Кіта́б з Ві́ленскага бела́рускага музе́я імя́ Іва́на Луцке́віча (у навуковай літаратуры таксама вядомы як «Аль-Кітаб», Кітаб Луцкевіча або паводле архіўнага шыфра ЛАН-F21-814) — рукапісны зборнік (кітаб) беларускіх татар, напісаны арабскім пісьмом пераважна на беларускай мове. З’яўляецца адным з найважнейшых і найбольш даследаваных помнікаў татарска-мусульманскай пісьменнасці ў Вялікім Княстве Літоўскім, які служыць каштоўнай крыніцай для вывучэння гістарычнай фанетыкі, дыялекталогіі беларускай мовы і ўзаемадзеяння славянскіх і цюркскіх культур.

Гісторыя знаходкі і вывучэння Рукапіс быў знойдзены ў 1915 годзе вядомым беларускім дзеячам і археолагам Іванам Луцкевічам у вёсцы Сорак Татараў (каля Вільні) у мясцовага мулы Сцяпана Палтаракевіча. Да 1945 года кніга захоўвалася ў Беларускім музеі імя Івана Луцкевіча ў Вільні, а пасля яго ліквідацыі была перададзена ў аддзел рукапісаў Бібліятэкі Акадэміі навук Літоўскай ССР (сучасная Літва), дзе атрымала сігнатуру F21-814.

Увядзенне помніка ў навуковы абарот пачалося з публікацыі Івана Луцкевіча ў зборніку «Наша Ніва» ў 1920 годзе, дзе быў змешчаны ўрывак легенды пра ўшэсце Мухамеда на неба. Неўзабаве на гэтую знаходку адгукнуўся акадэмік Яўхім Карскі (1921, 1922), а Максім Гарэцкі ўключыў тэксты з кітаба ў сваю «Хрэстаматыю беларускай літаратуры» (1923). Першымі даследчыкамі, якія зрабілі спробу навуковай транскрыпцыі тэксту, сталі Ян Станкевіч і чэшская арабістка Марыя Таўэрава ў 1924—1925 гадах. Доўгі час Я. Станкевіч памылкова датаваў помнік XVI стагоддзем, абапіраючыся выключна на архаічныя моўныя рысы.

Фундаментальнае даследаванне рукапісу правёў у 1960-я гады прафесар Антон Антановіч. На аснове вывучэння вадзяных знакаў (філіграней) на паперы, сярод якіх сустракаюцца надпісы галандскага паходжання і герб з ільвом, ён даказаў, што папера была выраблена не раней за пачатак XVIII стагоддзя. Такім чынам, рукапіс быў перапісаны ў першай палове XVIII стагоддзя з больш старажытных арыгіналаў. На сучасным этапе найбольшы ўклад у вывучэнне помніка зрабілі літоўскія і турэцкія даследчыкі. У 2009 годзе выйшла манаграфічнае выданне «Кітаб Івана Луцкевіча — помнік народнай культуры літоўскіх татар» пад рэдакцыяй Галіны Мішкінене, у якім упершыню былі апублікаваны факсіміле ўсяго рукапісу, яго поўная транслітарацыя, а таксама пераклады на літоўскую і рускую мовы. Палеаграфічнае апісанне Рукапіс уяўляе сабой кнігу фарматам у аркуш (in folio). Зыходны пачатак і канец кнігі страчаны. Усяго захавалася 138 аркушаў тэксту, напісаных адным выразным почыркам у стылі «насх» традыцыйнымі карычневымі чарніламі. Скураны пераплёт карычневага колеру мае арнаментаванае цісненне.

У 1956 годзе рукапіс быў рэстаўраваны ў Лабараторыі кансервацыі і рэстаўрацыі дакументаў Акадэміі навук СССР у Ленінградзе. У выніку рэстаўрацыйных прац памеры папяровых аркушаў сталі значна большымі за арыгінальны скураны пераплёт, таму цяпер ён не змацаваны з кніжным блокам. Акрамя таго, падчас пераплятання была парушана лагічная паслядоўнасць некаторых старонак (у прыватнасці, аркушы з легендай «Мірадж» былі пераблытаны), а новая пааркушная нумарацыя не заўсёды адпавядае першапачатковаму тэкставаму парадку.

Змест і тэматыка Кітаб Луцкевіча з’яўляецца своеасаблівай энцыклапедыяй жыцця і кіраўніцтвам да дзеяння для мусульман Вялікага Княства Літоўскага. Тэкст рукапісу ўмоўна падзяляецца на 98 тэматычных блокаў. Даследчыкі высветлілі, што 46 з гэтых блокаў цалкам супадаюць з тэкстамі іншага вядомага помніка — Кітаба Абрагама Карыцкага (сярэдзіна XIX стагоддзя), што сведчыць пра існаванне агульнага пратографа.

Змест зборніка ўключае разнастайныя рэлігійныя, апакрыфічныя і маральна-дыдактычныя тэксты: Асновы ісламу: Своеасаблівы мусульманскі катэхізіс, які тлумачыць сутнасць святаў, месяцаў, посту Рамазан, а таксама значэнне намаза як размовы з Усявышнім. Маральны кодэкс: Рэгламентацыя сямейных адносін, павага да бацькоў і вучоных, правілы гасціннасці, адносіны да сірот і ўдоў, а таксама апісанне грахоў (напрыклад, шкоды п’янства) і тых, хто варты раю ці пекла. Агіяграфія і эсхаталогія: Паданні пра стварэнне свету і розуму, гісторыя пра смерць Мар’ямы (Дзевы Марыі), дзе апісваецца прыход анёла смерці Азраіла і яе развітанне са сваім сынам Ісой (Ісусам), а таксама апавяданне пра смерць прарока Мухамеда і спрэчку паміж Меккай і Медзінай. Дэманалогія і рытуалы: Апісанне анёлаў, звычак шайтана, а таксама падрабязныя інструкцыі па пахавальным абрадзе, раздачы міласціны і правілах складання завяшчання.

«Мірадж-наме» Асаблівае месца ў кітабе займае аб’ёмны тэкст «Мірадж-наме» (легенда пра Мірадж — начное падарожжа прарока Мухамеда з Меккі ў Іерусалім і яго ўшэсце на нябёсы). У рукапісе Луцкевіча гэта легенда займае 57 старонак і складаецца з 494 двухрадкоўяў (бейтаў), напісаных вершаваным памерам аруз. Тэкст вылучаецца тым, што напісаны на стараасманскай (старатурэцкай) мове з падрадковым перакладам на беларускую мову.

Даследчыкі, у прыватнасці, турэцкі вучоны Хусейін Дургут, выявілі, што старатурэцкі тэкст кітаба Луцкевіча вельмі блізкі да аналагічнай паэмы XIV—XV стагоддзяў, якая захоўваецца ў Стамбульскім універсітэце. Аднак перапісчык кітаба дапусціў шэраг спецыфічных памылак, якія сведчаць аб тым, што ў XVIII стагоддзі татары-ліпкі ўжо не валодалі цюркскімі мовамі. Напрыклад, турэцкае слова dudağı (губы) было памылкова перакладзена на беларускую як «плечы», а слова eñegi (сківіца) — як «капыты». Замест турэцкага дзеяслова ürmek (брахаць, гаўкаць) выкарыстаны дзеяслоў virmek (даваць). Такія скажэнні паказваюць, што перакладчыкі механічна капіравалі або адаптавалі незразумелыя ўсходнія словы пад свае патрэбы.

Моўныя і графічныя асаблівасці Графіка-арфаграфічная сістэма кітаба дэманструе высокую ступень прыстасаванасці арабскага алфавіта да фанетыкі беларускай мовы. У адрозненне ад кірылічных помнікаў таго часу, якія знаходзіліся пад моцным уплывам царкоўнаславянскай і польскай традыцый, арабскае пісьмо татар дазваляла больш дакладна перадаваць жывое народнае вымаўленне.

Адной з галоўных фанетычных рыс помніка з’яўляецца паслядоўнае адлюстраванне акання. Ненаціскны гук о ў абсалютнай большасці выпадкаў перадаецца праз а (напрыклад: малітваю, даброга, адзінаго, гаспадар). Гэта дасягаецца ўжываннем арабскай агаласоўкі фатхі замест дамы, ці выкарыстаннем літары аліф. Таксама ў тэксце яскрава адлюстраваны з’явы дзекання і цекання (напрыклад: цёпла, дзень, людзі), мяккасць зычных, пераход в і л у кароткае ў (напрыклад: воўк, маўчаць). Для перадачы спецыфічных беларускіх гукаў, такіх як мяккае ц ці дз, перапісчыкі выкарыстоўвалі арабскія літары з даданнем дадатковых дыякрытычных кропак (напрыклад, літара сад з кропкамі для ц).

На марфалагічным узроўні мова кітаба захоўвае асаблівасці паўднёва-заходніх і цэнтральных беларускіх гаворак, у тым ліку канчаткі дзеясловаў трэцяй асобы без мяккага знака (ідзе, плача, стане), адметныя формы займеннікаў і прыметнікаў.

Крыніцы

Літаратура

Катэгорыя:Рукапісы Катэгорыя:Беларуска-літоўскія татары Катэгорыя:Беларуская літаратура XVIII стагоддзя Катэгорыя:Літаратурныя творы XVIII стагоддзя Катэгорыя:Кітабы Катэгорыя:Беларускі музей у Вільні Катэгорыя:Сорак Татараў