Шынуазры́ ( — кітайшчына; ад chinois — «кітайскі») — выкарыстанне матываў і стылявых прыёмаў традыцыйнага кітайскага мастацтва ў еўрапейскай архітэктуры, жывапісе, дэкаратыўна-прыкладным мастацтве, касцюме, афармленні архітэктурных інтэр'ераў і ўладкаванні садова-паркавых ансамбляў, пераважна ў XVII—XVIII стагоддзях. Як мастацкі стыль шынуазры з'яўляецца адной з галін арыенталізму і, у больш шырокім сэнсе, экзатызму.
Эстэтыка шынуазры выяўлялася па-рознаму ў залежнасці ад рэгіёна і цесна звязана са стылем ракако. Абодва стылі характарызуюцца багатым дэкорам, асіметрыяй, акцэнтам на матэрыялах, а таксама стылізаванай прыродай і сюжэтамі, прысвечанымі адпачынку і задавальненням. У шынуазры асноўная ўвага надаецца сюжэтам, якія ў той час лічыліся еўрапейцамі тыповымі для кітайскай культуры.
Гісторыя Зараджэнне і крыніцы
Шынуазры пранікла ў еўрапейскае мастацтва і дэкор у сярэдзіне-канцы XVII стагоддзя; на вывучэнне арыенталізму паўплывалі працы Афанасія Кірхера. Першыя праявы стылю звязаны з дзейнасцю буйных гандлёвых кампаній, такіх як Галандская Ост-Індская кампанія, якія пастаўлялі ў Еўропу кітайскія тавары: фарфор, лакавыя вырабы, шоўк і іншыя прадметы раскошы. Гэтыя тавары выклікалі вялікую цікавасць у еўрапейскай арыстакратыі.
Росквіт папулярнасці шынуазры прыйшоўся на сярэдзіну XVIII стагоддзя, калі стыль стаў неад'емнай часткай ракако. У гэты перыяд працавалі такія выдатныя майстры, як Франсуа Бушэ, Томас Чыпендэйл і Жан-Батыст Пільман, якія актыўна выкарыстоўвалі кітайскія матывы ў сваіх творах. Папулярызацыі стылю таксама спрыяў пастаянны прыток кітайскіх і індыйскіх тавараў, якія штогод дастаўляліся ў Еўропу на караблях англійскай, галандскай, французскай і шведскай Ост-Індскіх кампаній. Аднаўленне папулярнасці шынуазры ў Еўропе і ЗША адбылося ў перыяд з сярэдзіны XIX стагоддзя да 1920-х гадоў, і сёння гэты стыль знаходзіць сваё месца ў элітным дызайне інтэр'ераў і модзе.
Хоць шынуазры звычайна разумеецца як еўрапейскі стыль, гэта была глабальная з'ява. Мясцовыя версіі шынуазры развіваліся ў Індыі, Японіі, Іране і асабліва ў Лацінскай Амерыцы. Праз гандлёвы шлях Маніла-Акапулька іспанскія гандляры прывозілі вялікую колькасць кітайскага фарфору, лаку, тэкстылю і спецый на рынкі Новай Іспаніі ў Акапулька, Панаме і Ліме. Гэтыя тавары натхнялі мясцовых мастакоў і рамеснікаў, напрыклад, керамістаў, якія выраблялі кераміку Талавера ў Пуэбла-дэ-Лос-Анхелес.
Існавала і паралельная з'ява, вядомая як «аксідэнтэры» (occidenterie), — заходнестылізаваныя тавары, якія вырабляліся ў Кітаі XVIII стагоддзя для кітайскіх спажыўцоў. Гэты стыль выклікаў асаблівую цікавасць у імператараў Кансі і Цяньлун, што адлюстравана ў архітэктуры палацаў Сiян-Лоў.
Папулярызацыя Існавала шмат прычын, чаму шынуазры набыла такую папулярнасць у Еўропе ў XVIII стагоддзі. Еўрапейцы былі зачараваныя Азіяй дзякуючы пашырэнню гандлю, хоць іх доступ да гэтых культур па-ранейшаму заставаўся абмежаваным. У мастацтве стыль Усходу лічыўся крыніцай натхнення; атмасфера, багатая на вобразы, і гарманічныя дызайны ўсходняга стылю адлюстроўвалі карціну ідэальнага свету, з якога можна было чэрпаць ідэі для пераасэнсавання ўласнай культуры. Па гэтай прычыне стыль шынуазры лічыцца важным вынікам абмену паміж Захадам і Усходам. На працягу XIX стагоддзя, асабліва ў яго другой палове, стыль шынуазры быў асіміляваны пад агульным паняццем экзатызму 張省卿 (Sheng-Ching Chang)，《東方啓蒙西方 – 十八世紀德國沃里兹（Wörlitz）自然風景園林之中國元素(Dongfang qimeng Xifang- shiba shiji Deguo Wolizi (Wörlitz) ziran fengjing yuanlin zhi Zhongguo yuansu) 》 (The East enlightening the West – Chinese elements in the 18th century landscape gardens of Wörlitz in Germany), 台北 (Taipei)：輔仁大學出版社(Furendaxue chubanshe; Fu Jen University Bookstore), 2015, pp. 37–44..
Хоць корань слова «шынуазры» — «Chine» (Кітай), еўрапейцы XVII і XVIII стагоддзяў не мелі дакладнага ўяўлення пра тое, якім быў Кітай на самай справе. Такія тэрміны, як «Усход», «Далёкі Усход» або «Кітай», часта выкарыстоўваліся як узаемазаменныя для абазначэння рэгіёна Усходняй Азіі, дзе кітайская культура была дамінуючай. Пасля распаўсюджвання апавяданняў Марка Пола, веды еўрапейцаў пра Кітай працягвалі грунтавацца пераважна на справаздачах гандляроў і дыпламатычных пасланнікаў. З другой паловы XVII стагоддзя важную ролю ў гэтым абмене інфармацыяй адыгралі езуіты, чые місіянерскія даследаванні і моўныя працы далі еўрапейскай грамадскасці новае, больш глыбокае ўяўленне пра Кітайскую імперыю і яе культуру 張省卿 (Sheng-Ching Chang)，《東方啓蒙西方 – 十八世紀德國沃里兹（Wörlitz）自然風景園林之中國元素(Dongfang qimeng Xifang- shiba shiji Deguo Wolizi (Wörlitz) ziran fengjing yuanlin zhi Zhongguo yuansu) 》 (The East enlightening the West – Chinese elements in the 18th century landscape gardens of Wörlitz in Germany), 台北 (Taipei)：輔仁大學出版社(Furendaxue chubanshe; Fu Jen University Bookstore), 2015, pp. 42–44..
Паводле Вальтэра, «застаецца фактам, што чатыры тысячы гадоў таму, калі мы не ўмелі чытаць, яны [кітайцы] ведалі ўсё істотна карыснае, чым мы ганарымся сёння».
Крытыка і заняпад Шынуазры не быў паўсюдна папулярным. Некаторыя крытыкі лічылі гэты стыль «адступленнем ад розуму і густу і апусканнем у маральна неадназначны свет, заснаваны на геданізме, адчуваннях і каштоўнасцях, якія ўспрымаліся як жаночыя». Лічылася, што яму не хапае логікі і розуму, на якіх было заснавана антычнае мастацтва. Архітэктар і пісьменнік Роберт Морыс сцвярджаў, што ён «складаўся з адных толькі капрызаў і хімер, без правілаў і парадку, і для яго выканання не патрабуецца ніякай вынаходлівасці». Тыя, хто меў больш археалагічны погляд на Усход, лічылі стыль шынуазры, з яго скажэннямі і мудрагелістым падыходам, насмешкай над сапраўдным кітайскім мастацтвам і архітэктурай.
Шынуазры захаваўся ў XIX і XX стагоддзях, але яго папулярнасць знізілася. Заўважная страта цікавасці да дэкору ў кітайскім стылі адбылася пасля смерці ў 1830 годзе караля Георг IV, вялікага прыхільніка гэтага стылю. Першая опіумная вайна 1839—1842 гадоў паміж Брытаніяй і Кітаем парушыла гандаль і выклікала далейшае зніжэнне цікавасці да Усходу.
Праявы ў мастацтве
Фарфор і фаянс З эпохі Адраджэння да XVIII стагоддзя заходнія дызайнеры беспаспяхова спрабавалі імітаваць тэхнічную дасканаласць кітайскага і японскага экспартнага фарфору. Адной з першых удалых спроб быў Фарфор Медычы, які вырабляўся ў Фларэнцыі ў канцы XVI стагоддзя. Іншай важнай спробай стала мануфактура мяккага фарфору ў Руане ў 1673 годзе. Прамая імітацыя кітайскіх узораў у фаянсе пачалася ў канцы XVII стагоддзя, перайшла ў еўрапейскую вытворчасць фарфору (асабліва ў чайных сервізах) і дасягнула свайго піку ў перыяд ракако (каля 1740—1770 гадоў).
Дэлфцкая кераміка, вырабленая ў Дэлфте і іншых галандскіх гарадах, пераняла сапраўдны сіне-белы дэкор дынастыі Мін з пачатку XVII стагоддзя. Раннія керамічныя вырабы Майсенскай і іншых фабрык натуральна імітавалі кітайскія ўзоры, хоць формы для сталовага і чайнага посуду звычайна заставаліся заходнімі, часта заснаванымі на формах са срэбра.
Жывапіс, графіка і арнамент Элементы кітайскага жывапісу, якія былі інтэграваны ў еўрапейскае мастацтва, уключаюць асіметрычныя кампазіцыі, лёгкія сюжэты і агульнае адчуванне мудрагелістасці. Мастакі Антуан Вато, Франсуа Бушэ і Жан-Анарэ Фраганар стварылі шэраг карцін і малюнкаў на «кітайскія тэмы». Асабліва значны ўклад унёс мастак-арнаменталіст і гравёр Жан-Батыст Пільман, чые альбомы гравюр, такія як «Стылізаваныя кветкі ў кітайскім стылі для шоўку і паркалю» (1760), шырока выкарыстоўваліся ў роспісе фарфору, тканін і папяровых шпалер. Яго кампазіцыі ўяўляюць сабой сумесь фантастычных птушак, кветак, жывёл і чалавечых фігур, што зрабіла «кітайскі стыль» у Францыі вядомым як «стыль Пільмана».
Інтэр'ер і мэбля
Еўрапейскія манархі, такія як Людовік XV, аддавалі перавагу шынуазры, бо ён добра спалучаўся са стылем ракако. Цэлыя пакоі, напрыклад, у замку Шанціі, былі распісаны кампазіцыямі ў стылі шынуазры. Пакоі, аздобленыя кітайскімі матывамі, з'явіліся ў палацах Цэнтральнай Еўропы, такіх як замак Вёрліц і палац Пільніц. У палацы Сан-Сусі ў Патсдаме былі пабудаваны Кітайскі чайны домік і Дом дракона.
У XVII і XVIII стагоддзях еўрапейцы пачалі вырабляць мэблю, якая імітавала кітайскую лакавую мэблю. Яе часта ўпрыгожвалі чорным дрэвам, слановай косцю або кітайскімі матывамі, такімі як пагоды. Томас Чыпендэйл спрыяў папулярызацыі вытворчасці мэблі ў стылі шынуазры, апублікаваўшы свой дызайнерскі даведнік «The Gentleman and Cabinet-maker's Director». Яго крэслы і шафы часта ўпрыгожваліся сцэнамі з каляровымі птушкамі, кветкамі і экзатычнымі краявідамі.
Пашырэнне выкарыстання шпалер у еўрапейскіх дамах у XVIII стагоддзі таксама адлюстроўвае агульнае захапленне матывамі шынуазры. Спачатку шпалеры, створаныя кітайскімі мастакамі, былі даступныя толькі еўрапейскім арыстакратам, але пазней, калі іх сталі друкаваць, яны сталі даступнымі і для сярэдняга класа. Узоры на шпалерах у стылі шынуазры падобныя да тых, што сустракаюцца на мэблі і фарфоры: пагоды, кветкавыя ўзоры і экзатычныя ўяўныя сцэны.
Архітэктура і садова-паркавае мастацтва
Еўрапейскае разуменне кітайскага садова-паркавага дызайну добра ілюструе выкарыстанне слова шараваджы, якое азначала прыгажосць без парадку, што выяўляецца ў эстэтычна прыемнай нерэгулярнасці ландшафту. Гэты тэрмін быў уведзены сэрам Уільямам Тэмплам у яго эсэ Пра сады Эпікура (1685). Пад уплывам Тэмпла еўрапейскія садоўнікі пачалі ствараць сады, якія, як лічылася, адлюстроўвалі асіметрыю і натуральнасць, уласцівыя садам Усходу.
У такіх садах часта высаджвалі духмяныя расліны і дэкаратыўныя дрэвы, размяшчалі камяні, стваралі сажалкі з рыбамі і пракладвалі звілістыя сцяжынкі. Архітэктурныя элементы ўключалі пагоды, павільёны і цырыманіяльныя залы. Прыкладамі такіх ландшафтаў з'яўляюцца Каралеўскія сады ў К’ю ў Лондане, дзе архітэктар Уільям Чэмберс пабудаваў Вялікую пагаду. Рэплікі такіх пабудоў з'явіліся ў Англійскім садзе ў Мюнхене, у Дротнінгхольме ў Швецыі і ў Царскім Сяле ў Расіі.
Шынуазры ў Беларусі
Яскравым прыкладам шынуазры ў Вялікім Княстве Літоўскім і, у прыватнасці, на тэрыторыі сучаснай Беларусі з'яўляецца інтэр'ер Нясвіжскага замка ў сярэдзіне XVIII стагоддзя, у часы Міхала Казіміра Радзівіла «Рыбанькі» і яго жонкі Францішкі Уршулі Радзівіл. Гэты перыяд адзначыўся моцным уплывам стылю ракако, які гарманічна спалучаўся з усходнімі матывамі.
У 1750 годзе ў замку былі створаны так званыя «хіньскія» (кітайскія) пакоі спецыяльна для Францішкі Уршулі. Асабліва вылучалася «лазенка» (ванны пакой), аздобленая дэлфцкімі кафлямі, што з'яўлялася адной з форм імітацыі кітайскай керамікі. Сцены былі пакрыты пунсовай тканінай з вышытымі кветкамі і птушкамі, а інтэр'ер дапаўнялі лакаваная мэбля і дэкаратыўныя прадметы. Інвентар замка 1764—1765 гадоў падрабязна апісвае шматлікія прадметы ў стылі шынуазры, якія захоўваліся ў скарбніцы («скарбцы») і ў пакоі пад назвай «Грын Гевельбу» («Зялёныя скляпенні», па аналогіі з дрэздэнскай скарбніцай). Сярод іх былі лакаваныя шкатулкі, пунсовыя і чорныя лакаваныя кабінеты, касцяныя футляры, фішкі для гульні ў лато ў кітайскім стылі, а таксама лакаваныя шахматныя столікі з інкрустацыяй з эбенавага дрэва і слановай косці.
Шынуазры ў Нясвіжы не быў простай копіяй кітайскіх узораў, а ўяўляў сабой складаны сінтэз еўрапейскага ракако (саксонскага ўзору) і ўсходніх матываў, прычым жаночае асяроддзе адыгрывала ключавую ролю ў яго распаўсюджанні праз моду на рукадзелле, аздабленне інтэр'ераў і прадметаў побыту.
Галерэя
Гл. таксама Япанізм Арыенталізм Цюркаманія
Крыніцы
Літаратура
Катэгорыя:Мастацкія стылі Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Катэгорыя:Ракако Катэгорыя:Мастацтва Кітая