Найранейшыя крымскататарскія літаратурныя творы адносяцца да часоў Залатой Арды (XIII—XV стагоддзі), а яе залаты век прыпаў на часы Крымскага ханства (XV—XVIII стагоддзі).
Гісторыя
Сярэднявечча «Паэма пра Юсуфа і Зулейху» Махмуда Кырымлы з XIII стагоддзя лічыцца найстарэйшым творам на крымска-татарскай мове. Сярод іншых выбітных аўтараў таго часу былі Алі (пам. 1232),Курназ К., Чэлтык Х. Асманлі Донэмі Kırım edebiyatı. — Ankara: Kültür Bakanlığı, 2000. Махмуд (13-14 c.), Меўлана Рэджэб бін Ібрагім (пам. 1386),Bursalı M. T. Kırım müellifleri. — Стамбул, 1919. Мэўляна Сэрэфэдзін бін Кемаль (пам. 1438) і Кемаль Умі (пам. 1475).Banarlı N. S. Resimli türk edebiyatı tarihı. C.C.I-II. — Стамбул: Milli egitim basimevi, 1987.
Класічны перыяд У перыяд Залатой Арды пасля прыняцця крымскімі татарамі ісламу пачала фарміравацца диванная або палацавая паэзія (крым. сарай эдэбіяты). Яе аўтарамі былі ханы і арыстакраты. Вядомымі паэтамі таго часу былі Абдул-Меджыд Эфендзі, Усеін Кефевій, Менлі I Гірэй, Казі II Гірэй, Рамель Хока, Ашык Умер, Мустафа Чэўхерый, Лэйла Бікеч, Ашык Арыф, Джанмухамед і Эдып Эфендзі. Газі II Гірэй быў асабліва вядомы сваёй паэзіяй, любоўю да літаратуры і працамі па музыцы.<ref> Жонка Бахадыра I Гірэя, Хан-задэ-ханум, таксама была вядомая як паэтка. У XV—XVII стагоддзях з’явіліся анталогіі крымскай паэзіі.
Усе літаратурныя творы таго перыяду напісаны арабскім пісьмом. На мову паэзіі паўплывалі арабская і персідская, паколькі ў ёй выкарыстоўваліся доўгія і кароткія рыфмы галосных, у той час як у цюркскай мове галосныя такім чынам не адрозніваліся.<ref>Меметов И. Периодизация истории развития крымскотатарского литературного языка У той жа час у фальклоры выкарыстоўвалася больш гутарковая мова з невялікай колькасцю запазычанняў (напр. «Çorabatır», «Kör oğlu», «Tair ve Zore»).
Іншыя творы ўключаюць запісы пра гістарычныя падзеі і шматлікія yarlıqс.Матэрыялы для гісторыі Крымскага ханства, извлеченные, по распоряжению имп. Академии наук, из Московского главного архива Министерства иностранных дел. Издал В. в. Вельямінаў-Зернаў. — СПб., 1864. −1109 с.
Пасьля Анэксіі Крыму Расейскай імпэрыяй у 1783 годзе крымскататарская літаратура была замарожаная, бо галоўнымі заступнікамі яе разьвіцьця былі крымскія ханы.
Новы перыяд Адраджэнне крымскай літаратуры цесна звязана з Ісмаілам Гаспрынскім, які заклаў асновы апавядання і рамана ў крымскататарскай літаратуры. У сваёй газеце «Тэрцыман» Гаспрынскі публікаваў творы новых крымскататарскіх пісьменнікаў. Сярод вядомых паэтаў пачатку 20 стагоддзя былі Эшрэф Шэмі-задэ, Бекір Чобан-задэ, Абдула Дэрменджы, Шэўкі Бекторэ, Абдула Латыф-задэ, Амдзі Гірайбай. У 1901 годзе Абдула Озенбашлы апублікаваў першую крымскататарскую драму «Olcağa çare almaz».
Крымскататарскі літаратурны працэс быў перапынены Савецкай дэпартацыяй крымскіх татараў у 1944 годзе. З таго часу і да 1970-х гадоў у Савецкім Саюзе крымскататарская літаратура падвяргалася падаўленню. Сярод сучасных аўтараў — Шаміль Аладзін, Чэнгіз Дагджы, Умер Іпчы, Юсуф Болат, Айдэр Осман, Эрвін Умераў, Рустэм Муедзін, Шакір Селім, Юнус Кандым, Сейран Сулейман, Нузэт Умераў.
Дадатковае чытанне
Катэгорыя:Крымска-татарская культура Катэгорыя:Крымска-татарская мова Катэгорыя:Культура Крыма