«Федр» (; ) або «Пра каханне» (), — сакратычны дыялог Платона. У «Федры» паказана філасофская гутарка Сакрата з Федрам, частым суразмоўцам Сакрата і, па сведчанні Дыягена Лаэрцкага, улюбёнцам Платона. Дыялог уключае тры ўстаўныя прамовы — адну прыпісаную лагаграфу Лісію, і дзве прамовы Сакрата.
У прамове Лісія, якую Сакрат пазней крытыкуе за паўторы і несувязнасць кампазіцыі, прамоўца, быўшы ўтоена закаханым, прапануе юнаку разліковую здзелку: палавыя зносіны без кахання ў абмен на будучыя матэрыяльныя выгоды. Ён сцвярджае, што звычайны закаханы — ненадзейны сябар праз балючую жарсць, рэўнасць і мімалётнасць пачуццяў, у той час як сам «не-закаханы» гарантуе трывалую дружбу. Першая прамова Сакрата развівае тую ж думку, але на рыторычна больш высокім узроўні. У ёй, таксама выступаючы ад імя «не-закаханага», Сакрат вызначае эрас як гібрыс — ірацыянальную цягу да асалоды ад целаснай прыгажосці, што прыгнятае розум. Закаханы, кіруючыся эгаізмам і прыроджанай спрагаю насалод, шкодзіць каханаму: пазбаўляе маёмасці, фізічнага здароўя, магчымасці займацца філасофіяй, зносінаў з сям’ёй і нараджэння патомкаў. Абяцаныя матэрыяльныя выгоды ўрэшце не прадастаўляюцца, а абвешчаная «дружба» ёсць ілюзорнай праз розніцу ва ўзросце і жыццёвым досведзе.
У другой прамове Сакрат абвяргае тэзіс Лісія, сцвярджаючы, што боскае вар’яцтва эрасу прыносіць найвялікшыя дабро́ты. Эратычная апантанасць дазваляе сумяшчаць «любоў да юнакоў з філасофіяй», ствараючы ўзаемную дружбу паміж закаханымі, скіраванымі да ісціны і прыгажосці. У міфе пра крылатую калясніцу душа паўстае як вознік і два кані змяшанай прыроды. Традыцыйна лічыцца, што вознік увасабляе сабой розум, добры конь — валявы парыў, дрэнны конь — жарсць. Усе душы, якія першапачаткова сузіралі нябесную ісціну, страцілі крылы праз хібы ў кіраванні і знешнія абставіны. Найбольш дасканалыя ўвасобіліся як філосафы або аматары прыгажосці, захоўваючы яркую памяць пра бачаную дасканаласць. Хоць усе людзі здольныя да ўспамінання, толькі тыя, хто мае філасофскі склад розуму і ўжывае правільны метад мыслення, дасягаюць хуткага ўзыходжання. Сакрат адрознівае прыроджаную «філасофскую прыроду», уласцівую паслядоўнікам Зеўса, і тэхнічнае майстэрства дыялектыкі. Боскае вар’яцтва ўзнікае пры выглядзе зямной прыгажосці, што абуджае памяць пра прыгажосць сапраўдную. Стан энтузіязму ўключае тры складнікі эратычнага мастацтва: апантанасць эрасам, усведамленне страты боскага і палкое імкненне да ягонага здабыцця.
Тэматычны ахоп «Федра» выключна шырокі. Зацікаўленасць у практычнай рыторыцы і абароне філасофскага жыцця адсылае да «Апалогіі Сакрата»; тэорыя красамоўства працягвае «Горгія» ў іншым ракурсе; лінгвістычныя матывы пераклікаюцца з «Кратылам»; вучэнне пра душу — з «Федонам» і «Дзяржавай»; касмалогія прадбачыць «Тымея»; міфалогія развівае ідэі «Федона» і «Дзяржавы»; тэорыя паэтычнага натхнення — «Іона»; эпістэмалогія анамнэзісу — «Менона»; метад дыярэзы папярэджвае «Сафіста» і «Палітыка»; аналіз кахання завяршае распрацоўку тэмы ў «Лісідзе» і «Банкеце». Такая насычанасць дазваляе разглядаць «Федра» як сэнсавы цэнтр, які звязвае раннія, сярэднія і познія творы Платона.
Ранняхрысціянскія мысліцелі, такія як Клімент Александрыйскі, Арыген і Грыгорый Ніскі, актыўна карысталіся дыялогамі Платона, асабліва вылучаючы «Федра» на фоне іншых твораў. Асноўную ўвагу яны надавалі двум аспектам: крытыцы пісьменства і міфу пра калясніцу, які ілюструе складаную прыроду душы. Важнае месца «Федр» займае ў філасофскіх пабудовах неаплатонікаў Позняй Антычнасці. У XI стагоддзі дыялог каментаваў візантыйскі філосаф Міхаіл Псел. У XV стагоддзі на лаціну яго пераклаў Леанарда Бруні, а пазней — Марсіліа Фічына. З XVI стагоддзя дыялог стаў шырока вядомы ў Заходняй Еўропе. Сучаснае асэнсаванне «Федра» найперш звязваюць з імёнамі Фрыдрыха Ніцшэ, Марціна Хайдэгера і Жака Дэрыда.
Даследчыкі «Федра» сутыкаюцца з цяжкасцю тлумачэння ўяўнага супярэчання паміж уласнай кампазіцыяй дыялога і прынцыпам арганічнай цэласнасці прамовы, што ў ім абвяшчаецца. Твор структурна распадаецца на няроўныя і тэматычна разрозненыя часткі: два ўступныя дыялогі, магутную паэтычную «палінодыю» пра каханне і эрас. Завяршаецца дыялог сухаватым абмеркаваннем рыторыкі і пісьменства, сувязь якога з папярэднім разважаннем пра эрас не відавочная. Узнікае ўражанне несувымернасці і адсутнасці адзінства, што ставіць пад пытанне філасофскую ўзаемасувязь ключавых тэм, а таксама ўнутраную цэласнасць дыялога.
Месца ў платонаўскім корпусе
Датаванне і назва
Сапраўднасць «Федра» ніколі не аспрэчвалася — дыялог быў вядомы ўжо Арыстоцелю. Дыяген Лаэрцкі заве «Федр» першым творам Платона (πρῶτον γραφέν), аргументуючы толькі наяўнасцю «чагосьці юнацкага» (μειρακιῶδές τι) у праблематыцы дыялогу. Тлумачэнне гэтай заўвагі застаецца незразумелым: ці разумеецца стылістычная няспеласць або частыя згадкі прыгожых юнакоў. У XIX стагоддзі Фрыдрых Шлейермахер падтрымаў раннюю датаванне, змясціўшы «Федр» у пачатак свайго выдання праз «юнацкую нязграбнасць» ідэй. Аднак такі довад суб’ектыўны і не лічыцца пераканаўчым у сучаснай навуцы. Так, Р. Хакфорт называе меркаванне Дыягена, паўторанае ў VI веку Алімпіядорам, «патэнтаваным абсурдам». Большасць навукоўцаў XX стагоддзя адпрэчваюць раннюю даціроўку, прапаноўваючы шырокі дыяпазон дат: ад 403—402 гадоў да н. э. (Герман Узенер) да 365 года да н. э. (Душаніч, ). Ю. Шычалін высунуў гіпотэзу пра дзве рэдакцыі: раннюю і познюю (што супадае з часам стварэння «Дзяржавы»). Стыламетрычны аналіз адносіць «Федр» да сярэдняга перыяду творчасці Платона, паміж заснаваннем Акадэміі ў 387 годзе да н.э. і другім падарожжам у Сіцылію у 367 годзе да н. э., змяшчаючы яго ў адну групу з «Дзяржавай», «Тээтэтам» і «Парменідам». Для інтэрпрэтацыі дыялогу істотна яго сувязь з «Дзяржавай», улічваючы працяглы працэс стварэння апошняга і магчымыя паралелі ў працы над абодвума творамі. Калі разглядаць дыялог змястоўна, то ёсць аргументы на карысць аднясення яго да канца жыцця Платона. Па меркаванні даследніка сакратычных дыялогаў , вобраз Сакрата ў «Федры» атрымаўся Платону найлепшым чынам.
Фрагменты «Федра» захаваліся ў некалькіх папірусах II—III стагоддзяў. Рукапісная традыцыя даволі шырокая. Назва дыялогу, якая не адсылае ні да ягонай тэмы (як «Дзяржава»), ні да нагоды (як «Банкет»), паказвае на важнасць аднаго з суразмоўцаў для абмяркованых пытанняў. Пазнейшыя перапісчыкі дадавалі ў рукапісы два варыянты падзагалоўка: «пра цудоўнае» (περί καλού) або «пра каханне» (περί ἔρωτος), а таксама жанравую памету «этычны» (ἠθικός). Хоць такія абазначэнні ўяўляюць сабой найпознія ўстаўкі перапісчыкаў, а не аўтарскія ўказанні, пытанне мэты сачынення застаецца прадметам дыскусій сярод даследчыкаў. Каментатар V стагоддзя Гермій Александрыйскі ўказвае тры гістарычныя пункты гледжання на прадмет дыялогу. Адны антычныя тлумачальнікі лічылі цэнтральнай тэмай каханне, абапіраючыся на пачатковыя любоўныя гаворкі. Іншыя паказвалі на рытарычнае мастацтва, улічваючы фінальны раздзел пра маўленчае майстэрства. Трэція прапаноўвалі кампрамісную версію: дыялог разглядае душэўны пачатак праз два ягоныя рухі — эратычны (парыў да звышпачуццёвага) і рытарычны (накіраванасць у свет з дапамогай мовы). Сам Гермій, прытрымліваючыся неаплатонікі Ямвліху, прыняў найбольш шырокую трактоўку: «Федр» прысвечаны разнастайнасці прыгожага.
Сучасныя даследнікі высоўваюць разнастайныя гіпотэзы пра мэту дыялогу. вылучае тры задачы: зацвярджэнне філасофіі як тэрапіі душы, рэформа рыторыкі, прэзентацыя дыялектычнага метаду. бачыць галоўную тэму ў сіле красамоўства і імкненні Платона стварыць «дасканалую рыторыку». Гісторыка-кантэкстуальныя інтэрпрэтацыі ўключаюць версію пра сувязь з афінскай палітыкай 365 года да н. э., пункт гледжання Джэйкаба Хаўленда (Jacob Howland) пра крытыку адукацыйнай сістэмы Ісакрата і пазіцыю Ю. А. Шычаліна пра сяброўскі зварот Платона да Ісакрата праз дыялог. Нарэшце, улічваючы выказаную ў дыялогу ідэю пра прынцыповую непаўнату запісанага логасу, Томас Слезак абгрунтоўвае ўзнікненне гэтага і іншых твораў Платона патрэбай аўтара да вядзення «мастацкай гульні». З ім згодзен Майлз Берніт, які адзначае, што Платон у «Федры» адлюстроўвае нейкую гульню, і ягоны Сакрат у ім па большай частцы кажа не тое, што мае на ўвазе. У шматлікіх прысвечаных дыялогу манаграфіях, «Федр» разглядаецца з пункту гледжання праблем кахання, самапазнання, пісьмовага слова і іншых.
Сувязь з іншымі дыялогамі
Тэматычна «Федр» блізкі да шэрагу іншых дыялогаў. Нараўне з «Іонам», у ім разглядаецца боскае натхненне як дар багоў, які пазбаўляе творцу самастойнасці і ператварае яго ў медыума. У «Іоне» рапсод выбірае статут богаўнатхнёнага выканаўцы замест звання майстэрскага, але несправядлівага майстра. Аналагічна, «Федр» адмаўляе традыцыйнай рыторыцы статус сапраўднага мастацтва. Парадаксальная абарона Сакратам натхнення ў «Федры» сугучная з ягонай крытыкай у «Іоне»: сапраўднае мастацтва і сапраўднае натхненне належаць філасофіі. Як і ў больш раннім «Горгіі», у «Федры» рыторыка падвяргаецца крытыцы. Агульным матывам выступае каханне: Сакрат звязвае адкрытасць мовы са здольнасцю закаханых да шчырасці. Рыторыка Горгія і Пола асуджаецца за няздольнасць да самастойнага выказвання і сцвярджэння справядлівасці. Прэтэнзія красамоўства на абсалютную ўладу абвяргаецца: яно займае падпарадкаванае месца ў палітыцы, тады як філасофія спалучае свабоду слова і справядлівасць. Парадоксальны тэзіс Сакрата («цярпець несправядлівасць лепш, чым яе чыніць») падкрэслівае несумяшчальнасць рыторыкі з ісцінай. Крытыка рыторыкі як «сноровы» (ἐμπειρία), якая імітуе мастацтва (τέχνη), паўтараецца ў «Федры» праз праблему аўтаноміі гаворачага і супрацьпастаўленне вуснай/пісьмовай мовы.
Сакрат тройчы параўноўвае сябе са Стесіхорам, праводзячы паралель паміж сваёй палінодыяй — другой прамовай, што адмяняе першую крытыку кахання, — і легендарным адрачэннем паэта, якое вярнула яму адабраны багамі зрок. Аднак увесь дыялог, паводле меркавання Гілберта Райла, з’яўляецца палінодыяй самога Платона: ён пераасэнсоўвае тэзіс «Горгія» пра рыторыку як пазбаўлены прынцыпаў навык, а не мастацтва. У «Федры» рыторыка прызнаецца навучальным мастацтвам пры ўмове яе пераасэнсавання — філасофскага абгрунтавання праз дыялектычныя метады дзялення, вызначэння і вывучэння псіхалогіі. Тэхнічныя прыёмы софістаў захоўваюць абмежаванае месца ў прапанаванай Сакратам праграме, падпарадкаванай філасофіі. Паводле Райла, Платон стварыў «Федр» як праграмную заяву пра ўключэнне рыторыкі ў навучальны курс сваёй Акадэміі, што азначала ўступленне ў канкурэнцыю са школай Ісакрата. Нягледзячы на крытыку рыторычнага мастацтва ў «Горгіі», Акадэмія прапаноўвала ўласны філасофска абгрунтаваны курс. Навучанне меркавалася доўгім і складаным, прызначаным для фармавання мыслення дзеля дасканалага валодання мовай. Дыялог дэманструе перавагу філасофскага падыходу: сакратаўская прамова пераўзыходзіць лізіеву па глыбіні зместу і кампазіцыі, гэтак жа, як акадэмічная падрыхтоўка зробіць вучняў мудрэйшымі і больш дасканалымі за ісакратаўскіх.