynCorp. З часам з’явіліся і амерыкана-іракскія фірмы, напрыклад, Sabre, якая працавала на поўдні краіны на ахове нафтавых аб’ектаў. Вялікі кантракт атрымала (больш за 11 млрд долараў). У яго ўваходзіла забеспячэнне амерыканскіх часцей, будаўніцтва і аднаўленне.