Люксембургская зона акупацыі Германіі — два сектары на захадзе Германіі ў складзе французскай зоны акупацыі пасля Другой сусветнай вайны, якія знаходзіліся пад кантролем люксембургскай арміі з лістапада 1945 года па ліпень 1955 года. Нягледзячы на свае сціплыя памеры і насельніцтва, Люксембург прыняў удзел у акупацыі Германіі, што мела для краіны важнае палітычнае значэнне, вызначаючы яе становішча ў пасляваеннай Еўропе і дазваляючы заявіць пра свае прэтэнзіі на рэпарацыі і, патэнцыйна, анексію прыгранічных тэрыторый.
Акупацыйныя сілы, сфармаваныя з 1-га і 2-га пяхотных батальёнаў, прыбылі ў Германію ў лістападзе 1945 года. Яны знаходзіліся пад тактычным камандаваннем французскай бранятанкавай дывізіі, размешчанай у Трыры. Колькасць акупацыйных войск у 1950-х гадах дасягала 1100 чалавек. Нягледзячы на фармальны кантроль над вылучанымі сектарамі, люксембургская адміністрацыя мела абмежаваныя паўнамоцтвы ў грамадзянскім кіраванні, якое заставалася ў падпарадкаванні французскіх ваенных уладаў. Гэта становішча прывяло да таго, што роля люксембургскіх акупантаў успрымалася як другарадная, выклікаючы незадаволенасць як з боку нямецкага насельніцтва, так і сярод саміх люксембуржцаў. Аднак акупацыя адыграла значную ролю ў фарміраванні пасляваеннай знешняй палітыкі Люксембурга, а таксама аказала істотны ўплыў на сацыяльныя і культурныя працэсы ў акупаваных раёнах.
Узаемадзеянне паміж акупацыйнымі сіламі і мясцовым насельніцтвам было неадназначным: адзначаліся як выпадкі жорсткіх праяў улады з боку люксембургскіх патрулёў, так і праявы нефармальных кантактаў, напрыклад, на «чорным рынку» і ў сферы бытавога абслугоўвання. Дэманстратыўнае ўзняцце люксембургскага сцяга, рэгулярныя парады, а таксама рэквізіцыя жылля ў нямецкага насельніцтва сталі сімваламі акупацыйнага рэжыму, выклікаючы незадаволенасць і пратэсты з боку мясцовых. Разам з тым, акупанты і акупаваныя былі аб’яднаны агульнай мовай, каталіцкай верай і рэгіянальнымі традыцыямі.
Акупацыя Люксембургам нямецкіх тэрыторый завяршылася ў 1955 годзе і застаецца малавядомым эпізодам у гісторыі пасляваеннай Еўропы.
Перадгісторыя У першай палове XX стагоддзя Люксембург быў двойчы акупаваны Германіяй: у ходзе Першай сусветнай (1914—1918) і падчас Другой сусветнай (1940—1944) войн. У перыяд другой акупацыі ў Вялікабрытаніі знаходзіўся ўрад у выгнанні, які адмовіўся ад сваёй шматгадовай палітыкі нейтралітэту і стаў падтрымліваць ваенныя намаганні антыгітлераўскай кааліцыі. Краіна была вызвалена саюзнікамі да канца 1944 года. Пасля капітуляцыі Германіі ў 1945 годзе яе тэрыторыя была падзелена на зоны акупацыі паміж саюзнымі дзяржавамі. Нягледзячы на свае сціплыя памеры — па плошчы ў сто разоў менш за Вялікабрытанію і з насельніцтвам усяго 291 000 чалавек у 1947 годзе — Люксембург, тым не менш, стаў адной з дзяржаў-акупантаў.
Спецыяльна для ўдзел у акупацыі, у ліпені 1945 года былі сфармаваныя 1-ы і 2-і пяхотныя батальёны. Агульная колькасць арміі дзяржавы на той момант складала каля 2150 чалавек і ўключала два пяхотных батальёна і роту Вялікагерцагскай гвардыі, створаную яшчэ ў сакавіку 1945 года. 20 кастрычніка 1945 года ў Бадэн-Бадэне было падпісана пагадненне паміж прадстаўнікамі краіны і Галоўнага камандавання французскіх войскаў у Германіі, згодна з якім люксембургскай арміі прадстаўляліся два сектары ў французскай зоне акупацыі.
У лістападзе 1945 года 2-і пяхотны батальён размясціўся ў заходняй частцы раёна Бітбург, а 1-ы пяхотны батальён заняў заходнюю частку раёна Саарбург і анклаў Кастэль-Штадт, пры гэтым сам горад Саарбург не ўваходзіў у склад люксембургскіх сектараў. Бітбург да ліпеня 1955 года з’яўляўся штабам люксембургскіх акупацыйных войск у Германіі, аж да адмены саюзніцкага акупацыйнага статусу.
У адрозненне ад іншых краін, якія ўдзельнічалі ў акупацыі, такіх як Бельгія і Польшча, чые войскі знаходзіліся на тэрыторыі Германіі ўжо ў канцы вайны, люксембургскія ўзброеныя сілы прыбылі ў якасці акупацыйных сіл з затрымкай. Гэта было звязана з павольным фарміраваннем пасляваеннай арміі, спецыяльна прызначанай для выканання акупацыйных задач, якое завяршылася толькі восенню 1945 года.
Палітычнае значэнне Удзел Люксембурга ў акупацыі Германіі мела для краіны важнае палітычнае значэнне, вызначаючы яе становішча ў пасляваеннай Еўропе. Перш за ўсё, удзел у акупацыі разам з іншымі саюзнымі дзяржавамі служыў нагляднай дэманстрацыяй прыхільнасці антыгітлераўскай кааліцыі і імкнення да інтэграцыі ў будучы заходні блок. Гэта было важным крокам для замацавання статусу незалежнай дзяржавы і забеспячэння прыняцця ў новыя еўрапейскія і трансатлантычныя альянсы.
Кантроль над уласнай зонай акупацыі падаваў дыпламатам адчувальную палітычную вагу. Гэтая тэрыторыя разглядалася як каштоўны рэсурс для перамоў як з саюзнымі дзяржавамі так і з будучай германскай дзяржавай. У якасці акупанта Люксембург меў пастаяннае прадстаўніцтва ў саюзным кантрольным савеце ў Берліне, што давала краіне магчымасць удзельнічаць у дыскусіях пра будучыню суседа.
Акрамя таго, размяшчэнне войск на нямецкай зямлі ўспрымалася люксембургскімі ўладамі як прамы спосаб ціску на былога праціўніка. Акупацыя задумвалася як інструмент, здольны прымусіць немцаў выплаціць рэпарацыі за шкоду і пакуты, прычыненыя вайной і нямецкай акупацыяй. Акрамя таго, яна таксама разглядалася як патэнцыйны інструмент для рэалізацыі анексійных планаў у дачыненні да прыгранічных тэрыторый, накіраваных на атрыманне тэрытарыяльных выгод пасля Другой сусветнай вайны, хоць гэтыя планы ў канчатковым выніку не былі рэалізаваны.
Адміністрацыйны статус
Палітычныя магчымасці для дзеянняў малых акупацыйных дзяржаў былі моцна абмежаванымі. Фармальна абедзве акругі знаходзіліся пад кантролем люксембургскай арміі, і люксембургскія войскі з’яўляліся адзінай ваеннай сілай у сваёй зоне акупацыі. У той жа час, люксембургскія акупацыйныя сілы знаходзіліся пад тактычным камандаваннем французскай бранятанкавай дывізіі, дыслакаванай у Трыры, што меркавала іх пастаянную гатоўнасць да ўдзелу ў французскіх манеўрах і паліцэйскіх аперацыях.
У сферы грамадзянскай адміністрацыі залежнасць ад французаў была яшчэ большай. Нягледзячы на тое, што люксембургскія афіцыйныя асобы і замежныя назіральнікі часта называлі гэтыя тэрыторыі «люксембургскай зонай акупацыі», французская пазіцыя па гэтым пытанні была іншай. У ноце Саюзнаму кантрольнаму савету ў Берліне генерал П’ер Кёніг падкрэсліў, што Люксембург не акупуе ні паўнавартасную зону, ні падзону, а толькі два сімвалічныя сектары ўнутры французскай зоны. Гісторык Эміль Крые класіфікуе іх прысутнасць як «субакупанты» ў французскай акупацыйнай зоне.
Генерал П’ер Кёніг не дапускаў прадстаўнікоў краіны да кіравання грамадзянскімі справамі ў сектарах, пакідаючы гэта ў падпарадкаванні французскага ваеннага ўрада. Такім чынам, разам з люксембургскімі салдатамі ў сектарах патрулявалі французскія жандары, якія ўмешваліся ў ход акупацыі. Падобная сітуацыя падпарадкаванага становішча не была выключна люксембургскай асаблівасцю. Напрыклад, бельгійцам, канадцам і палякам таксама было адмоўлена ў стварэнні ўласнай ваеннай адміністрацыі. Для вырашэння любых пытанняў, уключаючы арышт былых нацыстаў, стварэнне новай інфраструктуры і нязначныя закупкі матэрыялаў, неабходна было папярэдне ўзгадняць з французамі. Уся перапіска з нямецкімі мясцовымі ўладамі павінна была праходзіць праз французскія ведамствы. Адносіны паміж люксембуржцамі і французамі мелі праблемы і канфлікты. Так, французы, напрыклад, абвінавачвалі люксембуржцаў у незаконных рэквізіцыях і незахаванні французскіх прэрагатыў, у той час як люксембуржцы, у сваю чаргу, абвінавачвалі саюзнікаў у «папушчальніцтве немцам».
Як адзначыў люксембургскі афіцэр у 1946 годзе, іх роля зводзілася да ролі «акупантаў другога ці трэцяга гатунку». Гэтая акалічнасць не схавалася ад увагі мясцовага нямецкага насельніцтва, якое хутка ўсвядоміла другарадную ролю люксембургскіх акупантаў. З-за недахопу легітымнасці і абмежаванасці паўнамоцтваў, люксембургскія войскі на пачатковым этапе звярталіся да жорсткіх мер, у тым ліку былі задзейнічаны калектыўныя пакаранні.
Акупацыйныя сілы Прысутнасць У сваіх «Дырэктывах люксембургскай палітыкі ў Германіі» люксембургскае вайсковае кіраўніцтва абагульніла задачу і місію сваіх акупацыйных войск і сярод іншага зафіксавала ў якасці ўказанні: «Выкарыстоўваць усе сродкі для знішчэння нацыянал-сацыялістычнай дактрыны і, такім чынам, адхіліць ад удзелу ў дзяржаўных справах любога члена партыі ці любога сімпатызанта. Абапірацца з асцярожнасцю і з пастаянным імкненнем да празорлівасці на рэлігійныя партыі, асабліва каталіцкія, якія, як правіла, пераследваліся нацыстамі. Але не забываць формулу: нацызм — гэта эпізод, вораг — прусак». Салдаты павінны былі кіравацца гэтымі дырэктывамі ў сваёй паўсядзённай дзейнасці.
У абавязкі войск уваходзіла забеспячэнне бяспекі і падтрыманне грамадскага парадку, а таксама ўдзел у мерапрыемствах па дэнацыфікацыі, накіраваных на выяўленне і нейтралізацыю нацысцкіх элементаў і люксембургскіх калабарацыяністаў. Разам з гэтым, батальёны, дыслакаваныя ў зоне акупацыі, выконвалі задачы па ўдасканаленні пачатковай ваеннай падрыхтоўкі, атрыманай навабранцамі ў Вялікім герцагстве. Акрамя таго, важнай задачай люксембургскай акупацыйнай арміі было вяртанне ў Люксембург рэшткаў Іаана Сляпога, графа Люксембурга і караля Багеміі, які загінуў у бітве пры Крэсі ў 1346 годзе. Нягледзячы на некаторыя асцярогі французаў, у 1946 годзе, у гадавіну бітвы, астанкі былі перавезены ў Люксембург.
Паводле даных на 1 красавіка 1948 года, у Бітбургу дыслакавалася 670 афіцэраў і салдат, а ў пачатку 1950-х гадоў іх колькасць павялічылася да 1100 пры 5127 мясцовага насельніцтва (студзень 1952 года). Суадносіны замежнікаў і тубыльцаў у Люксембургскім паўночным сектары ў 1945 годзе складалі прыблізна 20 вайскоўцаў на 1000 жыхароў, што перавышала аналагічныя паказчыкі ў французскай (18 на 1000), брытанскай (10 на 1000) і амерыканскай (3 на 1000) зонах акупацыі.
Нягледзячы на знешнюю аднастайнасць ваеннай формы, люксембургская пасляваенная армія адрознівалася разнастайным складам. Большасць афіцэраў і салдат уступілі ў шэрагі Узброеных Сіл былі прыкладна аднаго ўзросту, аднак іх папярэдні ваенны вопыт быў істотна розны. Значная частка вайскоўцаў мела вопыт удзелу ў Другой сусветнай вайне, але ў розных і, часам, у процілеглых ваенных фарміраваннях. У складзе арміі былі як былыя ўдзельнікі супраціву, так і былыя прызыўнікі вермахта, выжылыя вязні канцлагераў, добраахвотнікі з саюзных армій, легіянеры французскага Замежнага легіёна, а таксама маладыя курсанты. Гэта разнастайнасць стварала складаную сацыяльную дынаміку ўнутры арміі. Нягледзячы на адрозненні ў мінулым вопыце, большасць вайскоўцаў аб’ядноўвалі перажытыя асабістыя пакуты і несправядлівасць падчас вайны, а таксама адчуванне сябе і сваіх сем’яў ахвярамі нацысцкага рэжыму. Гэта стварала аснову для фарміравання агульнага пачуцця крыўды і імкнення да адплаты ў адносінах да Германіі. Гіём Альбрэхт, капітан 1-га пяхотнага батальёна, лічыў, што яго армія толькі і чакае, каб «задушыць прусакоў».
Нямецкі персанал У казармах і ваенных установах працавалі нямецкія кухары, прыбіральшчыкі, электрыкі, рознарабочыя, аўтамеханікі, а на пачатковым этапе таксама ваеннапалонныя. Працоўныя адносіны і падобны ваенны вопыт (значная частка люксембуржцаў была прызваная ў вермахт) спрыялі ўсталяванню кантактаў паміж мясцовым персаналам і замежным камандаваннем. У справаздачах французскай жандармерыі аб інцыдэнтах у бітбургскіх карчмах, акрамя люксембургскіх салдат, згадваліся іх спадарожнікі, у тым ліку нямецкія механікі.