Баракчын Хатун (Буракчын, Баракшын; ? — 1257) — старшая жонка Бату, рэгент Улуса Джучы пры малалетнім Улагчы (1256—1257). Паводле арабскіх крыніц, валодала «шырокім розумам і ўменнем распараджацца».
Біяграфія Баракчын паходзіла з , аднаго з плямёнаў, якія вандравалі на ўсходзе Манголіі і большай часткай знішчаных па загадзе Чынгісхана ў 1202 годзе. У згадваецца з такім жа імем старэйшая жонка Угедэя. Існуе меркаванне (не пацвярджаецца крыніцамі) аб іх тоеснасці: Баракчын пасля смерці Угэдэя (1241) і захопу ўлады магла бегчы да Бату, варожаму Туракіне і яе сыну Гуюку. Самае ранняе паведамленне пра Баракчын як жонку Бату датуецца 1250 годам: у распавядаецца, што Даніла Галіцкі, які ўпершыню прыехаў у стаўку Бату, пасля прыёму ў самога кіраўніка ідзе «пакланіцца царыцы Баракчын».
Дакладна невядома, хто з 26 жонак Бату быў маці яго сыноў , і Абукана. Лічыцца, што сынам Баракчын быў Сартак, але пацверджанняў гэтаму ў крыніцах няма. Маці Тукана Баракчын быць не магла, бо выйшла за яго замуж пасля смерці Бату (1255/1256) і, магчыма, нарадзіла .
Пасля раптоўнай смерці Сартака, успадкаваць Бату, Баракчын, па загадзе каана Мункэ, была прызначаная кіраўніцай улуса да наступлення паўналецця Улагчы, сынаУ Рашыд ад-Дзіна ён названы сынам Бату: Гл.: Сартака. Улагчы таксама ў хуткім часе памёр. Спрабуючы не дапусціць прыходу да ўлады , верагоднага вінаватага ў смерці Сартака і Улагчы, Баракчын вырашыла ўзвесці на пасад свайго сына Туда-Мункэ і захаваць за сабой званне рэгента.
Гэта здагадка грунтуецца на паведамленні арабскага аўтара XIV стагоддзя Ан-Нувайры, згодна з якім: «Баракшын, жонка Тагана … захацела, каб улада над паўночнымі краінамі пасля смерці Сартака дасталася сыну яе, Тудаменгу. Яна валодала шырокім розумам і уменнем распараджацца. Але з ёю не пагадзіліся на гэта ні ханы, сыны Батухана, дзядзькі сына яе, ні цемнікі. Убачыўшы гэты іх супраціў, яна ўвайшла ў зносіны з Хулаку, сынам Тулі, паслала да яго стралу без пёраў і кафтан без пояса і адправіла да яго (пасла) сказаць: „няма больш стралы ў калчане, і налучча засталося без лука, прыходзь, каб прыняць царства“. Потым яна адправілася ўслед за паслом і старалася дабрацца да Хулаку і прывесці яго ў краіны Паўночныя. Народ, даведаўшыся, што яна намышляе, паслаў услед за ёю, вярнуў яе, нягледзячы на супраціў з яе боку, і забіў яе.».
На падставе гэтага паведамлення расійскі гісторык Я. П. Мыськов зрабіў выснову аб тым, што Баракчын пасля смерці Бату выйшла замуж за яго другога сына Тукана і неўзабаве нарадзіла Туда-Мункэ (Туда-Менгу), якога і паспрабавала пасадзіць на трон. Версію пра тое, што Баракчын была маці Туда-Мункэ і збіралася ўзвесці на пасад менавіта яго, не падвяргалі сумневу і больш раннія даследчыкі.
Пазней Р. Ю. Пачакаеў выказаў здагадку, што гэта паведамленне Ан-Нувайры не заслугоўвае даверу адразу па некалькіх прычынах. Па-першае, Туда-Мункэ быў не самым старэйшым сынам Тукана — у яго былі двое старэйшых братоў, кожны з якіх меў больш правоў на трон Залатой Арды. Па-другое, паводле такой дасведчанай крыніцы, як Рашыд ад-Дзін, маці Туда-Мункэ (як і яго старэйшага брата Менгу-Цімура) была зусім не Баракчын, а нейкая Кучу Хатун з племені айрат.
Да таго ж іншы арабскі гісторык, Ібн Халдун, паведамляючы пра гэтыя падзеі, паказвае ў якасці стаўленіка Баракчын не яе пасынка (па версіі Ан-Нувайры — сына) Туда-Мункэ, а яе новага мужа Тукана (іншыя варыянты імя — Тудан або Тукукан) — сына Бату і бацькі Туда-Мункэ.
Каго б Баракчын не вырашыла ўзвесці на пасад, яе не падтрымала мангольская арыстакратыя Улуса Джучы. Гэта прымусіла Баракчын звярнуцца па дапамогу да Хулагу, які ваяваў у Іране, брату каана. Але задума яе была раскрыта Берке, Баракчын была схопленая пры спробе да ўцёкаў у Іран і пакарана смерцю (1257).
У мастацкай літаратуры Баракчын з’яўляецца адным з персанажаў дылогіі «Ратаборцы». Аўтар апісвае яе як «маленькую, пыхлівую, з птушыным голасам і тварам юнага Буды манголку».
Літаратура
Катэгорыя:Пакараныя смерцю кіраўнікі Катэгорыя:Рэгенткі Катэгорыя:Кіраўнікі Залатой Арды