Беларусіза́цыя ў расі́йскіх рэгіё́нах — складовая частка агульнасавецкай нацыянальнай палітыкі каранізацыі, якая праводзілася ў 1920-я — пачатку 1930-х гадоў на тэрыторыі РСФСР у месцах кампактнага пражывання беларускага насельніцтва.
Гэтая палітыка ахоплівала як прыгранічныя з БССР тэрыторыі (Смаленская, Пскоўская і Бранская губерні), так і ўсходнія рэгіёны савецкай Расіі (Урал, Сібір, Далёкі Усход), дзе знаходзіліся значныя групы беларусаў-перасяленцаў. Ініцыяваная цэнтральнымі маскоўскімі ўладамі, палітыка прадугледжвала стварэнне беларускіх школ, культурна-асветніцкіх устаноў і нацыянальных сельсаветаў. Аднак практычная рэалізацыя беларусізацыі сутыкнулася з маштабнымі цяжкасцямі: адсутнасцю фінансавання і кадраў, сабатажам мясцовай расійскай адміністрацыі і непрыняццем з боку самога беларускага насельніцтва, якое знаходзілася пад уплывам інтэнсіўных працэсаў русіфікацыі.
Перадумовы і геапалітычныя мэты Палітыка беларусізацыі была афіцыйна абвешчана ў БССР у 1924 годзе пасля адпаведных рашэнняў X і XII з’ездаў РКП(б). Аднак цэнтральныя ўлады ў Маскве, у першую чаргу Народны камісарыят асветы РСФСР (Наркампрас), паставілі задачу пашырыць гэты працэс і на расійскія рэгіёны, дзе пражывалі беларусы. Галоўным матывам такога рашэння стаў знешнепалітычны фактар. Пасля падпісання Рыжскага мірнага дагавора 1921 года больш за 4 мільёны беларусаў апынуліся пад уладай Польшчы, якая праводзіла палітыку жорсткай паланізацыі. Савецкае кіраўніцтва імкнулася стварыць прывабны вобраз савецкай нацыянальнай палітыкі для заходніх беларусаў, каб дыскрэдытаваць польскія ўлады і стымуляваць прасавецкія настроі.
Дзеля гэтага праводзілася не толькі беларусізацыя, але і тэрытарыяльнае ўзбуйненне БССР у 1924 і 1926 гадах за кошт расійскіх губерняў. Менавіта Народны камісарыят замежных спраў СССР настойваў на тым, што адкрыццё беларускіх школ і падтрымка беларускай культуры як у БССР, так і за яе межамі дапаможа павярнуць арыентацыю беларускай інтэлігенцыі і сялянства ў Польшчы ў бок савецкіх рэспублік. Агулам планавалася ахапіць беларусізацыяй 68 паветаў РСФСР, дзе беларускае насельніцтва складала значныя групы.
Дэмаграфічная сітуацыя і самарусіфікацыя Паводле даных інструктара аддзела нацыянальнасцей УЦВК Залмана Астроўскага, у сярэдзіне 1920-х гадоў у РСФСР пражывала каля 724 тысяч беларусаў. З іх каля 323 тысяч знаходзіліся ў Сібіры, 41 тысяча — на Далёкім Усходзе (Амурская, Хабараўская і Уладзівастоцкая акругі), а 79 тысяч — у Заходняй вобласці (куды ўваходзілі Смаленская, Бранская і частка Пскоўскай губерняў).
Аднак статыстыка Усесаюзнага перапісу насельніцтва 1926 года выявіла маштабны працэс русіфікацыі беларусаў у Расіі. Нягледзячы на тое, што многія прызнавалі сваё беларускае паходжанне, большасць лічыла роднай рускую мову. У еўрапейскай частцы РСФСР (па-за межамі БССР) беларускую мову назвалі роднай толькі нязначная меншасць. З 360 тысяч беларусаў, якія пражывалі за Уралам, роднай беларускую мову лічылі толькі 5 040 чалавек (1,39 %). На Пскоўшчыне з 34 277 этнічных беларусаў мову захавалі 1 258 чалавек (0,07 %), на Смаленшчыне з 20 408 — 4 366 (0,19 %), на Браншчыне з 21 060 — 4 716 чалавек (0,24 %). Гэты феномен тлумачыўся тым, што ва ўмовах імклівай індустрыялізацыі і мадэрнізацыі расійскіх рэгіёнаў руская мова разглядалася беларусамі як неабходны інструмент для сацыяльнага прасоўвання і атрымання адукацыі. Мясцовыя чыноўнікі таксама лічылі беларусаў цалкам асіміляванымі і сцвярджалі, што яны не маюць патрэбы ў асобнай нацыянальнай рабоце.
Рэалізацыя палітыкі ў прыгранічных губернях
Смаленская губерня
Сярод прыгранічных рэгіёнаў Смаленшчына пачала працэс беларусізацыі раней за іншых — з 1923 года. Аднак ініцыятыва ішла выключна зверху ад цэнтральных органаў. Мясцовыя ўлады разглядалі беларускае насельніцтва як частку рускага і не бачылі сэнсу ў стварэнні асобных школ. Наркампрас РСФСР рэгулярна крытыкаваў Смаленскі аддзел народнай асветы за марудлівасць у гэтым пытанні.
У 1925 годзе пры рабфаку Смаленскага дзяржаўнага ўніверсітэта было адкрыта беларускае аддзяленне. Да 1927/1928 навучальнага года ў губерні лічылася 36 беларускіх школ першай ступені. Аднак гэтыя ўстановы былі беларускімі пераважна на паперы: з-за поўнай адсутнасці настаўнікаў, якія валодалі б літаратурнай беларускай мовай, выкладанне вялося па-руску. Праверкі фіксавалі, што ў аднакамплектных школах настаўнікі спрабавалі вучыць старэйшых дзяцей па-руску, а малодшых па-беларуску, што прыводзіла да хаосу ў вучэбным працэсе і масавага другагодніцтва.
Пскоўская губерня
У 1924 годзе пасля ліквідацыі Віцебскай губерні ў склад Пскоўскай губерні былі перададзены тры паветы з беларускім насельніцтвам: Себежскі, Невельскі і Веліжскі. У 1925 годзе Пскоўскі губернскі аддзел народнай асветы атрымаў даручэнне высветліць мэтазгоднасць адкрыцця там беларускіх школ. Мясцовыя жыхары сустрэлі ініцыятыву варожа. Эканоміка гэтых паветаў мела спажывецкі характар, а асноўныя сувязі ішлі ў напрамку Ленінграда, куды дзясяткі тысяч сялян штогод выязджалі на заробкі. Сяляне адмаўляліся ад беларускіх школ, заяўляючы, што ў горадзе ім патрэбна руская мова. Калі інспектары спрабавалі выступаць па-беларуску, мясцовыя жыхары часта не разумелі літаратурнай мовы і патрабавалі весці сходы па-руску. Да 1928 года ў губерні планавалася стварыць 11 беларускіх школ, але выкладанне ўсіх прадметаў, акрамя самой беларускай мовы, працягвала весціся ў іх на рускай мове.
Бранская губерня
У Бранскую губерню пасля расфарміравання Гомельскай губерні ў 1926 годзе былі перададзены Навазыбкаўскі, Старадубскі і Клінцоўскі паветы. У адрозненне ад Смаленшчыны і Пскоўшчыны, Бранская губерня была буйным індустрыяльным рэгіёнам, і яе кіраўніцтва было сканцэнтравана на развіцці прамысловасці, а не на нацыянальнай палітыцы. Акрамя таго, на Браншчыне пражывала шмат ўкраінцаў, асабліва ў Старадубскім павеце, таму мясцовым уладам даводзілася лавіраваць паміж патрабаваннямі беларусізацыі і ўкраінізацыі. Да беларусаў, якіх засталося каля 2—3 % у асобных паветах, увага была мінімальнай. Нягледзячы на ціск з Масквы, ніякіх значных поспехаў у адкрыцці беларускіх школ на Браншчыне дасягнута не было.
Беларусізацыя ва ўсходніх рэгіёнах У Сібіры, на Урале і Далёкім Усходзе беларускае насельніцтва з’явілася ў выніку масавых перасяленняў часоў сталыпінскай аграрнай рэформы. Толькі ў Сібіры пражывала каля 323 тысяч беларусаў. У сярэдзіне 1920-х гадоў савецкія ўлады пачалі ствараць тут нацыянальныя сельсаветы і школы. Напрыклад, у Тарскай акрузе (сучасная Омская вобласць) было створана 12 беларускіх сельсаветаў. У Табарынскім раёне Уральскай вобласці (сучасная Свярдлоўская вобласць), дзе беларусы складалі да 70 % насельніцтва, у 1932 годзе быў нават створаны беларускі нацыянальны раён. У раённым цэнтры, сяле Табары, адкрылі школу па вывучэнні беларускай мовы для дзяржаўных служачых, пачаўся перавод справаводства на беларускую мову.
Аднак і ў Сібіры працэс не меў поспеху. Згодна са справаздачамі краявых чыноўнікаў, перасяленцы-беларусы ўжо хутка асіміляваліся і самі адмаўляліся ад працы на роднай мове. З-за адсутнасці ізаляцыі ад рускага насельніцтва пераход ад лакальнай ідэнтычнасці да рускай нацыянальнай ідэнтыфікацыі адбыўся вельмі хутка.
Цяжкасці і згортванне палітыкі Працэс беларусізацыі ў РСФСР сутыкнуўся са шэрагам непераадольных перашкод. Перш за ўсё, ні ў адным з расійскіх рэгіёнаў не было дастатковай колькасці настаўнікаў, якія валодалі б літаратурнай беларускай мовай. Курсы перападрыхтоўкі былі кароткатэрміновымі і не давалі неабходнага ўзроўню ведаў, што рабіла паўнавартаснае навучанне немагчымым. Значны ўплыў аказаў фінансавы крызіс і пераход да новай эканамічнай палітыкі. Перавод школ на мясцовыя бюджэты прывёў да закрыцця многіх устаноў, бо ў мясцовых улад не было сродкаў нават на рамонт будынкаў і дровы, не кажучы ўжо пра закупку новых беларускіх падручнікаў з Мінска. Акрамя таго, чыноўнікі на месцах часта сабатавалі ўказанні зверху, паколькі не прызнавалі беларусаў асобным народам і разглядалі палітыку каранізацыі як штучную, навязаную Масквой кампанію. Важным фактарам стала і адсутнасць падтрымкі з боку самога насельніцтва. Беларусы ў Расіі, арыентуючыся на інтэграцыю ў савецкае індустрыяльнае грамадства, рабілі прагматычны выбар на карысць рускай мовы і культуры дзеля паляпшэння свайго сацыяльнага становішча.
У пачатку 1930-х гадоў на фоне змены агульнасаюзнага палітычнага курсу, барацьбы з «нацыяналізмам» у БССР і пачатку ўсеагульнага навучання, палітыка беларусізацыі ва ўсіх расійскіх рэгіёнах, як у прыгранічных, так і ва ўсходніх, была канчаткова і хутка згорнута. Усе створаныя беларускія ўстановы і школы былі пераведзены на рускую мову або ліквідаваны.
Гл. таксама Беларусізацыя Беларусы ў Расіі Карэнізацыя Узбуйненне БССР
Крыніцы
Літаратура
Катэгорыя:Беларусізацыя Катэгорыя:Беларусы ў Расіі