Параска Сцяпанаўна Плытка-Гарыцвіт (; ) — украінская гуцульская мастачка, фатограф, пісьменніца, апавядальніца, народны філосаф, фалькларыст, этнограф, дыялектолаг; «Гамер Гуцульскага краю».

Біяграфія Нарадзілася 1 сакавіка 1927 года ў вёсцы Быстрэцы (цяпер Верхавінскі раён Івана-Франкоўскай вобласці) у сям’і Стэфана (Сцяпана) Плыткі, вядомага ў Косаўскім павеце каваля, адукаванага чалавека, які ведаў некалькі моў. Маці — Ганна, таленавітая ткачыха і вышывальшчыца. Пазней сям’я пераехала ў Крыворыўну. Параска скончыла толькі чатыры класы школы, але дзякуючы бацьку ведала розныя мовы (у тым ліку нямецкую), таму падчас Другой сусветнай вайны працавала перакладчыцай у сельскай канцылярыі.

У 1943 годзе яна самастойна паехала ў Германію, каб паступіць ва ўніверсітэт. Але замест вучобы апынулася ў нямецкай сям’і, дзе зведала прыніжэнне. Вярнуўшыся ў Крывароўну, далучылася да нацыянальна-вызваленчага руху, стала сувязной УПА пад псеўданімам Ластаўка і насіла ежу і цёплыя рэчы паўстанцам у лесе.

Выгнанне Узімку 1945 года тысячы асуджаных маладых дзяўчат з Заходняй Украіны былі адпраўлены ў Сібір таварнымі цягнікамі. «Замест цёплай вопраткі ім давалі акрываўленыя паліто ад расстраляных», — успамінала Параска Сцяпанаўна. У цягніку на Калыму дзяўчына адмарозіла ногі, і яе пакінулі ва Уральскім турэмным шпіталі. Ад ампутацыі яе выратаваў грузінскі лекар, якога яна ўсё жыццё ўспамінала з удзячнасцю. Пасля гэтага дзяўчыне амаль пяць гадоў давялося перасоўвацца на мыліцах. З 1947 года адбывала тэрмін у спецыяльным лагеры ў Спаску (Казахстан).

У лагерах пазнаёмілася з маладым грузінскім мастаком, з якім доўга перапісвалася і ў якога закахалася. Парасцы ўдалося даслаць дадому адрас каханага, але бацькі не ўхвалілі гэтыя адносіны, а бацька знішчыў ліст, таму Параска страціла сувязь з каханым. Вярнуўшыся дадому, дзяўчына не магла дараваць бацьку такі ўчынак, таму жыла асобна і, памятаючы сваё каханне, заставалася адзінокай да канца жыцця.

Вяртанне ў родную вёску У 27 гадоў яна вярнулася ў Крывароўну, дзе мясцовыя жыхары ставіліся да яе з асцярогай, памятаючы яе ссылку. Параска ніколі не абмяркоўвала жыццё ў лагерах, лічачы, што гэта прынясе толькі нянавісць і боль яе слухачам.

Спачатку яна актыўна ўдзельнічала ў грамадскім жыцці, удзельнічала ў талоках, працавала мастачкай у лясной гаспадарцы, стварыла хор, займалася фальклорам, пісьменствам, маляваннем і фатаграфіяй. Але пазней, магчыма, з-за драмы ў асабістым жыцці, паступова адышла, каб выканаць абяцанне, якое дала (яшчэ ў турме) — каб праслаўляць Божы мір.

З таго часу яна вяла аскетычны лад жыцця, жывучы тым, што прыносілі аднавяскоўцы. У Параскі не было саду, бо яна аддала сваю зямлю ў абмен на тое, каб не ссякаць дзве яе бярозы на ўзгорку каля дома. Яна ніколі не трымала жывёлу. Калі працавала, то нават святара не магла ўпусціць у дом — патрабавалася поўная канцэнтрацыя ўвагі.

1970-я—1990-я гады У 1970-я гады яна кіравала экспедыцыямі ў Карпаты і паказвала студэнтам горы. Некалькі кіеўскіх студэнтаў у знак падзякі падарылі ёй друкарскую машынку, на якой пазней Параска друкавала свае творы. Плытка-Гарыцвіт прадбачыла занядбанне яе працы пасля смерці. Таму яна зрабіла папяровыя футляры для кніг, каб абараніць рукапісы, а намаляваныя абразы аддала людзям. Некаторыя гісторыкі тлумачаць адзіноту мастачкі неабходнасцю працаваць над вялікім творам.

Параска добра спявала і грала на розных музычных інструментах, якія сама вырабляла, а таксама самастойна авалодала фатаграфіяй і друкам фатаграфій.

Мастачка фатаграфавала навакольныя краявіды, царкоўныя абрады, вясковы побыт, партрэты аднавяскоўцаў. Фотаздымкі яна раздавала людзям, таму працы Параскі можна ўбачыць амаль у кожным доме ў Крывароўне.

Захаплялася вызваленчай барацьбой індыйскага народа, філасофіяй міру нацыянальнага індыйскага прарока Махатмы Гандзі, пісала лісты Індыры Гандзі. Пісала творы пра індыйскую культуру, ілюструючы іх сваімі малюнкамі.

Апошнія гады Апошнія гады яна пражыла ў галечы і слабасці, ледзь не страціўшы зрок. Часта ела толькі хлебныя сухары і гарбату з карпацкіх траў. У яе доме стаялі труна і падпісаны крыж, на якім засталося толькі вольнае месца для даты. Пахавалі яе ў Крывароўне.

Мастацтва

Літаратурная праца Творы Параскі Плыткі-Гарыцвіт аб’яднаны пад назвай «Падарунак роднай зямлі» — 46 вялікіх рукапісных і машынапісных кніг па 500 старонак кожная, а таксама дзясяткі невялікіх кніг з яе ілюстрацыямі і ў самаробных пераплётах. Рукапісы вылучаюцца выключнай каліграфіяй. Сярод іх шэраг духоўных філасофскіх прац: «Малітва — дар Божы», «За мір дабра памолімся», «Да Нябеснага трона ад падножжа зямлі», «Малітвы ў славу святога Хрышчэння Украіны-Русі», «Вянец Божай любові». Яшчэ адзін цыкл твораў — народныя: «З народных казак», «Спеўныя песні гуцулаў», кніга-альбом «Лёс гуцульскай жанчыны».

Яна склала слоўнік гуцульскага дыялекту, пісала казкі, апавяданні і фэнтэзійна-прыгодніцкі раман «Індыйскія іскры» пра прыгоды гуцулаў у Індыі, а таксама вяла дзённікі.

Адзін з запісаў звычайнага вечара:Я распаліла агонь, падагрэла гарбату ўласнай сумесі, як лекі: ліпавы колер, глог, крапіва, шыпшыннік, водар мяты. І зноў смачна павячэрала з крэкерамі. — Дзякуй Богу, я думала, што Ён у сваіх чатырох сценах бездакорны і непагадзі, і я напаіла Яго вадой… І я ў гэты вечар шчыра і з удзячнасцю заклікаю Бога: дзякуй Табе, Жыццядаўцу нашаму, Ойчу, любячаму і прабачальнаму, за тое, што Ты даеш духоўную ежу маёй душы і сэрцу, і я спакойная і ў малым, і ў вялікім дастатку…Пасля кожнай напісанай кнігі Параска афармляла яе, рабіла гравюры і малявала ілюстрацыі.

У 2008 годзе выйшла першая кніга Плыткі-Гарыцвіт — «Старавіцкія апавяданні», напісаныя на гуцульскім дыялекце з тлумачэннем значэнняў некаторых слоў. Яна напісала кнігу «Дзявочае сэрца», дзе сабрала каламыйскія апавяданні. Пісьменніца заўсёды казала, што кнігі для яе як дзеці.

Карціны і ілюстрацыі Цыкл малюнкаў «Шаўчэнка ў Карпатах» Параскі захоўваецца ў Канеўскім музеі. Дзясяткі работ прысвечаны Івану Франку і Лесі Украінцы. Серыя «Лёс гуцулкі» распавядае пра жыццё жанчыны ў высокіх Карпатах. Сярод яе карцін — Шота Руставелі, Леся Украінка, Іван Франко, Тарас Шаўчэнка, Васіль Стэфанік, Аксана Петрусенка.

Паэзія Параска пісала не толькі прозу, але і вершы, выкарыстоўваючы гуцульскі дыялект (у прыватнасці, паэтычны зборнік «Варта думаць»). Яна друкавала свае вершы і пісала іх каляровымі ручкамі, укладваючы дадатковы сэнс у колеры тэксту. Паэзія, у адрозненне ад прозы, пераважна на рэлігійныя тэмы.

Фатаграфія Мастачка пачала фатаграфаваць у 1970-х гадах і працягвала рабіць гэта большую частку свайго жыцця. Большасць яе работ былі альбо страчаны, альбо пашкоджаны часам і вільгаццю з-за нядбайнага захоўвання.

Толькі вельмі абмежаваная колькасць яе аднавяскоўцаў ведала, што Параска была вельмі таленавітай і дбайнай фатографкай. Да самага канца жыцця яна нідзе не выстаўляла свае фатаграфіі, а негатывы і раздрукаваныя фотаздымкі захоўвала пад ложкам. Некаторыя з іх пазней выпадкова знайшліся ў музеі ў пакеце, на якім сама Параска калісьці напісала «няўдалыя фатаграфіі, бледныя».

Аказалася, што за сваё жыццё Параска зрабіла больш за 4000 фотаздымкаў, фатаграфуючы аднавяскоўцаў і іх дзяцей, пейзажы, святы, прыроду і г.д. На фотаздымках можна ўбачыць, як на іх у розны час паўстаюць адны і тыя ж людзі: спачатку дзяўчына, потым яна сама — ужо дарослая жанчына, пазней — яна і яе дзеці. Параска асаблівую ўвагу надавала Вялікадню, яна год за годам фатаграфавала гэтае свята. Здымкі дазваляюць убачыць паўсядзённае жыццё і побыт звычайных людзей, якія жылі ў Карпатах у другой палове 20 стагоддзя. Тэхніка фатаграфавання знаходзіцца на вельмі высокім узроўні. Параска самастойна навучылася фатаграфаваць, праяўляць і друкаваць фатаграфіі. Паводле слоў экспертаў, Параска падыходзіла да фатаграфіі скрупулёзна, вымяраючы і прадумваючы ўсе дэталі выявы, мела вялікі талент і шмат працавала.

Выпадкова наведвальнікі музея змаглі знайсці і захаваць больш за 4000 фатаграфій і негатываў у 2015 годзе. Яны былі ачышчаны, алічбаваны і абаронены ад далейшага знішчэння.

Даследаванні Параска ўсё сваё жыццё прысвяціла вывучэнню і даследаванню Гуцульскага рэгіёна, пакінуўшы пасля сябе вялікі корпус прац па гісторыі, культуры і духоўнасці рэгіёна. Яе суседка Васіліна Харук успамінае Параску як жанчыну, закаханую ў прыроду, якая добра захоўвала і ведала гуцульскія звычаі, абрады і дыялект, лічачы, што мова — гэта найвялікшае багацце народа.

Памяць

Фільмы «Свет Параскі Гарыцвіт» (1992, створаны пры жыцці пісьменніцы; рэжысёр Павел Фарэнюк, аператар Аляксандр Коваль); «Калядка для Параскі» (2005, знятая пасля смерці мастачкі Алегам Драчом); «Піктаграма» Партрэт вёскі Крывароўня" (2008, знята Лідай і Мішам Сухімі); «Партрэт на фоне гор» (2018, рэжысёр Максім Рудэнка); «Гарыцвіт: Квітнее насуперак» (2025).

Выставы 17 кастрычніка 2019 года ў Мысцецкім арсенале адкрылася выстава «Параска Плытка-Гарыцвіт. Пераадоленне гравітацыі». Гэта найбуйнейшая выстава твораў мастачкі ў гісторыі. Выстава працягвалася да 19 студзеня 2020 года; У лістападзе 2016 года актывісты правялі ў Івана-Франкоўску выставу пад назвай «Партрэт месца і часу», прысвечаную мастачцы; У снежні 2016 года на Варшаўскай «Biennale Nieużytków» былі выстаўлены фатаграфіі спадарыні Гарыцвіт; «Варта падумаць» — выстава твораў у музеі Міхайла Грушэўскага ў Кіеве; У 2010 годзе ў Нацыянальным музеі літаратуры Украіны адбылася выстава яе карцін, гравюр і рукапісаў; 14-28 мая 2017 года — выстава «Украінская вясна» ў Познані ў мясцовай грэка-каталіцкай парафіі; У чэрвені 2017 года ў Крывароўне адкрылася фотавыстава мастачкі. Валанцёры апрацавалі фотаздымкі і арганізавалі выставу. Адным з першых наведвальнікаў выставы быў Святаслаў Вакарчук; 8 ліпеня 2017 года — адкрыццё выставы работ у Косаўскім музеі Гуцульшчыны.

Музей У Крывароўне створаны публічны музей Плыткі-Гарыцвіт, размешчаны ў доме, дзе жыла мастачка. Першыя пяць гадоў працы Параскі захоўваліся неналежным чынам, выстава не мела каталога, але пазней працы пачалі сістэматызаваць і пераводзіць у лічбавы фармат.

Музей сабраў частку яе прац, астатнія захоўваюцца ў музеі Івана Франка ў Крывароўне, у Верхавіне і некалькіх іншых музеях Украіны. Уладальніца музея сістэматызуе творчасць Параскі Гарыцвіт. Аксана Рыбарук, жонка мясцовага святара, друкуе тэксты Параскі на камп’ютары. Тэкстамі займаецца і Кіеўскі цэнтр Леся Курбаса.

Сям’я бацька — Сцяпан Плытка, каваль; маці — Ганна, таленавітая ткачыха і вышывальшчыца.

Крыніцы

Літаратура Друковані матеріали виставки «Кличу до гір». Зеленчук М. Самородок Гуцульщини / Микола Зеленчук // Світанок. —1995. — 27 трав. Ватаманюк К. Оаза енергій духу. Парасочка / Калина Ватаманюк // Верховинська вість. — 1996. — № 85. Зеленчук І. Доля гуцулки-праведниці / Іван Зеленчук // Гуцульщина. — 1997. — № 2 (50). — С. 14—15. Рибарук О. Параска Плитка-Горицвіт // Хто є хто на Івано-Франківщині: Новітня історія через віки. Вип. 3. — Київ, 2006. — С. 147—148. Рибарук О. Забута ікона Параски Плитки-Горицвіт / Оксана Рибарук // Українська культура. —2008. — № 1. — С. 48—49. Шевченко Н. Філософ із фломастерами / Наталія Шевченко // Український тиждень. — 2008. — № 37 (46). Образи Параски Плитки-Горицвіт: альбом. — Львів: Модерн, 2009. — 84 с. Музиченко Я. Жінка Горицвіт / Ярослава Музиченко // Україна молода. — 2009. — № 85. Рибарук О. Образи Параски Плитки-Горицвіт / Оксана Рибарук // Українознавство. —2010. — № 4. — С. 337—339. Плитка (Горицвіт) Параска Стефанівна // Рух опору в Україні: 1960—1990: енциклопедичний довідник. — Київ : Смолоскип, 2012. — С. 571—572. Виродова-Готьє В. Спогади про Параску Плитку-Горицвіт та її рідне село Криворівню / Віра Виродова-Готьє // Образотворче мистецтво.— 2019. — № 1. — С. 110—111: іл. Параска Плитка-Горицвіт. Подолання гравітації. — Київ: ДП «НКММК „Мистецький арсенал“», 2019. — 224 с.: іл.

Спасылкі Сторінка в Facebook: «Проект зі збереження фотоархіву Параски Плитки-Горицвіт»