Тэрытарыялізм — яўрэйскі грамадскі рух пачатку XX стагоддзя, які ўзнік на VI сіянісцкім кангрэсе (1903) у сувязі з пытаннем перасялення яўрэяў на тэрыторыю брытанскага пратэктарату Уганда (сучасная Кенія) згодна са спецыяльнай праграмай, прапанаванай брытанскім урадамAlmagor, Laura. “Jewish Territorialism and ‘Other Zions.’” In Routledge Handbook on Zionism, edited by Colin Shindler, 1st ed., 1:225–36. Routledge, 2024. doi:10.4324/9781003312352-23..
Тэрытарыялісты, як і сіяністы, патрабавалі стварэння яўрэйскай дзяржавы з уласнай тэрыторыяй, але, у адрозненне ад сіяністаў, не настойвалі на тым, каб гэтая дзяржава знаходзілася ў Зямлі Ізраіля. Яны рабілі некалькі спроб стварыць яўрэйскія дзяржавы на тэрыторыі Канады, Аўстраліі, Кеніі і Лівіі. Калі VII сіянісцкі кангрэс (1905 г.) прыняў рэзалюцыю аб недапушчальнасці любой каланізацыі за межамі Палесціны, сіянісцкую арганізацыю пакінулі 28 дэлегатаў-тэрытарыялістаў. Гэта была меншасць на чале з І. Зангвілам, які на працягу наступных 20 гадоў распрацоўваў (без істотнага поспеху) розныя планы перасялення яўрэяў; некаторыя яўрэйскія сем'і пераехалі ў Кенію на свой страх і рызыку (іх нашчадкі жывуць у кенійскіх гарадах і дагэтуль).
Выбітнымі прапагандыстамі тэрытарыялізму былі публіцысты Бен Адзір (Аўром Розін; 1878–1942) і Ісаак Штэйнберг (1888–1957), былы наркам юстыцыі РСФСР. З узнікненнем дзяржавы Ізраіль у 1948 годзе тэрытарыялістычны рух страціў сваё значэнне і заняпаў.
Перадгісторыя Папярэднікамі першых тэрытарыялістаў варта лічыць Мардэхая Ноя і доктара Льва Пінскера, але пры тым яны надавалі большую ўвагу і Палесціне, чым любой іншай краіне, і ініцыявалі рух «Ам-Оілам», які быў накіраваны на стварэнне яўрэйскіх калоній у Злучаных Штатах у пачатку 1880-х гадоў.
Да папярэднікаў тэрытарыялістаў можна часткова аднесці Тэадора Герцля, які ў сваёй кнізе «Яўрэйская дзяржава» казаў не толькі пра Палесціну, дзе яўрэі могуць пабудаваць сваю дзяржаву.
Гісторыя Ідэю прадастаўлення яўрэям уласнай тэрыторыі ў месцах, якія не выклікалі б вострых спрэчак і міжнароднага суперніцтва, упершыню выказаў брытанскі каланіяльны міністр Д. Чэмберлен у 1902 годзе: гаворка ішла пра землі плошчай прыблізна 13 000 квадратных кіламетраў у брытанскай калоніі Уганда .
Шосты сіянісцкі кангрэс (1903 г.) На VI сіянісцкім кангрэсе ў Базелі (1903 г.) у сувязі з прапановай брытанскага ўрада аб заключэнні дамовы арэнды Вад-эль-Арыша (раёна егіпецкіх уладанняў у паўночнай частцы Сінайскага паўвострава, які мяжаваў з паўднёвай мяжой Палесціны і ўваходзіў у склад старажытнай Палесціны) і Уганды ўпершыню было ўзнята пытанне аб рэальнай каланізацыі.
Пасля жорсткіх дэбатаў дэлегаты з'езда вырашылі накіраваць сваіх прадстаўнікоў у Кенію для агляду прапанаваных зямель. Дэлегаты з'езда вярнуліся з навіной, што прапанаваныя тэрыторыі маюць добры клімат, але населены львамі і іншымі дзікімі жывёламі, а мясцовае насельніцтва не вельмі прыязна ставіцца да гэтай навіны і будучых пасяленцаў. Пасля гэтага большасць сіяністаў на чале з Т. Герцлем канчаткова ўпэўнілася ў сваім намеры пабудаваць яўрэйскую дзяржаву ў Палесціне і нідзе больш.
VII Кангрэс (1905 г.) На VII сіянісцкім кангрэсе ў Базелі (1905 г.) было ўзнята пытанне тэрытарыялізму, і большасцю галасоў было вырашана адхіліць усе тэрытарыялістычныя праекты як супярэчылі Базельскай праграме; апошняя, аднак, была пашырана ў тым сэнсе, што, акрамя Палесціны, сіяністы імкнуліся да каланізацыі суседніх краін.
«Яўрэйскае тэрытарыяльнае таварыства» (ЯТТ) «Яўрэйская тэрытарыяльная арганізацыя» () была створана з дэлегатаў 7-га сіянісцкага кангрэса, якія былі незадаволеныя яго рашэннем па тэрыторыях. Новую арганізацыю ўзначаліў Ізраіль Зангвіл; у яе склад уваходзілі ў асноўным англійскія дэлегаты з 7-га Кангрэса, а таксама некалькі расійскіх прадстаўнікоў.
Лідэр групы І. Зангвіл спачатку выступаў супраць выхаду з сіянісцкай арганізацыі, аднак змяніў сваю пазіцыю пасля таго, як генеральная канферэнцыя Англа-палестынскага банка адмовілася фінансаваць яўрэйскія паселішчы па-за межамі Эрэц-Ісраэль.
Праграма ЯТА складалася з наступных палажэнняў:
Тэрытарыялісцкая арганізацыя імкнецца набыць тэрыторыі для яўрэяў, якія не могуць і не жадаюць заставацца ў краінах, дзе яны жывуць сёння. Каб дасягнуць гэтага, тэрытарыялісты паставілі перад сабой мэту: аб'яднаць усіх яўрэяў, якія прызнаюць 1-ы пункт тэрытарыялістычнай праграмы; пачаць перамовы з тымі ўрадамі і прыватнымі ўстановамі, якія маюць магчымасць і жадаюць саступіць тэрыторыю яўрэям; пагаварыць з тымі фінансавымі арганізацыямі, якія могуць дапамагчы з пытаннямі эміграцыі, працы і ўсімі іншымі бюро, неабходнымі для дасягнення галоўнай мэты тэрытарыялістаў.
Тэрытарыялісты на сваім устаноўчым сходзе вырашылі, што іх таварыства як такое не займае канкрэтнай пазіцыі адносна сіянізму і дае сваім прыхільнікам магчымасць далучацца да сіянізму ці не далучацца. Тэрытарыялізм не імкнецца стварыць цэнтр для ўсяго яўрэйства, ён заўсёды гаворыць толькі пра яўрэяў, якія не могуць і не жадаюць жыць у сваіх месцах і таму павінны эміграваць.
ЯТА сустрэла падтрымку сярод уплывовых яўрэйскіх лідэраў ва ўсім свеце. Да ЯТА далучыліся таксама некаторыя сіянісцкія лідэры, у прыватнасьці, сіяністы-сацыялісты на чале з Нахманам Сыркіным. Штаб-кватэра ЯТА размяшчалася ў Лондане; на працягу кароткага часу арганізацыя стварыла шматлікія філіялы па ўсім свеце; у адной толькі Расіі дзейнічала больш за 280 эміграцыйных цэнтраў ЯТА. Геаграфічны камітэт ЯТА быў заняты выбарам тэрыторый, прыдатных для габрэйскага селішча.
Поўны разрыў з сіяністамі «Вялікі камітэт» (Actions Comittée) сіяністаў вырашыў, што ні адзін з яго членаў не можа быць тэрытарыялістам і што ніводная сіянісцкая арганізацыя не можа паўнавартасна ўваходзіць у склад тэрытарыялісцкай партыі; адносна асобных членаў сусветнай сіянісцкай арганізацыі рашэння не прымалася.
На працягу наступных двух-трох гадоў тэрытарыялісты і сіяністы вялі жорсткую барацьбу адзін з адным. Пазней яна сціхла, але нават у 1912 годзе цалкам не скончылася.
Дзейнасць Яўрэйская тэрытарыяльнай арганізацыі
У 1906 годзе ў Лондане адбылася першая канферэнцыя ЕТА ў выглядзе пленарнага пасяджэння Міжнароднай рады. Быў разгледжаны шэраг тэрытарыяльных праектаў і створана «геаграфічная камісія». Акрамя Уганды, якая была прызнана геаграфічнай камісіяй не вядучай тэрыторыяй для яўрэйскай каланізацыі, былі разгледжаны тэрыторыі Аргенціны, Аўстраліі, Балівіі, Бразіліі, Канады, Калумбіі, Месапатаміі, Невады, Айдаха, Парагвая, Радэзіі і землі Кірэнаікі .
У 1907 годзе англійская секцыя Міжнароднай рады, якая складалася з 31 члена, выдала «сінюю кнігу», у якой рэкамендавала Кірэнаіку як тэрыторыю, магчымую для яўрэйскай каланізацыі (разам з Кірэнаікай секцыя рэкамендавала Месапатамію); у 1908 годзе ў Кірэнаіку была адпраўлена экспедыцыя, якая вельмі негатыўна адгукнулася пра яе. Месапатамію, куды таксама адправіла экспедыцыю Яўрэйскае каланізацыйнае таварыства, давялося пакінуць падчас перамоваў аб перадачы тэрыторыі яўрэям.
І. Зангвіль заявіў, што тэрытарыялізм выводзіць на першы план не палітычную аўтаномію, а каланізацыю. У гэтых словах Зангвіла многія бачылі далейшы крок да адчужэння тэрытарыялізму ад сіянізму. Няўдачы прыхільнікаў тэрытарыяльнага права далі тэрытарыялістам штуршок засяродзіць сваю ўвагу на праблеме эміграцыі.
Улічваючы, што нават у выпадку набыцця тэрыторыі не атрымаецца адразу пасяліць там вельмі вялікую колькасць яўрэяў і што ў той час як эміграцыя яўрэяў набывала ўсё больш анамальны характар, тэрытарыялісты паставілі сабе за мэту рэгуляваць пытанне эміграцыі і пачалі сяліць яўрэяў з Нью-Ёрка ў паўднёвых штатах, дзе яўрэяў было вельмі мала; асабліва шмат яўрэяў яны адпраўлялі ў Тэхас праз гавань Галвестан (Галвестан (Тэхас)). Для гэтай задачы былі адкрыты офісы ў Амерыцы, Англіі, Германіі (Брэмен) і Расійскай імперыі (Кіеў); была атрымана субсідыя ад вядомага банкіра Якаба Шыфа з Нью-Ёрка, а таксама ад парыжскага Ротшыльда.
У 1911 годзе вінны гандляр Вільгельм Тэрло, родам з Роўна, але які жыў у Лісабоне, прапанаваў тэрытарыялістам разгледзець паўднёва-заходнюю партугальскую калонію Анголу (Афрыка). Прапанова сустрэла жывыя водгукі ў Партугаліі і добразычлівае стаўленне з боку партугальскіх уладаў і парламента, якім трэба было адрадзіць свае афрыканскія калоніі. У 1912 годзе дэлегацыя тэрытарыялістаў была прынята асесарам партугальскага парламента, і ён нарэшце прыняў спецыяльны закон аб Анголе ў сувязі з магчымым засяленнем там масы эмігрантаў:
кожнаму новаму каланісту на Бенгельскай раўніне давалася плошча 250 гектараў; Улады былі абавязаны выдаць саступкі Таварыству яўрэйскай каланізацыі і эміграцыі на стварэнне карысных для краіны прадпрыемстваў і г.д.; Яўрэі былі абавязаны вывучыць партугальскую мову і стаць партугальцамі.
Праект Тэрло сустрэў у цэлым негатыўныя і нейтральныя водгукі і мала станоўчых у яўрэйскай абшчыне, якая не далучылася да тэрытарыялістаў; адзначалася, што Партугалія — занадта слабая краіна і не зможа абараніць яўрэяў, Ангола таксама лічылася краінай, непрыдатнай з пункту гледжання клімату, і што яўрэі могуць лёгка стаць ахвярамі суседніх плямёнаў. У 1912 годзе ў Анголу была адпраўлена спецыяльная экспедыцыя.
Ідэя яўрэйскага паселішча ў Месапатаміі выклікала гарачую падтрымку з боку «тэрытарыялістаў-сіяністаў» і, у прыватнасці, Н. Сыркіна, якія лічылі, што селішча там габрэяў дазволіць стварыць вобласць, якая з часам увойдзе ў склад «вялікай» Эрэц-Ісраэль. Пасля таго, як Сыркіну ўдалося зацікавіць гэтым праектам некаторых лідэраў сіянісцкага руху, ён разам з групай прыхільнікаў вярнуўся ў шэрагі сіянісцкай арганізацыі. Падчас Першай сусветнай вайны ЕТА спачатку адмовілася ад супрацоўніцтва з сіяністамі ў Англіі, аднак пасля з'яўлення Дэкларацыі Бальфура (1917) арганізацыя накіравала свайго прадстаўніка ў Сіянісцкі камітэт у Іерусаліме і адначасова поўнасцю спыніла незалежную дзейнасць, а ў 1925 г. фармальна спыніла сваё існаванне.
Ліга тэрытарыялісцкіх арганізацый У 1935 г. на канферэнцыі прадстаўнікоў некалькіх тэрытарыялісцкіх груп у Лондане была заснавана Ліга тэрытарыялісцкіх арганізацый, якая пасля атрымала назву Фрайланд Лізе; па 1941 г. штаб-кватэра Лігі размяшчалася ў Лондане, а затым была пераведзена ў Нью-Ёрк; на чале яе стаяў І. Н. Штэйнберг. Заснавальнікі арганізацыі ставілі за мэту "спрыяць знаходжанню і набыццю значнай тэрыторыі ў якім-небудзь маланаселеным раёне зямнога шара, дзе яўрэйскія масы маглі б жыць і развівацца ў адпаведнасці з іх уласным светапоглядам, культурай і рэлігіяй". Ліга не патрабавала аўтаноміі для такога селішча, аднак і не адпрэчвала яе. Ліга не адмаўляла сіянісцкага рашэння, падкрэсліваючы, што арганізацыя ставіць сваёй мэтай «дапамагчы тым яўрэям, якія шукаюць прытулку і якія не могуць ці не змогуць іміграваць у Палестыну». Такая пазіцыя дазволіла Лізе супрацоўнічаць з сіянісцкім рухам, які прызнаваў дзейнасць, накіраваную на часовае аблягчэнне становішча гаротных яўрэяў. Аднак усе намаганні Лігі завяршыліся правалам. Арганізацыя вяла перамовы аб селішчы яўрэяў у Эквадоры (1935), у Анголе (1938), у Аўстраліі (1938–44) і ў Сурынаме (1948) і накіроўвала шматлікія камісіі для вывучэння становішча ў гэтых і іншых краінах. Аднак ва ўсіх выпадках мясцовыя ўрады выяўлялі незацікаўленасць у масавай іміграцыі яўрэяў.