Турэцкая рэформа алфавіта (тур. Harf Devrimi або ) — агульны тэрмін, які выкарыстоўваецца для абазначэння працэсу прыняцця і пераходу на новы алфавіт ў Турцыі пасля прыняцця Закона № 1353 «Аб прыняцці і ўжыванні турэцкіх літар» 1 лістапада 1928 года. Закон быў апублікаваны ў «Афіцыйным весніку» 3 лістапада 1928 года і ўступіў у сілу ў гэты дзень. З прыняццем гэтага закона скончылася эпоха асманскага турэцкага алфавіта, які быў заснаваны на арабскім шрыфце, і быў уведзены сучасны турэцкі алфавіт, заснаваны на лацінскім алфавіце.

Турэцкі алфавіт трошкі адрозніваецца ад алфавітаў іншых моў, якія выкарыстоўваюць лацінскую графіку. Ён уключае літары, змененыя для абазначэння гукаў турэцкай мовы (напрыклад, Ç, Ö, Ü), у тым ліку адсутныя ў іншых мовах (Ş, Ğ, з і без кропкі İ / I). Вымаўленне некаторых літар у турэцкім алфавіце таксама адрозніваецца ад вымаўлення гэтых літар у большасці іншых моў, якія выкарыстоўваюць для запісу лацінскі алфавіт. Напрыклад, вымаўленне літары C у турэцкім алфавіце — , што эквівалентна J у англійскай мове альбо Дж у беларускай, тады як у англійскім алфавіце яна абазначае гук // або //. [ патрэбная крыніца]

Гісторыя

Пачынаючы з X стагоддзя, разам з прыняццем ісламу, туркі таксама перанялі арабскую пісьменнасць. На працягу наступных 900 гадоў як заходнія (асманскія), так і ўсходнія дыялекты турэцкай мовы пісаліся з выкарыстаннем мадыфікаванай формы арабскай пісьменнасці. Год Узровень пісьменнасці 1923 год 2,5% 1927 10,5% (афіцыйны перапіс насельніцтва 1927 г.) 1935 20,4% (перапіс насельніцтва 1935 г.) Даныя за год перад прыняццем рэформы

Сем гадоў пасля ўводу новага алфавіта

У Асманскай імперыі прапановы па рэформе алфавіта пачалі з'яўляцца з сярэдзіны XIX стагоддзя.

Прычыны і аргументы

Адной з найбольш вядомых прычын рэформы алфавіта з'яўляецца перакананне, што арабская графіка недапасаваная да турэцкай мовы. Асноўным аргументам было тое, што арабская графіка недастаткова добра перадае галосныя гукі. Адным з першых, хто выказаў гэтае перакананне, быў Кятып Чэлебі. У перыяд Танзімата Ахмед Джэўдэт Паша выказаў меркаванне аб неабходнасці новай сістэмы пісьма для перадачы гукаў, якія нельга было перадаць арабскай графікай.

У 1851 годзе Муніф Паша заявіў, што чытанне і пісьмо арабскімі літарамі складаныя і што адукацыя не можа быць належным чынам праведзена, тым самым падкрэсліўшы неабходнасць рэформаў. Яшчэ адна прычына — перакананне, што арабская графіка перашкаджае адукацыі. Міласлі Ісмаіл Хаккы Бэй заявіў, што без перагляду алфавіта прагрэс быў бы немагчымы, а з пераглядам быў бы магчымы такі самы прагрэс, як у японцаў. Джэлал Нуры сказаў: «Людзі не могуць лёгка вывучыць гэтыя літары і тое, што імі напісана». Хюсейн Джахіт Ялчын таксама сказаў: «Мы не можам паменшыць непісьменнасць у нашай краіне. Таму што наш алфавіт перашкаджае гэтаму».

Складанасці з напісаннем маглі быць звязаны з адсутнасцю галосных у арабскім алфавіце: арабская літара wāw (و) абазначала фанемы /v/ (цяпер пішацца v ), /o/ (o), /œ/ (ö), /u/ (u) і /y/ (ü); літара yāʼ (ﻱ) абазначала фанемы /j/ (y), /ɯ/ (ı) і /i/ (i). Літара kāf (كـ) магла абазначаць гукі / k /( k ), / ɡ /( g ), / n /( n ) і часам / j /( y ). Існаванне некалькіх літар для / d /( d ), / h /( h ), / s /( s ), / k /( k ), / t /( t ) і / z /( z ) у арабскім алфавіце было непатрэбным для стамбульскай турэцкай . Напрыклад, літары dāl (ﺩ‎) і ḍād (ض) абедзве адлюстроўвалі гук / d /( d ), а ḥāʾ (ح) і ḫāʾ (خ) — гук / h /( h ).

Падчас рэформы арабскай літары быў выкарыстаны метад падзелу літар, вядомы як хуруф-ы мунфасіла. Ён быў заснаваны на перакананні, што алфавіт, у якім літары падзеленыя, лягчэй вывучыць.

Іншыя раннія прапановы З 1850-х па 1860-я гады большая частка турэцкай інтэлігенцыі валодала французскай мовай. З распаўсюджваннем тэлеграфіі траслітарацыя турэцкай мовы ў адпаведнасці з французскім правапісам стала часткай паўсякдзённага жыцця. Звычка выкарыстоўваць гэта пісьмо з'явілася дзякуючы выкарыстанню гэтага шрыфта на шыльдах крамаў і ў рэкламе. [ <span title="Some examples would be great (September 2025)">патрэбна цытата</span> ]

На Першым Усесаюзным цюркалагічнам з'ездзе ў Баку было прынята рашэнне аб прыняцці лацінскай графікі замест арабскай для ўсіх цюркскіх моў. Вядома, што Атацюрк уважліва сачыў за гэтым з'ездам. У сталінскую эпоху Савецкі Саюз прымусіў цюркскія дзяржавы перайсці на кірыліцу, каб разарваць сувязь паміж Турцыяй і цюркскімі рэспублікамі. Пасля распаду СССР у 1991 годзе Азербайджан, Узбекістан, Туркменістан і Казахстан вярнуліся да лацінскага алфавіту.

Падчас Другой канстытуцыйнай эры намаганні па вызначэнні турэцкай нацыянальнай ідэнтычнасці незалежна ад ісламу набылі абароты, асабліва сярод тых, хто быў блізкі да Камітэта аб'яднання і прагрэсу .

Раннія прапановы па рэформах Ідэю адаптацыі лацінскага алфавіту да турэцкай ўпершыню прапанаваў у 1860-х гадах іранскі азербайджанец Мірза Фаталі Ахундаў. Ахундаў таксама падрыхтаваў алфавіт на аснове кірыліцы.

Прыняцце новага албанскага алфавіту на аснове лацінскай графікі паміж 1908 і 1911 гадамі выклікала дыскусіі. У 1911 годзе Эльбасан заявіў, што лацінская графіка супярэчыць шарыяту. Пазней Хюсейн Джахіт Ялчын абараняў албанскі алфавіт на аснове лацінскай графікі і прапанаваў туркам зрабіць тое ж самае. У 1911 годзе албанскае аддзяленне Камітэта аб'яднання і прагрэсу прыняло лацінскі алфавіт. У 1914 годзе ў пяці непадпісаных артыкулах, апублікаваных у часопісе «Hürriyet-i Fikriye» Кылычзадэ Хаккы, прапаноўвалася паступовае прыняцце лацінскіх літар, сцвярджаючы, што пераход непазбежны. Аднак часопіс быў забаронены ўрадам Камітэта аб'яднання і прагрэсу з-за гэтых артыкулаў.

Першая турэцкая газета, надрукаваная лацінскім алфавітам, была выдадзена ў Манастыры-Бітоле ў 1911 годзе. Гэтая газета пад назвай «Eças» (па-французску вымаўляецца «esas») выдавалася па суботах Зекерыяй Самі Эфендзі, але да нашых дзён захавалася толькі некалькі нумароў.

Атацюрк і рэформа алфавіта

Мустафа Кемаль Атацюрк зацікавіўся гэтым пытаннем падчас свайго побыту ў Сірыі паміж 1905 і 1907 гадамі. У 1922 годзе Атацюрк абмеркаваў гэтае пытанне з Халідэ Эдзібам Адывар і падкрэсліў, што такая змена запатрабуе жорсткіх мер.

У верасні 1922 года падчас сустрэчы з удзелам прадстаўнікоў стамбульскай прэсы Хюсейн Джахіт Ялчын спытаў у Атацюрка, чаму яны не прымаюць лацінскую графіку. Адказам Атацюрка стала «Яшчэ не час». Падобная прапанова была зроблена на Ізмірскім эканамічным кангрэсе ў 1923 годзе, але прэзідэнт кангрэса Казым Карабекір адхіліў яе на падставе таго, што гэта пашкодзіць адзінству ісламу. Дыскусія атрымала шырокае асвятленне ў прэсе. 28 мая 1928 года Вялікі нацыянальны сход Турцыі прыняў закон, які дазваляе выкарыстоўваць міжнародныя лічбы ў афіцыйных установах і арганізацыях, пачынаючы з 1 чэрвеня 1928 года. Прыкладна ў той жа час была створана камісія па рэформе алфавіта.

Адным з пытанняў, якія абмяркоўваліся камісіяй, была прапанова замяніць старыя літары « qāf » (ق) і « kāf » (كـ) у арабскім пісьме літарамі « Q » і « K » у новым турэцкім алфавіце адпаведна. Аднак гэтая прапанова была адхілена Атацюркам, і літару «q» прыбралі з алфавіта. Паводле слоў члена камісіі Фаліха Рыфкы Атая, Атацюрк заявіў: «Гэта будзе зроблена альбо праз тры месяцы, альбо ніколі». Пасля таго, як новы турэцкі алфавіт быў завершаны, Атацюрк прадставіў літары ўдзельнікам гала-канцэрта Рэспубліканскай народнай партыі ў Гюльхане 9 жніўня 1928 года.

11 жніўня новы алфавіт быў прадстаўлены супрацоўнікам прэзідэнта і членам парламента, а 15 жніўня — прафесарам універсітэтаў і пісьменнікам. У жніўні і верасні Атацюрк прадставіў новы алфавіт грамадскасці ў розных гарадах. Пасля гэтага працэсу былі ўнесены змены на аснове рэкамендацый камісіі, такія як выключэнне кароткага працяжніка, які выкарыстоўваецца для дадання пэўных суфіксаў да кораня слова, і даданне цыркумфлексаў . З 8 па 25 кастрычніка 1928 года ўсе дзяржаўныя чыноўнікі прайшлі экзамен на выкарыстанне новых літар.

Забароненыя літары Меў месца пераслед людзей, асабліва курдаў, за выкарыстанне літар, якія не ўваходзяць у прадпісаны турэцкі алфавіт. У 2005 годзе дваццаць чалавек былі аштрафаваны за тое, што трымалі ў руках плакаты на курдскай мове з літарамі «q» і «w». У 2007 годзе Асман Байдэмір, тагачасны мэр Дыярбакыра, быў прыцягнуты да суда за выкарыстанне літары «w» на навагодніх паштоўках, хоць пазней справа была спынена. Рэформы 2013 года нібыта легалізавалі выкарыстанне гэтых літар, але ў 2022 годзе Канстытуцыйны суд Турцыі падтрымаў забарону на іх выкарыстанне ў імёнах.

Крытыка Падчас урачыстай цырымоніі ўшанавання памяці Мустафы Кемаля Атацюрка ў 2019 годзе Рэджэп Таіп Эрдаган у сваёй прамове заявіў, што ўзровень пісьменнасці ў Асманскай імперыі перавышаў 50%, перавышаючы такія краіны, як Расія і Італія ў той час. Ён сцвярджаў, што рэформа алфавіта прывяла да зніжэння ўзроўню пісьменнасці і што з рэформай алфавіта «ўсё скінулася». Гэтыя заявы былі раскрытыкаваны рознымі навукоўцамі і СМІ як недакладныя. Фраза «Нас зрабілі невукамі за адну ноч!» (тур. Bir gecede cahil kaldık!) стала распаўсюджаным выразам для крытыкі рэформы алфавіта.

У адказ крытыку педагогі адзначылі, што на момант рэформы алфавіта толькі каля 6-7% мусульманскага насельніцтва ўмелі чытаць і пісаць, што абвяргае меркаванне, што 94% насельніцтва за адну ноч сталі невукамі. Яны сцвярджалі, што асманскае грамадства было ў асноўным вусным, а не пісьмовым, і таму не было істотнай страты грамадскай памяці. Акрамя таго, яны падкрэслілі, што тыя, што ўмелі пісаць і чытаць да рэформы алфавіта, хутка адаптаваліся да новага алфавіта. 29 Kasım 2019 tarihli Rıfat Okçabol yazısı

Глядзіце таксама

Турэцкая моўная рэформа

Крыніцы

Катэгорыя:Турэцкая мова