Беларускі інстытут навукі і мастацтва ў Канадзе імя Францішка Скарыны (БІНіМ, Канада; , ; таксама ) — беларуская навуковая, асветніцкая і культурная арганізацыя ў Канадзе. Аб’ядноўвае навукоўцаў, пісьменнікаў, мастакоў і іншых прадстаўнікоў беларускай культуры дзеля развіцця беларускіх даследаванняў і культуры, іх распаўсюджвання ў Беларусі, Канадзе і іншых краінах.
Інстытут заснаваны 17 верасня 1967 года ў Таронта як канадскі аддзел Беларускага інстытута навукі і мастацтва ў ЗША, а 17 лістапада 1968 года стаў самастойнай канадскай арганізацыяй. У другой палове XX — пачатку XXI стагоддзя БІНіМ стаў адным з асноўных інстытуцыйных асяродкаў беларусазнаўства ў Канадзе, прадстаўляючы беларускую тэматыку на канадскіх і міжнародных славістычных форумах.
Гісторыя
Заснаванне
Непасрэдным штуршком да стварэння асобнай беларускай навуковай арганізацыі ў Канадзе стаў Другі кангрэс Канадскай асацыяцыі славістаў, які адбыўся 9—11 чэрвеня 1967 года. Вінцэнт Жук-Грышкевіч, на той час сябра БІНіМа ў ЗША, выступіў там з дакладам «Беларусы і канадская статыстыка», прадстаўляючы Згуртаванне беларусаў Канады. Паводле правілаў навуковага форуму дакладчык мусіў прадстаўляць канадскую навуковую арганізацыю, а не грамадскае аб’яднанне, што выявіла патрэбу ў стварэнні асобнай беларускай навуковай установы ў Канадзе.
17 верасня 1967 года ў Беларускім рэлігійна-грамадскім цэнтры ў Таронта быў створаны канадскі аддзел БІНіМа. Заснавальнікамі сталі Вінцэнт Жук-Грышкевіч, Раіса Жук-Грышкевіч, Алесь Грыцук, Барыс Рагуля, Людміла Рагуля і Яўхім Скурат. Усе яны да таго былі звязаны з нью-ёркскім БІНіМам.
Пасля абмеркавання пытання з кіраўніком БІНіМа ў ЗША Вітаўтам Тумашам 17 лістапада 1968 года канадскі аддзел быў пераўтвораны ў самастойны інстытут. Арганізацыйныя і навуковыя сувязі паміж дзвюма ўстановамі пры гэтым захаваліся. Першы статут канадскага БІНіМа быў прыняты 31 студзеня 1970 года.
Першапачатковай задачай Інстытута было пашырэнне ведаў пра жыццё канадцаў беларускага паходжання і іх культурную спадчыну. Пазней дзейнасць была пашырана на беларусазнаўчыя даследаванні ў цэлым і прадстаўленне ведаў пра Беларусь канадскаму грамадству, дзяржаўным структурам, сродкам масавай інфармацыі і акадэмічнаму асяроддзю.
1970—1980-я гады Першым старшынёй Інстытута стаў Вінцэнт Жук-Грышкевіч, які кіраваў ім у 1968—1970 гадах. У 1970—1972 гадах старшынёй быў Барыс Рагуля, у 1972—1974 гадах — Ян Садоўскі, а ў 1974 годзе арганізацыю ўзначаліла Івонка Сурвіла.
Адной з першых буйных навуковых імпрэз сталі беларусазнаўчыя дні, праведзеныя ў 1971 годзе ва Куінсскім універсітэце ў Кінгстане. Арганізатарамі былі Ян Садоўскі і Алесь Грыцук. Было прачытана шэсць дакладаў на англійскай мове і арганізавана выстава твораў беларускіх мастакоў і народных майстроў.
У 1975 годзе Янка і Івонка Сурвілы арганізавалі беларусазнаўчыя дні ва Універсітэце Атавы ў супрацоўніцтве з кафедрай славістыкі і Канадскім музеем чалавека, цяпер Канадскім музеем гісторыі. Навуковая канферэнцыя была прысвечана тэме «Беларуская прысутнасць у Паўночнай Амерыцы» і ўключала 12 дакладаў беларускіх і ўкраінскіх даследчыкаў з Канады і ЗША.
Адначасова прайшлі выстава беларускага народнага мастацтва і вечар паэзіі Наталлі Арсенневай. Вечар вёў Антон Адамовіч, удзельнічалі Янка Запруднік, Канстанцін Біда і Багдан Плескач; свае вершы чытала сама Наталля Арсеннева.
З нагоды 450-годдзя беларускага кнігадрукавання ў Таронта была арганізавана выстава друкаў і кніг, прысвечаная Францыску Скарыну.
У 1977 годзе Сурвілы ўдзельнічалі ў арганізацыі выставы беларускага народнага мастацтва ў Публічнай бібліятэцы Атавы. У 1979—1989 гадах яны арганізоўвалі беларускі ўдзел у штогадовым атаўскім фестывалі Homelands.
Уключэнне ў канадскую і міжнародную славістыку Адной з асноўных задач Інстытута было ўключэнне беларускай праблематыкі ў канадскія і міжнародныя даследаванні Цэнтральнай і Усходняй Еўропы. Яго сябры сталі ўдзельнікамі Канадскай асацыяцыі славістаў і Кангрэсаў Канадскай федэрацыі гуманітарных і сацыяльных навук.
У пачатковы перыяд большасць даследаванняў сяброў БІНіМа друкавалася па-беларуску ў выданнях беларускай эміграцыі. Паступова англійская мова стала адной з асноўных моў прадстаўлення вынікаў працы канадскага БІНіМа міжнароднай акадэмічнай аўдыторыі.
З 1989 года беларуская тэматыка сістэматычна прадстаўлялася на штогадовых кангрэсах Канадскай федэрацыі гуманітарных і сацыяльных навук, а з 1990 года — таксама на кангрэсах Амерыканскай асацыяцыі развіцця славянскіх даследаванняў, пазней Асацыяцыі славянскіх, усходнееўрапейскіх і еўразійскіх даследаванняў.
У 1989—2007 гадах сябры канадскага БІНіМа прадставілі больш за 90 навуковых дакладаў. Паводле пазнейшага падліку Інстытута, да 2016 года агульная колькасць навуковых дакладаў яго сяброў на беларускую тэматыку дасягнула каля 150.
Даследчыкі, звязаныя з Інстытутам, выступалі на канферэнцыях і з асобнымі лекцыямі ў Гарвардскім універсітэце, Сарбоне, Оксфардскім універсітэце, Кембрыджскім універсітэце, Універсітэцкім каледжы Лондана і іншых установах.
На Сусветным кангрэсе гуманітарных навук у Таронта ў 2003 годзе беларусазнаўчая праграма налічвала 18 дакладаў. У ёй удзельнічалі, сярод іншых, Арнольд Макмілін, Аляксандр Надсан, Курт Вулхайзер, Вітаўт Кіпель, Янка Запруднік, Вінцук Вячорка і Станіслаў Шушкевіч.
На Кангрэсе Канадскай федэрацыі гуманітарных і сацыяльных навук у Карлтанскім універсітэце ў 2009 годзе сябры БІНіМа ўдзельнічалі як у навуковай праграме, так і ў выставе беларускага мастацтва і рамёстваў.
Навуковая дзейнасць Навуковая дзейнасць БІНіМа ахоплівае беларускую гісторыю, літаратуру, мовазнаўства, этнаграфію, музыказнаўства, культуру, нацыянальную ідэнтычнасць, гісторыю беларускай дыяспары і беларуска-канадскія даследаванні.
Сярод даследчыкаў, якія ў розныя гады былі звязаны з Інстытутам, — Вінцэнт Жук-Грышкевіч, Ян Садоўскі, Зіна Гімпелевіч, Паўліна Сурвіла, Валянціна Пашкевіч, Пётра Мурзёнак і іншыя.
Ян Садоўскі даследаваў беларускую літаратуру, бібліяграфію, гісторыю, мову і культуру, а таксама гісторыю беларускай эміграцыі ў Канадзе. З 1969 года ён працаваў дацэнтам рускай мовы і літаратуры ў Куінсскім універсітэце. У 1981 годзе выйшла яго кніга A History of the Byelorussians in Canada.
У асабістым фондзе Яна Садоўскага ў Бібліятэцы і архівах Канады захоўваюцца яго карэспандэнцыя, матэрыялы пра Францыска Скарыну, беларускую мову і літаратуру, беларусаў Канады, акадэмічную дзейнасць і крыніцы па вывучэнні беларусаў у Канадзе і іншых краінах. Фонд змяшчае таксама запісы інтэрв’ю з прадстаўнікамі беларускай супольнасці Канады, праведзеныя пераважна па-беларуску для кнігі A History of the Byelorussians in Canada.
Зіна Гімпелевіч займалася беларускай і рускай літаратурай, міжкультурнымі сувязямі і рэпрэзентацыяй беларускага грамадства ў літаратуры. Яна была актыўнай удзельніцай Канадскай асацыяцыі славістаў, якую ўзначальвала ў 2008—2010 гадах.
Паўліна Сурвіла даследуе беларускую этнамузыкалогію, папулярную культуру, нацыянальную ідэнтычнасць, міграцыю і культурную памяць. Яна была прэзідэнтам Паўночнаамерыканскай асацыяцыі беларусазнаўчых даследаванняў і ўдзельнічала ў развіцці акадэмічных беларусазнаўчых сувязей у Паўночнай Амерыцы.
Валянціна Пашкевіч займалася беларускай мовай і адукацыяй. У Таронта выйшаў яе двухтомны падручнік беларускай мовы для англамоўных навучэнцаў Fundamental Byelorussian (1974—1978). Яна таксама працавала над англа-беларускім слоўнікам. Сабраная Валянцінай і Міхасём Пашкевічамі вялікая калекцыя беларускай кнігі, перыёдыкі і іншых матэрыялаў пазней паступіла ў бібліятэку Таронцкага ўніверсітэта.
Мастацкая і культурная дзейнасць Статут БІНіМа прадугледжвае не толькі навуковую, але і мастацкую дзейнасць. У яго структуры могуць дзейнічаць групы, адказныя за навуковыя мерапрыемствы, літаратуру і паэзію, класічную музыку, народнае мастацтва і іншыя формы культурнай дзейнасці.
З Інстытутам былі звязаны пісьменнік Кастусь Акула, мастачка Яўгенія Шаўчэнка, мастак Пётр Шварцман, майстрыха і пісьменніца Ірына Варабей, музыкі і ўдзельнікі беларускіх фальклорных калектываў.
Інстытут арганізоўваў мастацкія выставы, літаратурныя вечары, прэзентацыі, канцэрты і ўдзел беларускіх калектываў у канадскіх культурных мерапрыемствах. Такім чынам яго дзейнасць ад пачатку спалучала акадэмічнае беларусазнаўства з прадстаўленнем беларускай культуры шырэйшай аўдыторыі.
Выдавецкая дзейнасць Канадскі БІНіМ не меў уласнага шматгадовага друкаванага органа, аналагічнага нью-ёркскім Запісам БІНіМа, аднак матэрыялы пра яго дзейнасць і працы яго сяброў на працягу дзесяцігоддзяў друкаваліся ў Запісах. Справаздачы змяшчалі інфармацыю пра навуковую, прафесійную, літаратурную і культурную дзейнасць сяброў канадскага Інстытута.
З Інстытутам звязана выданне навуковых і навукова-папулярных прац яго сяброў. Да іх належаць даследаванні Яна Садоўскага па гісторыі беларусаў Канады, працы Зіны Гімпелевіч па беларускай літаратуры, мовазнаўчыя і навучальныя працы Валянціны Пашкевіч, а таксама даследаванні іншых прадстаўнікоў канадскага беларусазнаўства.
«Культура. Нацыя» У 2012 годзе Пётра Мурзёнак заснаваў электронны часопіс Культура. Нацыя; першы нумар пад першапачатковай назвай Сакавік выйшаў у сакавіку 2013 года. Першыя шэсць нумароў мелі назву Сакавік, пасля выданне атрымала назву Культура. Нацыя.
Першапачаткова часопіс выходзіў штоквартальна, а з 2018 года — двойчы на год. У кастрычніку 2020 года ён атрымаў статус выдання Беларускага інстытута навукі і мастацтва ў Канадзе. Матэрыялы часопіса прысвечаны гісторыі, мове, літаратуры, культуры, сацыялогіі і іншым пытанням беларусазнаўства. Асноўная мова выдання — беларуская.
На 2025 год выйшла 36 нумароў часопіса.
Літаратурныя і перакладныя праекты На сайце Інстытута прадстаўлены беларускія літаратурныя і перакладныя выданні. У 2022 годзе была апублікавана электронная кніга A Poetic Treasury from Belarus, прысвечаная перакладам Веры Рыч твораў Янкі Купалы, Якуба Коласа і Максіма Багдановіча на англійскую мову.
Архіўныя і бібліятэчныя матэрыялы Фонд Беларускага інстытута навукі і мастацтва ў Канадзе захоўваецца ў Бібліятэцы і архівах Канады. Ён уключае статут і матэрыялы, звязаныя з ранняй дзейнасцю арганізацыі.
Архіўная ўстанова характарызуе першапачатковую місію Інстытута як пашырэнне ведаў пра жыццё канадцаў беларускага паходжання і іх нацыянальную спадчыну, а пазнейшую — як развіццё і распаўсюджванне навуковых і мастацкіх ведаў пра Беларусь у Канадзе і за мяжой. БІНіМ выступаў таксама пасярэднікам у кантактах паміж канадскім і беларускім акадэмічнымі асяродкамі.
Матэрыялы, звязаныя з дзейнасцю асобных сяброў Інстытута, захоўваюцца і ў іншых фондах Бібліятэкі і архіваў Канады. Асабліва значны фонд Яна Садоўскага, які складаецца з 2,69 м тэкставых матэрыялаў і 13 аўдыякасет працягласцю каля 12 гадзін; прыблізна палова матэрыялаў фонду — беларускамоўная.
Асобнае значэнне для беларусазнаўства мае калекцыя Валянціны і Міхася Пашкевічаў у Таронцкім універсітэце. Яна ўключае беларускія рэдкія кнігі, перыядычныя выданні і брашуры, у тым ліку матэрыялы беларускай пасляваеннай эміграцыі.
Сучасная дзейнасць Сучасны статут вызначае мэтай Інстытута развіццё і распаўсюджванне навуковых і мастацкіх ведаў пра Беларусь у Канадзе і за мяжой. Прадугледжваецца ўдзел сяброў у навуковых канферэнцыях, сімпозіумах і кангрэсах, публікацыя даследаванняў, арганізацыя літаратурных і мастацкіх мерапрыемстваў і супрацоўніцтва з універсітэтамі і прафесійнымі арганізацыямі.
Інстытут супрацоўнічае з Канадскай асацыяцыяй славістаў, БІНіМам у Нью-Ёрку, Англа-беларускім таварыствам, Еўрапейскім гуманітарным універсітэтам, Паўночнаамерыканскай асацыяцыяй беларусазнаўчых даследаванняў, Цэнтрам беларускіх даследаванняў і іншымі акадэмічнымі і культурнымі арганізацыямі.