Уяўны сябар, таксама выдуманы сябар, нябачны сябар, — псіхалагічная і сацыяльная з’ява, найбольш распаўсюджаная ў дзяцей, хоць і не выключна. Яна заключаецца ва ўзнікненні і развіцці сяброўскіх або іншых міжасобасных адносін, якія існуюць і разгортваюцца пераважна ў багатым унутраным свеце ўяўлення чалавека, а не ў фізічнай, аб’ектыўнай рэальнасці. Важнай асаблівасцю з’яўляецца тое, што хоць для сваіх «творцаў» гэтыя ўяўныя таварышы могуць здавацца цалкам рэальнымі і эмацыйна значнымі, дзеці, як правіла, здольныя праводзіць мяжу паміж фантазіяй і рэчаіснасцю, усведамляючы выдуманую прыроду сваіх выдуманых прыяцеляў. Гэтая здольнасць адрозніваць не змяншае глыбіні і важнасці такіх адносін для самога дзіцяці.
Гістарычны фон і эвалюцыя разумення Навуковае вывучэнне феномена ўяўных сяброў бярэ свой пачатак у канцы XIX стагоддзя, першыя сістэматычныя назіранні і даследаванні датуюцца 1890-мі гадамі. Аднак само паняцце ўяўных спадарожнікаў і нябачных памочнікаў суправаджае чалавецтва на працягу ўсёй ягонай гісторыі. Даследчыкі Клаўзен і Пасман (2007) указваюць, што ў розных культурах і гістарычных эпохах уяўныя сябры часта надзяляліся звышнатуральнымі рысамі: гэта маглі быць духі продкаў, анёлы-ахоўнікі, персанальныя боствы або міфічныя істоты, якія, як верылі людзі, злучалі іх з патойбочным светам, мінулымі жыццямі або выступалі ў ролі абаронцаў і праваднікоў. Нават у дарослых гістарычна існавалі падобныя сімвалічныя постаці: напрыклад, хатнія боствы (лары і пенаты ў рымлян), анёлы-ахоўнікі ў аўраамічных рэлігіях, або старажытнагрэчаскія музы, што натхнялі мастакоў і паэтаў. Усе яны выконвалі падобныя псіхалагічныя задачы: надавалі эмацыйную падтрымку, суцяшэнне, служылі крыніцай мудрасці, кіраўніцтва і творчага натхнення.
Мяркуюць, што шырокае распаўсюджванне з’явы ўяўных сяброў менавіта сярод дзяцей у заходняй культуры звязана са змяненнем грамадскага стаўлення да дзяцінства, што адбылося прыкладна ў сярэдзіне XIX стагоддзя. Дзяцінства пачалі ўспрымаць не проста як падрыхтоўку да дарослага жыцця, а як самакаштоўны, унікальны перыяд, напоўнены гульнёй, фантазіяй і развіццём уяўлення, што стварыла спрыяльную глебу для росквіту такіх творчых праяў.
Вызначэнне і партрэт уяўнага сябра
У сучаснай псіхалогіі не існуе адзінага, вычарпальнага вызначэння ўяўнага сябра, паколькі гэты феномен з’яўляецца шматгранным. Некаторыя даследчыкі трактуюць яго досыць шырока, уключаючы: Сітуацыі, калі дзіця ўвасабляе або дэталёва разыгрывае ролю пэўнага, створанага ім жа персанажа, ведучы дыялогі і дзейнічаючы ад ягонага імя. Выпадкі ўвасаблення, ачалавечвання, нежывых прадметаў, часцей за ўсё любімых цацак (лялек, медзведзянятак, салдацікаў і г.д.), якім дзіця прыпісвае чалавечыя якасці: здольнасць гаварыць, адчуваць эмоцыі, мець уласныя жаданні і дзейнічаць самастойна.
Іншыя псіхолагі прытрымліваюцца больш вузкага падыходу, вызначаючы ўяўнага сябра выключна як цалкам выдуманага прыяцеля, створанага дзіцем «з нічога» як асобную, нябачную для іншых асабістасць, што існуе толькі ў ягоным ўяўленні.
Формы, якія могуць набываць уяўныя сябры, надзвычай разнастайныя: Чалавекападобныя персанажы: Гэта могуць быць дзеці (аднагодкі або маладзейшыя/старэйшыя) або дарослыя, часта з дэталёва прадуманай знешнасцю, характарам, гісторыяй жыцця і звычкамі. Жывёлы: Як рэалістычныя (каты, сабакі, коні, птушкі), так і міфічныя або фантастычныя (драконы, аднарогі і г.д.). Абстрактныя або фантастычныя істоты: Гэта могуць быць прывіды (часта добразычлівыя), монстры (якія могуць выконваць ахоўную ролю), робаты, іншапланецяне, анёлы, феі або абсалютна ўнікальныя, ні на што не падобныя персанажы.
Хоць уяўныя сябры тэарэтычна могуць з’явіцца ў любым узросце, у заходняй культуры іхняя наяўнасць лічыцца найбольш уласцівай і сацыяльна прымальнай для дзяцей дашкольнага (3-5 гадоў) і малодшага школьнага ўзросту (6-9 гадоў). Большасць даследаванняў сведчаць, што дзяўчынкі некалькі часцей за хлопчыкаў «ствараюць» сабе ўяўных сяброў у раннім дзяцінстве. Аднак, з пачаткам школьнага навучання гэтая гендарная розніца, як правіла, згладжваецца. Важна падкрэсліць, што не існуе нейкага спецыфічнага «тыпу» дзіцяці, схільнага да з’яўлення ўяўных сяброў — гэта распаўсюджаная з’ява, што здараецца ў творчых, камунікабельных, сарамлівых, адзіных дзяцей у сям’і і тых, хто мае братоў і сясцёр. Дзіцячая фантазія настолькі бязмежная, што дзеці могуць не толькі выдумляць сяброў, але і цэлыя ўяўныя светы з уласнымі правіламі, геаграфіяй і жыхарамі, дзе іхнія выдуманыя сябры і персанажы жывуць і дзейнічаюць.
Погляд псіхалогіі Сучасная псіхалогія адназначна разглядае наяўнасць уяўных сяброў як нарматыўную і здаровую частку псіхічнага развіцця не толькі ў дзяцінстве, але, у асобных выпадках, і ў падлеткавым і дарослым узросце (хоць у дарослых гэтая з’ява менш распаўсюджаная і можа мець іншыя формы). Некаторыя даследчыкі параўноўваюць дзіцячых уяўных сяброў з працэсам творчасці ў дарослых пісьменнікаў. Псіхолаг Эйлін Кенэдзі-Мур выказваецца на гэты конт так: «Аўтары мастацкіх твораў часта кажуць пра тое, што іхнія персанажы быццам пачынаюць жыць уласным жыццём, развівацца і дзейнічаць незалежна ад першапачатковай задумы. Гэта можа быць працэсам, тоесным таму, як дзеці ствараюць і ўзаемадзейнічаюць са сваімі нябачнымі сябрамі»Kennedy-Moore, Eileen (2013) «Imaginary Friends: Are invisible friends a sign of social problems?» Psychology Today; Growing Friendships blog. 31 January 2013. (accessed: 24 May 2013). Даследаванні псіхолага Марджары Тэйлар і яе калег пацвярджаюць гэтую сувязь: яны выявілі, што дарослыя, якія прафесійна займаюцца творчасцю (у прыватнасці, пісьменнікі-фантасты), статыстычна значна часцей мелі ўяўных сяброў у дзяцінстве.
Адрозненне ад псіхапаталогіі Ключавым з’яўляецца ўменне адрозніваць нармальных, узроставых уяўных сяброў ад уяўных галасоў ці кампаньёнаў, якія могуць быць праявай пэўных псіхічных расстройстваў (напрыклад, шызафрэніі, псіхатычных станаў). Асноўныя крытэрыі адрознення: Кантраляванасць: Дзіця звычайна цалкам кантралюе свайго ўяўнага сябра — яно можа «паклікаць» яго, калі хоча пагуляць, і «адпусціць», калі ён яму не патрэбны. Пры псіхапаталогіі галасы або ўяўныя сутнасці часта з’яўляюцца дакучлівымі, некіравальнымі, урываюцца ў свядомасць супраць волі чалавека і ўспрымаюцца як нешта чужое і знешняе. Эмацыйная афарбоўка і змест: Уяўныя сябры дзяцей пераважна маюць пазітыўную або нейтральную прыроду, яны «прапануюць» таварыства, падтрымку, суцяшэнне, удзельнічаюць у вясёлых гульнях. Паталагічныя галасы часта маюць негатыўны змест — яны могуць крытыкаваць, вінаваціць, абражаць, пагражаць або аддаваць небяспечныя загады. Успрыманне рэальнасці: Збольшага дзіця, нават эмацыйна прывязанае да ўяўнага сябра, усё ж усведамляе ягоную выдуманую прыроду, асабліва калі яго пра гэта наўпрост пытаюцца або ў сітуацыях, што патрабуюць адрознення рэальнасці. Чалавек з псіхічным расстройствам можа быць глыбока перакананы ў фізічнай рэальнасці галасоў і не адрозніваць іх ад уласнага ўнутранага дыялогу або ўспрымання знешніх гукаў. Уплыў на агульнае функцыянаванне: Здаровыя ўяўныя сябры звычайна станоўча ўплываюць на развіццё дзіцяці, узбагачаючы яго гульню і сацыяльны досвед. Паталагічныя праявы, наадварот, дэзарганізуюць псіхічную дзейнасць, выклікаюць пакуты і істотна пагаршаюць адаптацыю і якасць жыцця чалавека.
Неспакой у бацькоў можа ўзнікаць, калі ўяўны сябар становіцца адзіным аб’ектам зносін дзіцяці, выцясняючы сапраўдных сяброў, асабліва ў старэйшым узросце; калі ён мае выразна негатыўны, агрэсіўны характар; калі дзіця не можа яго кантраляваць або пачынае блытаць выдумку з рэальнасцю да такой ступені, што гэта перашкаджае яго паўсядзённаму жыццю. У такіх рэдкіх выпадках кансультацыя з дзіцячым псіхолагам можа быць дарэчнай.
Уяўныя сябры ў псіхічным і сацыяльным развіцці дзіцяці Уяўныя сябры не проста забава; яны выконваюць шэраг надзвычай важных функцый, спрыяючы гарманічнаму развіццю дзіцяці: Авалоданне сацыяльнымі ролямі і сцэнарыямі: У гульні з уяўным сябрам дзіця можа бяспечна «прайграваць» разнастайныя сацыяльныя сітуацыі, прымяраць на сябе розныя ролі (напрыклад, быць лідарам, клапатлівым сябрам, настаўнікам), вучыцца разумець пачуцці іншых і прадбачыць наступствы сваіх дзеянняў. Развіццё ўяўлення і творчага мыслення: Стварэнне ўяўнага сябра і свету для яго — гэта магутны стымул для развіцця фантазіі, крэатыўнасці і здольнасці да сімвалічнага мыслення. Выбудоўванне ведаў пра свет: Праз узаемадзеянне з уяўным сябрам дзіця асэнсоўвае свае веды пра навакольны свет, правярае розныя ідэі і меркаванні, вучыцца тлумачыць з’явы. Задавальненне патрэбы ў зносінах і прыналежнасці: Уяўны сябар можа стаць надзейным таварышам, асабліва калі дзіцяці не хапае сапраўдных зносін з аднагодкамі (напрыклад, праз сарамлівасць, пераезд ў новае асяроддзе, хваробы) або яно адчувае сябе самотным. Эмацыйная падтрымка, рэгуляцыя і пераадоленне цяжкасцей: Уяўны сябар часта становіцца тым, каму дзіця можа даверыць свае таямніцы, страхі, крыўды. Ён можа даваць суцяшэнне, спачуванне, дапамагаць справіцца з трывогай, гневам або расчараваннем. Развіццё маўлення і камунікатыўных навыкаў: Пастаянныя дыялогі з уяўным сябрам спрыяюць узбагачэнню слоўнікавага запасу, удасканаленню граматычнага ладу маўлення і развіццю наратыўных здольнасцей. Апасродкаванне развіцця (паводле Л. Выгоцкага): Выдатны псіхолаг Леў Выгоцкі падкрэсліваў ролю культурных інструментаў і сацыяльнага ўзаемадзеяння ў псіхічным і кагнітыўным развіцці. Уяўныя сябры, успрымаючыся дзіцем як сапраўдныя партнёры, могуць служыць такім «культурным інструментам», навучаючы яго навыкам дыялогу, кааперацыі, эмпатыі, уменню дамаўляцца і вырашаць канфлікты. Канцэпцыя Выгоцкага пра «зону найбліжэйшага развіцця» — прастора паміж тым, што дзіця ўжо ўмее рабіць самастойна, і тым, што яно можа дасягнуць з дапамогай дарослага або больш дасведчанага таварыша — выдатна ілюструе ролю ўяўнага сябра. Ён можа выступаць своеасаблівым «рыштаваннем», падтрымліваючы дзіця ў засваенні новых, больш складаных для яго відаў паводзін, сацыяльных нормаў і спосабаў мыслення. Актыўнае даследаванне свету (паводле Ж. Піяжэ): Стварэнне ўяўных таварышаў таксама добра адпавядае тэорыі кагнітыўнага развіцця швейцарскага псіхолага Жана Піяжэ. Піяжэ разглядаў дзяцей як актыўных творцаў уласных ведаў, маленькіх «навукоўцаў», якія эксперыментуюць са светам і на аснове гэтага будуюць унутраныя разумовыя структуры (схемы). Узаемадзеянне з цалкам выдуманым сябрам, якога дзіця само надзяляе ўласцівасцямі і паводзінамі, з’яўляецца ідэальнай пляцоўкай для такога роду эксперыментаў, праверкі гіпотэз і фарміравання складаных уяўленняў пра сябе і свет. Падрыхтоўка да рэальных сацыяльных узаемаадносін: Досвед, атрыманы ў адносінах з уяўным сябрам (уменне суперажываць, дзяліцца, дамаўляцца, прабачаць), можа служыць важным падмуркам і своеасаблівай трэніроўкай для пабудовы паспяховых і глыбокіх рэальных сяброўскіх і сацыяльных сувязей у будучыні.
Даследаванне з’явы Існуе навуковая здагадка, што дзеці з уяўнымі сябрамі могуць хутчэй развіваць маўленчыя навыкі і больш дзейсна засвойваць веды. Верагодна, гэта тлумачыцца тым, што такія дзеці атрымліваюць значна больш маўленчай практыкі, ведучы пастаянныя «размовы» са сваімі ўяўнымі таварышамі, што спрыяе ўзбагачэнню слоўнікавага запасу і ўдасканаленню граматычных канструкцый.
Псіхолаг Лоўрэнс Катнер паведамляў, што каля 65 % сямігадовых дзяцей прызнаюць, што ў пэўны момант свайго жыцця мелі ўяўнага сябра. Ён так ахарактарызаваў іхнюю ролюKutner, Lawrence (n.d.). Insights for Parents: Midnight Monsters and Imaginary Companions. Source: (accessed: Monday May 18, 2009):