Ірына (; ) — візантыйская імператрыца з Ісаўрыйскай дынастыі ў 797—802 гадах. Стала першай жанчынай у гісторыі Візантыі, якая кіравала самастойна.

Стала жонкай імператара Льва IV Хазара ў 768 годзе, пасля ягонай смерці ў 780 годзе пачала кіраваць як рэгентка пры сваім малалетнім сыне Канстанціне VI. Калі сын пасталеў і стаў прэтэндаваць на самастойнае кіраванне, Ірына асляпіла яго, захапіўшы самадзяржаўную ўладу ў імперыі. Тым не менш за аднаўленне іконашанавання на Другім Нікейскім саборы кананізавана праваслаўнай царквой у ліку святых (памяць у розных візантыйскіх і грэчаскіх календарах паказваецца 7 і 9 жніўня паводле юліянскага календара).

Біяграфія

Паходжанне Нарадзілася каля 752 года ў Афінах. Быўшы сіратой, выхоўвалася ў сям’і свайго дзядзькі, патрыцыя Канстанціна Сарантапекаса, які меркавана быў стратэгам (военачальнікам) у мясцовай акрузе. Такім чынам, хоць будучая імператрыца паходзіла са знатнага грэчаскага роду, гісторыкі мяркуюць, што яе знешнасць больш, чым палітычны разлік, паўплывала на рашэнне візантыйскага імператара выбраць Ірыну ў нявесты свайму спадчынніку. З іншага боку, выказваецца здагадка, што жаніцьба менавіта на грачанцы магла ўмацаваць пазіцыі кіруючай Ісаўрыйскай дынастыі ўнутры дзяржавы.

Ірына, якая вырасла ў правінцыйных Афінах, як адзначае Шарль Дзіль, была набожнай, але адрознівалася празмернай гарачнасцю.

Шлюб з Львом IV У 768 годзе візантыйскі імператар Канстанцін V выбраў Ірыну ў жонкі свайму сыну і спадчынніку Льву:

1-га дня верасня, 8-га індыктыёна, Ірына адправілася з Афін, і ад Іерыі плыла ў валадарны горад на шматлікіх хуткіх караблях і іншых суднах, упрыгожаных шаўковымі матэрыямі, і яе сустрэлі і суправаджалі найвыдатныя грамадзяне са сваімі жонкамі; а 3-га дня верасня ў царкве Фары патрыярхам, які прыйшоў у палац, праведзены заручыны цара Леона з тою Ірынаю. 17-га снежня яна ў зале палацавай вянчана на царыцу, і прыйшоўшы ў малітоўню святога Стэфана ў Дафне прыняла шлюбны вянок з Леонам, сынам Канстанціна.

Ірына, прыхільніца іконашанавання, у перыяд кіравання яе свёкра-іканаборца хавала свае перакананні. Перад вяселлем яна па патрабаванні Канстанціна дала клятву, што ніколі не прызнае абразоў і не будзе іх ушаноўваць, як звыкла да таго ў Афінах.

Ад шлюбу з Львом у Ірыны 14 студзеня 771 года нарадзіўся яе адзіны сын Канстанцін, які стаў апошнім прадстаўніком Ісаўрыйскай дынастыі.

Пасля смерці ў 775 годзе імператара Канстанціна ягоны сын стаў візантыйскім імператарам Львом IV. З гэтага часу Ірына стала ўплываць на свайго мужа ў бок змякчэння палітыкі іканаборства. Феафан адзначае, што ў пачатку свайго валадарання Лёваў: «на кароткі час здаваўся набожным і прыхільнікам Багародзіцы і манахаў; паставіў на найпершых прастолах мітрапалітаў з ігуменаў». У гэты перыяд Леў карыстаўся сімпатыямі іконапаклоннікаў, якіх раней зведалі ганенні. У 776 годзе на канстанцінопальскім іпадроме натоўп, задаволены не толькі рэлігійнай палітыкай імператара, але і памяншэннем падатковага цяжару, запатрабаваў ад Льва каранаваць яго малалетняга сына Канстанціна. Імператар пагадзіўся і ў дзень Вялікадня была праведзена ўрачыстая цырымонія, удзельніцай якой стала і Ірына:

…у вялікую нядзелю вялікадня 14 індыктыёна, пры першай зары цар з патрыярхам выйшаў на гіпадром; прынеслі антымінс, і ў прысутнасці ўсяго народа патрыярх здзейсніў малітву і цар вянчаў сына свайго; потым два цары з двума кесарамі і з трыма найяснейшымі ішлі ў вялікую царкву. Пасля шэсця цароў, ішла і царыца Ірына; перад ёю пажы неслі скіпетры; у медныя вароты ўвайшла яна ў аглашэную частку царквы і не ўзыходзіла на сярэдзіну амвона.

Гісторык А. У. Карташоў лічыць, што гэта было трыумфам Ірыны, якая забяспечыла свайму сыну тытул імператара, але пры гэтым з прычыны зайздрасці братоў Льва з гэтага моманту сталі пагаршацца яе адносіны з мужам, які зноў стаў дагаджаць партыі іканаборцаў. Ірына канчаткова страціла ласку ў 780 годзе пасля таго, як Леў выявіў у яе спальні два абразы, схаваныя пад падушкай. Аднак візантыйскі гісторык Георгій Кедрын напісаў пра гэтую гісторыю з абразамі толькі праз 300 гадоў, калі шанаванне абразоў даўно ўжо было адноўлена, і сапраўднасць гісторыі, якая ў спрыяльным святле асвятляе дзейнасць Ірыны, ацаніць немагчыма.

Ад няласкі Ірыну пазбавіла смерць яе мужа: 8 верасня 780 года імператар Леў IV памёр. Яго смерць абрасла легендай: «як найвялікшы любіцель каштоўных камянёў, ён выкраў вянок з вялікай царквы і насіў яго. Карбункулы пакрылі яго галаву; ён быў ахоплены цяжкай гарачкай і памёр на пятым годзе свайго валадарання без шасці месяцаў». Прычынай смерці паводле адной з версій стаў трупны яд ад кароны з галавы імператара Іраклія, вынятай па загадзе Льва з магілы, але шэраг гісторыкаў выказваюць больш верагодную здагадку, што Леў мог быць атручаны Ірынай.

Рэгенцтва

Пасля смерці мужа Ірына была абвешчана рэгентам пры 9-гадовым сыне, імператары Канстанціне VI.

Праз 40 дзён пасля пачатку рэгенцтва партыя іканаборцаў на чале з пяццю братамі памерлага імператара Льва падрыхтавала пераварот з мэтай узвесці на прастол Нікіфара, старэйшага з братоў. Змова была раскрытая, асноўныя ўдзельнікі схоплены, адхваставаны і сасланы. Браты Льва былі таксама пастрыжаны ў манахаў і пасвечаны на дыяканаў і святароў. 25 снежня 780 года на свята Раства Хрыстава Ірына прымусіла іх пры народзе служыць у храме Святога Сафіі, каб пазбавіць якіх-небудзь прэтэнзій на прастол. У гэты ж дзень, паводле слоў Феафана, Ірына вярнула ў храм карону, раней забраную яе мужам. На Сіцыліі да змоўшчыкаў далучыўся стратыг Елпідый. Каб выгнаць яго, прыйшлося ў 781 годзе пасылаць да мяцежнага вострава флот.

Ірына пачала адкрыта выказваць падтрымку іконашанаванню: вярталіся з ссылак манахі, у Халкідон былі ўрачыста вернутыя мошчы мучаніцы Яўфіміі, высланыя Канстанцінам V. Аднак рэлігійная палітыка Ірыны ў гэты перыяд была ўмеранай — яна баялася на фоне войнаў з арабамі і балканскімі славянамі настроіць супраць сябе армію, большасць у якой была на баку іканаборцаў.

Склаўшы ў 781 годзе вымушаны мір з арабамі і атрымаўшы ў наступным годзе перамогу над славянамі ў Грэцыі, Ірына заручыла ў 783 годзе свайго непаўналетняга сына з 8-гадовай дачкой Карла Вялікага Ратрудай. Паводле меркавання А. У. Карташова, гэта было зроблена з мэтай дасягнення рэлігійнага міру з Захадам. Да Ратруды быў прыстаўлены еўнух Элізій, каб навучыць франкскую нявесту грэчаскай мове і візантыйскім звычаям.

Замацаваўшы сваю ўладу, Ірына пачала весці справу да аднаўлення іконашанавання. У 784 годзе канстанцінопальскі патрыярх Павел сышоў у манастыр Святога Флора, прыняў схіму і абвясціў пра сваё адрачэнне ад патрыяршаства. Паслам ад Ірыны ён выказаў пажаданне правесці царкоўны сабор: «калі не будзе ўсяленскага сабору і не выправіцца грэх сярод нас, то вам не мець выратавання». Павел неўзабаве памёр, пасля яго смерці пытанне пра шанаванне абразоў стала абмяркоўвацца адкрыта, і было вырашана правесці Усяленскі сабор.

Сёмы Усяленскі сабор

Падрыхтоўка да склікання

З мэтай падрыхтоўкі да правядзення Усяленскага сабору Ірынай у 784 годзе было арганізавана абранне новага канстанцінопальскага патрыярха замест памерлага патрыярха Паўла. Пры абмеркаванні кандыдатаў у Мангаварскім палацы Канстанцінопаля пасля прывітальнай прамовы імператрыцы раздаліся воклічы ў падтрымку Тарасія, які не быў духоўнай асобай, а займаў пасаду асікрыта (імператарскага сакратара). Ірына хацела бачыць патрыярхам Тарасія («мы яго ж прызначаем, але ён не слухаецца»), а ён, у сваю чаргу, падтрымаў ідэю правядзення Усяленскага сабору. Апазіцыя, якая прысутнічала ў палацы, сцвярджала, што скліканне Сабору немэтазгоднае, бо на Саборы 754 года ўжо было прынята рашэнне, якое асудзіла іконашанаванне, але голас іканаборцаў быў заглушаны воляй большасці.

Тарасія хутка ўзвялі ва ўсе ступені святарства, і 25 снежня 784 года на свята Раства Хрыстова ён быў пастаўлены канстанцінопальскім патрыярхам, якім заставаўся на працягу наступных 22 гадоў. Пасля гэтага выбраны патрыярх па традыцыі разаслаў усім прадстаяцелям цэркваў выклад свайго веравызнання і запрашэнне да ўсходніх патрыярхаў накіраваць сваіх прадстаўнікоў на Усяленскі сабор. Дадаткова былі разасланы запрашэнні на Усяленскі сабор, напісаныя ад імя Ірыны, яе сына імператара Канстанціна. У Рым да папы Адрыяна I былі накіраваны паслы ад імператара і патрыярха з запрашэннем асабіста прыняць удзел у будучым Саборы:

…адправіў у Рым саборныя пасланні і кнігу свайго веравызнання, якая і прынята папам Адрыянам. Пісала таксама і царыца да таго ж папы і прасіла яго даслаць свае граматы і мужоў для прысутнасці на саборы.

27 кастрычніка 785 года быў атрыманы адказ папы Адрыяна, які пазней са скарачэннем непрыемных для канстанцінопальскага патрыярхата выказванняў (якія тычыліся, галоўным чынам, вяршэнства Рыма ў хрысціянскай Царкве) быў зачытаны на Саборы. Пантыфік выказаўся, што лічыць магчымым аднавіць іконашанаванне толькі на падставе святаайцоўскага падання, вытрымку з якога ён прыводзіць у сваім лісце, але бачачы руплівасць аб праваслаўі імператрыцы і патрыярха, Адрыян пагадзіўся на правядзенне Сабору пры выкананні наступных умоў: урачыстае адданне анафеме іканаборскага сабору 754 года ў прысутнасці папскіх легатаў; імператрыца, патрыярх і Сенат дадуць пісьмовыя гарантыі недатыкальнасці папскіх легатаў; вяртанне ў падпарадкаванне Рымскай царкве абласцей Паўднёвай Італіі, раней перададзеных імператарам Львом III Ісаўрам у падпарадкаванне Канстанцінопальскага патрыярхата; невыкарыстанне канстанцінопальскім патрыярхам тытула «ўсяленскі». У сваім лісце Папа прызначыў на Сабор двух легатаў: прэсвітара Пятра і ігумена Пятра, а таксама назваў Ірыну і яе сына новым Канстанцінам і новай Аленай.

Разгон Сабору ў 786 годзе

Адкрыццё Сабору было прызначана ў Канстанцінопалі на 7 жніўня 786 года. Епіскапы-іканаборцы, якія прыехалі ў сталіцу, яшчэ да адкрыцця Сабору пачалі весці перамовы з вайскоўцамі, якія ім сімпатызавалі, жадаючы заручыцца іхняй падтрымкай. 6 жніўня перад храмам Святога Сафіі прайшоў мітынг з патрабаваннем не дапусціць адкрыцця Сабору. Нягледзячы на гэта, Ірына не стала змяняць прызначанай даты, і 7 жніўня ў храме Святых Апосталаў Сабор быў адкрыты. Калі пачалі зачытваць святыя пісанні, у храм уварваліся ўзброеныя воіны, прыхільнікі іканаборцаў:

«Не дапушчальна», — крычалі яны, — «каб вы адпрэчылі дагматы цара Канстанціна; хай будзе моцным і непахісным тое, што на сваім саборы ён зацвердзіў і законапалажыў; мы не дапусцім, каб у храм Божы ўносілі ідалаў (так яны называлі святыя абразы); калі ж хто адважыцца не падпарадкоўвацца пастановам сабору Канстанціна Капраніма і, адпрэчваючы яго пастановы, стане ўносіць ідалаў, то гэта зямля скрывавіцца крывёй епіскапаў.»

Епіскапам, якія падтрымлівалі Ірыну, нічога не заставалася, як разысціся. Перажыўшы няўдачу, Ірына прыступіла да падрыхтоўкі склікання новага Сабору. Пад маркай вайны з арабамі імператарскі двор быў эвакуіраваны ў Фракію, а верны іканаборцам гарнізон адпраўлены ўглыб Малой Азіі (нібыта насустрач арабам), дзе ветэранам далі адстаўку і шчодрую плату за службу. Канстанцінопаль быў перададзены пад ахову іншай па складзе гвардыі, завербаванай з Фракіі і Віфініі, дзе погляды іканаборцаў не атрымалі распаўсюду.

Завяршыўшы падрыхтоўку да Сабору, Ірына не адважылася зноў праводзіць яго ў сталіцы, а выбрала для гэтай мэты аддаленую Нікею ў Малой Азіі, у якой у 325 годзе адбыўся Першы Усяленскі сабор.

Усяленскі сабор 787 года

У маі 787 года Ірына зноў разаслала запрашэнні з просьбай прыбыць на Сабор у Нікею. Склад дэлегацый практычна не змяніўся. Ад Рыма былі тыя ж легаты; трох усходніх патрыярхаў, якія не мелі магчымасці прыехаць з прычыны войнаў з арабамі, прадстаўлялі іх сінкелы Іаан і Фама. Усяго, паводле розных ацэнак, на Саборы прысутнічала 257—339 іерархаў, але колькасць тых, хто падпісаў яго Дзеянне, склала 308 чалавек. Сёмы Усяленскі сабор адкрыўся 24 верасня і доўжыўся месяц.