Ві́ленскае пыта́нне, таксама Віленская праблема — тэрмін, які выкарыстоўваецца ў гістарыяграфіі для абазначэння комплексу супярэчнасцей у міжнародных адносінах, звязаных з праблемай дзяржаўнай прыналежнасці горада Вільні і прылеглых тэрыторый (Віленскі край).
Гістарычна пад гэтай вобласцю прынята разумець тэрыторыю былой Віленскай губерні Расійскай імперыі, згрупаваную вакол горада як культурнага і палітыка-адміністрацыйнага цэнтра. Асноўны этап канфлікту разгарэўся ў 1920—1939 гадах паміж Другой Рэччу Паспалітай і Літоўскай Рэспублікай. У якасці трэцяй сілы канфлікту выступаў беларускі нацыянальны рух у асобе БНР і БССР, аднак на міжнародным узроўні яго роля была нівеліравана з-за ўваходжання Усходняй Беларусі ў склад СССР.
Перадумовы і дэмаграфічная сітуацыя
Польшча і Літва гістарычна з’яўляліся часткамі адзінай дзяржавы — Рэчы Паспалітай (ад Люблінскай уніі 1569 года да трэцяга падзелу ў 1795 годзе). З аднаўленнем незалежнасці пасля Першай сусветнай вайны абедзве краіны ўступілі ў працяглы канфлікт за валоданне Віленскім і Сувалкаўскім краямі.
Дэмаграфічная сітуацыя ў рэгіёне была надзвычай складанай. Паводле даных усеагульнага перапісу насельніцтва Расійскай імперыі 1897 года, нацыянальны (моўны) склад Віленскай губерні быў наступным:
+ Нацыянальны склад Віленскай губерні (1897 год) Тэрыторыя Беларусы Літоўцы Яўрэі Палякі Рускія Губерня ў цэлым 56,1 % 17,6 % 12,7 % 8,2 % 4,9 % Вілейскі павет 86,9 % … 9,5 % 2,5 % … Віленскі павет 25,8 % 20,9 % 21,3 % 20,1 % 10,4 % Дзісенскі павет 81,0 % … 10,1 % 2,4 % 5,9 % Лідскі павет 73,2 % 8,7 % 12,0 % 4,7 % 1,2 % Ашмянскі павет 80,0 % 3,7 % 12,1 % 1,7 % 2,3 % Свянцянскі павет 47,5 % 33,8 % 7,1 % 6,0 % 5,4 % Троцкі павет 15,7 % 58,1 % 9,5 % 11,3 % 4,6 %
У самім горадзе Вільні, дзе ў 1897 годзе налічвалася 154 532 жыхары, колькасць этнічных літоўцаў складала толькі 3 238 чалавек (ці 2,1 %). Палякі складалі каля 31 % гарадскога насельніцтва, саступаючы па колькасці толькі яўрэям.
Пазіцыі і аргументы бакоў Канфлікт вакол Вільні шырока абмяркоўваўся ў Лізе Нацый, дзе кожны з бакоў прадстаўляў сваю сістэму доказаў: гістарычных, этнаграфічных, эканамічных і прававых.
Літоўскі бок настойваў на тым, што тэрыторыя Віленшчыны адносіцца да гістарычнай Літвы. Дыпламаты сцвярджалі, што горад быў заснаваны вялікім князем Гедымінам на землях, здаўна заселеных балцкімі плямёнамі, а ўсе значныя пабудовы ўзведзены працай літоўцаў і русінаў. Люблінскую ўнію літоўцы лічылі гвалтоўнай, навязанай Польшчай. Згодна з літоўскай пазіцыяй, польскамоўнае насельніцтва краю з'яўлялася мясцовым, але моцна паланізаваным, а статыстыку Расійскай імперыі яны лічылі больш-менш карэктнай (бо яна фіксавала невялікі працэнт палякаў). Юрыдычна Літва абапіралася на Маскоўскі дагавор 1920 года, паводле якога Савецкая Расія прызнавала край за Літоўскай Рэспублікай. Эканамічна яны даказвалі, што басейн ракі Нёман уяўляе сабой адзіны гаспадарчы комплекс.
Польская дэлегацыя, у сваю чаргу, катэгарычна аспрэчвала літоўскі характар Вялікага Княства Літоўскага. Палякі даказвалі, што дзяржава ўтварылася ў выніку заваявання шырокіх славянскіх тэрыторый, а пры двары не выкарыстоўвалася літоўская мова, бо большасць шляхты мела славянскае паходжанне. Яны адзначалі, што Вільня ніколі не мела чыста літоўскага аблічча, будучы шматнацыянальным горадам, які з'яўляўся цэнтрам польскай навукі і культуры (напрыклад, Віленскі ўніверсітэт). Палякі нагадвалі, што такія выдатныя дзеячы польскай гісторыі, як Адам Міцкевіч, Рамуальд Траўгут і Юзаф Пілсудскі, паходзілі з гэтых зямель. Яны абвінавачвалі расійскія ўлады ў наўмыснай фальсіфікацыі перапісу 1897 года з мэтай заніжэння колькасці каталікоў-палякаў. Прававая пазіцыя Польшчы грунтавалася на тым, што Савецкая Расія дэкрэтам 1918 года анулявала дагаворы аб падзелах Рэчы Паспалітай, а паводле Рыжскага дагавора 1921 года тэрытарыяльная спрэчка павінна была вырашацца выключна паміж Варшавай і Каўнасам.
Беларускі нацыянальны рух (як дзеячы БНР, так і кіраўніцтва БССР) разглядаў Вялікае Княства Літоўскае як палітычную і культурную спадчыну старабеларускай народнасці. Галоўным аргументам беларускага боку з'яўлялася абсалютная дэмаграфічная большасць беларусаў у Віленскай губерні (больш за 56 %). Аднак на міжнароднай арэне (у прыватнасці, у Лізе Нацый) беларускі фактар быў праігнараваны і выведзены з барацьбы пасля ўваходжання Беларусі ў склад СССР.
Ход канфлікту (1918—1922)
Падчас савецка-польскай вайны ў красавіку 1919 года польскія войскі занялі Вільню. Кіраўнік Польшчы Юзаф Пілсудскі шукаў саюза з Літвой з мэтай адраджэння Рэчы Паспалітай у форме федэрацыі (канцэпцыя Міжмор'я). Аднак літоўцы баяліся страціць суверэнітэт і быць асіміляванымі пад моцным польскім уплывам, таму катэгарычна адмовіліся ад федэратыўных ідэй, аддаючы перавагу стварэнню нацыянальнай дзяржавы. З-за нежадання бакоў ісці на кампраміс адносіны пагаршаліся. Пілсудскі нават спрабаваў арганізаваць дзяржаўны пераварот у Літве ў 1919 годзе, але спроба правалілася.
У ліпені 1920 года ў ходзе наступлення Чырвонай Арміі горад быў заняты савецкімі войскамі. 12 ліпеня быў падпісаны савецка-літоўскі мірны дагавор, паводле якога Масква прызнавала правы Літвы на Віленскі край. У жніўні горад быў перададзены літоўскім уладам. Аднак ужо ў верасні 1920 года, пасля паражэння Чырвонай Арміі пад Варшавай, пачалося новае польскае наступленне. Для прадухілення маштабнай польска-літоўскай вайны пры пасярэдніцтве Лігі Нацый 7 кастрычніка 1920 года быў падпісаны Сувалкаўскі дагавор, які вызначаў дэмаркацыйную лінію і пакідаў Вільню на літоўскім баку.
Нягледзячы на дагавор, 12 кастрычніка 1920 года польскі генерал Люцыян Жалігоўскі з санкцыі Пілсудскага падняў бунт і самавольна захапіў Вільню, абвясціўшы стварэнне марыянетачнай дзяржавы — Рэспублікі Сярэдняя Літва. Увесну 1921 года краіны Антанты зрабілі спробу ўрэгуляваць канфлікт, што было прадыктавана іх жаданнем стварыць з малых краін Усходняй Еўропы так званы «санітарны кардон» супраць Савецкай Расіі. Пры пасярэдніцтве бельгійскага дыпламата Поля Гіманса быў прапанаваны так званы «План Гіманса». Гэты праект прадугледжваў стварэнне канфедэрацыі, дзе Сярэдняя Літва мела б статус асобнага кантона ў складзе Літвы з шырокай аўтаноміяй і афіцыйнай польскай мовай, аднак план быў адхілены абодвума бакамі.
8 студзеня 1922 года адбыліся выбары ў Віленскі сейм. Тэрыторыі выбарчых акруг былі сфарміраваны такім чынам, каб максімальна павялічыць долю палякаў. Літоўцы, большасць яўрэяў і частка беларусаў байкатавалі галасаванне. У выніку палякі аказаліся адзінай буйной этнічнай групай, якая прыняла масавы ўдзел у выбарах, і атрымалі большасць месцаў. 20 лютага Віленскі сейм прыняў рашэнне аб далучэнні да Польшчы, што было ратыфікавана варшаўскім Сеймам 24 сакавіка 1922 года. Тэрыторыя ўвайшла ў склад новаўтворанага Віленскага ваяводства. Літва адмовілася прызнаць анексію, разарвала дыпламатычныя адносіны з Польшчай і працягвала лічыць Вільню сваёй канстытуцыйнай сталіцай.
Развязка ў 1939 годзе Крызіс у польска-літоўскіх адносінах захоўваўся да 1938 года, калі Варшава пад пагрозай прымянення ваеннай сілы (ультыматум ад 17 сакавіка 1938 года) вымусіла Каўнас аднавіць дыпламатычныя адносіны.
Канчатковы злом адбыўся з пачаткам Другой сусветнай вайны. 17 верасня 1939 года ў Заходнюю Беларусь і Заходнюю Украіну ўвайшла Чырвоная Армія. Ужо 19 верасня танковыя часці РСЧА ўзялі Вільню. Гэта змяніла палітычны статус Віленскай вобласці. Савецкае кіраўніцтва першапачаткова разглядала горад як частку БССР. Намаганнямі загадчыка аддзела прапаганды ЦК КП(б)Б Івана Клімава ў горадзе пачалася актыўная прасавецкая і беларуская нацыянальная дзейнасць: адкрыліся беларускія школы, пачала выходзіць газета «Віленская праўда». Сярод насельніцтва ўзніклі чаканні, што сталіца Савецкай Беларусі можа быць перанесена з Мінска ў Вільню.
Аднак Іосіф Сталін прыняў іншае палітычнае рашэнне. Ён кіраваўся геапалітычнымі разлікамі ў адносінах да краін Балтыі і не жадаў пакідаць важны цэнтр польскай інтэлігенцыі пад прамым кантролем Масквы. Перад тым як перадаць горад, з Вільні ў Мінск было тэрмінова вывезена каштоўнае прамысловае абсталяванне, у тым ліку вядомы радыёзавод «Электрыт», а таксама культурныя і гістарычныя архівы.
Дагавор ад 10 кастрычніка 1939 года перадаў горад і частку Віленскага краю (каля 6,9 тыс. кв. км) Літве. Узамен літоўскі ўрад быў вымушаны пагадзіцца на размяшчэнне савецкіх ваенных баз з 20-тысячным кантынгентам, што пазней, летам 1940 года, прывяло да поўнай інкарпарацыі Літвы ў склад СССР.
Польскае насельніцтва Віленшчыны было расчаравана такім зыходам, лічачы гэта чарговай акупацыяй, і пасля адыходу савецкіх войск у горадзе нават прайшлі антылітоўскія беспарадкі. Эмігранцкі ўрад Польшчы ў Лондане і байцы Арміі Краёвай (АК) не прызналі гэтых змен і працягвалі барацьбу за вяртанне горада да 1944 года, калі падчас аперацыі «Вострая Брама» яны паспрабавалі самастойна вызваліць Вільню ад нацыстаў да падыходу савецкіх войск, але пацярпелі паражэнне.
У 1940 годзе, ужо пасля ўтварэння Літоўскай ССР, Савецкая Беларусь перадала ёй дадатковыя тэрыторыі з курортам Друскінінкай і Свенцянамі, што канчаткова замацавала сучасныя абрысы беларуска-літоўскай мяжы ў гэтым рэгіёне.
Гл. таксама Уключэнне Віленшчыны ў склад Літвы Дыскусія вакол спадчыны Вялікага Княства Літоўскага Беларуска-польска-літоўскае памежжа
Зноскі
Літаратура
Катэгорыя:Міжваенны перыяд Катэгорыя:Гісторыя Вільні Катэгорыя:Віленшчына Катэгорыя:Тэрытарыяльныя спрэчкі Катэгорыя:Польска-літоўскія адносіны Катэгорыя:Беларуска-польскія адносіны Катэгорыя:Беларуска-літоўскія адносіны Катэгорыя:Дыскусія вакол спадчыны Вялікага Княства Літоўскага Катэгорыя:Змяненне тэрыторыі Беларусі