Карэ́й, Карах, Корэ, Кора (ад Qōraḥ, у рабіністычнай літаратуры перакладаецца як «пляшывасць») — біблейскі персанаж са старонак Кнігі Лічбаў (Старога Запавету ці Яўрэйскай Бібліі), які паходзіў з калена левітаў. З’яўляўся адным з кіраўнікоў няўдалага бунту супраць Майсея і Аарона. Імя Карэй (Корах) выкарыстоўваецца ў Яўрэйскай Бібліі і для іншай асобы — сына ІсаваКорей // Малый энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 4 томах. — СПб., 1907—1909..
У Торы
Паходжанне і генеалогія Кніга Выхад называе Карэя сынам Іцгара, які, у сваю чаргу, быў сынам Каафа і ўнукам Левія. Там жа пералічваюцца тры ўласныя сыны Карэя. Яго братамі па лініі Іцгара былі Нефег і Зіхры. Гэты ж біблейскі тэкст звязвае Карэя з Хеўронам, Узіілам і Амрамам, якія з’яўляліся братамі яго бацькі. Першая кніга Летапісаў паўтарае гэтую генеалогію, што, імаверна, магло быць натхнёна радаводамі з Кнігі Выхад.
Кніга Лічбаў прасочвае гэтую лінію далей, аж да патрыярха Левія, сына патрыярха Ізраіля Якава. Паводле тэксту, радавод гучыць наступным чынам: «Карэй, сын Іцгара, сын Каафа, сын Левія». Гэта робіць яго праўнукам патрыярха Левія і стрыечным братам Майсея і Аарона.
Бунт супраць Майсея
Згодна з Кнігай Лічбаў (16:1—40), Карэй быў незадаволены кіраваннем Майсея і святарствам Аарона. Ён падняў мяцеж разам са сваімі паплечнікамі Дафанам і Авіронам, а таксама з 250 іншымі змоўшчыкамі. Гэтыя дзвесце пяцьдзясят чалавек былі пакараныя за сваё паўстанне: калі яны прынеслі Богу кадзіла ў вогненных кадзільніцах, нябесны агонь знішчыў іх усіх. Сам Карэй з калена Левія, а таксама яго саюзнікі Дафан і Авірон з калена Рувіма панеслі іншае пакаранне: Бог прымусіў зямлю расступіцца пад іх нагамі, і яны жывымі сышлі ў апраметную разам са сваімі сем’ямі, прыхільнікамі і ўсёй маёмасцюКорей // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб., 1890—1907..
У далейшым ізраільцяне, якім не спадабалася тое, што адбылося з Карэем, Дафанам, Авіронам і іх сем’ямі, выказалі незадаволенасць Майсею. Тады Бог загадаў Майсею аддзяліцца ад натоўпу і паразіў 14 700 чалавек чумой у якасці пакарання за пярэчанні супраць знішчэння Карэя.
Аднак нашчадкі Карэя, якія не бралі ўдзелу ў бунце, былі памілаваны: біблейскі тэкст падкрэслівае, што «аднак сыны Карэя не памерлі»Кніга Лічбаў 26:11..
У рабіністычнай літаратуры
Рабіны талмудычнай эпохі тлумачылі імя «Карэй» як «пляшывасць». Сцвярджалася, што яно было дадзена яму з-за прабелу або пустаты, якую ён утварыў у Ізраілі сваім паўстаннемТалмуд, Сангедрын 109b.. Карэй прадстаўлены як уладальнік незвычайнага багацця, які знайшоў адзін са скарбаў, схаваных Іосіфам у Егіпце. Толькі адны ключы ад скарбніц Карэя ўтваралі груз для 300 мулаўТалмуд, Песахім 119a; Сангедрын 110a.. Ён і Аман лічыліся двума самымі багатымі людзьмі ў свеце, і абодва загінулі з-за сваёй прагнасці, а таксама таму, што іх багацце не было дарам НябёсаўМідраш Раба на Кнігу Лічбаў 22:7; параўн. Мідраш Раба на Кнігу Выхад 51:1.. З іншага боку, Карэй апісваецца як мудры чалавек, кіраўнік сваёй сям’і і адзін з каафіцянаў, якія насілі Каўчэг Запавету на сваіх плячахТанхума (рэд. Бубер), Корах, Дадатак, 5; Мідраш Раба на Кнігу Лічбаў 18:2..
Прычыны паўстання
Паводле рабіністычных тлумачэнняў, галоўнай прычынай бунту Карэя стала прызначэнне Эліцафана, сына Узііла, князем над каафіцянамі. Карэй разважаў наступным чынам: «У Каафа было чатыры сыны. Два сыны Амрама, старэйшага сына Каафа, узялі сабе царства і святарства. Цяпер, паколькі я з’яўляюся сынам другога сына Каафа, я павінен быць прынцам над каафіцянамі; аднак Майсей перадаў гэтую пасаду Эліцафану, сыну малодшага сына Каафа»Мідраш Раба на Кнігу Лічбаў 18:1; Танхума, Корах, 3..
Таксама Карэй задаў Майсею шэраг правакацыйных пытанняў. Ён спытаў: «Ці мае патрэбу таліт, зроблены цалкам з тэхелета, у пэндзліках?». На станоўчы адказ Майсея Карэй запярэчыў: «Сіні колер таліта не робіць яго рытуальна правільным, аднак, паводле твайго сцвярджэння, чатыры сінія ніткі робяць гэта». Далей ён спытаў: «Ці патрэбна мезуза дому, поўнаму кніг Закона?». Майсей адказаў, што патрэбна, на што Карэй сказаў: «Наяўнасць усёй Торы, якая змяшчае 175 раздзелаў, не робіць дом прыдатным для пражывання, але ты кажаш, што адзін яе раздзел робіць гэта. Не ад Бога ты атрымаў гэтыя запаведзі; ты сам іх выдумаў». Пасля гэтага ён сабраў 250 чалавек, кіраўнікоў Сангедрына, і, апрануўшы іх у таліты з сіняй воўны без пэндзлікаў, падрыхтаваў для іх банкет. Калі сыны Аарона прыйшлі па святарскую долю, Карэй і яго людзі адмовіліся даць ім прадпісаныя часткі, заявіўшы, што гэта Майсей, а не Бог загадаў рабіць такія рэчы. Майсей, даведаўшыся пра гэта, пайшоў у дом Карэя для прымірэння, але той і яго паслядоўнікі паўсталі супраць ягоМідраш Раба на Кнігу Лічбаў 18:2; Танхума; параўн. Таргум Псеўда-Ёнатан на Кнігу Лічбаў 16:2..
Карэй таксама раіўся са сваёй жонкай, якая заахвочвала яго да бунту словамі: «Паглядзі, што зрабіў Майсей. Ён абвясціў сябе царом; свайго брата ён зрабіў першасвятаром, а сыноў свайго брата — святарамі; больш за тое, ён прымусіў цябе згаліць усе валасы, каб знявечыць цябе». На гэта Карэй адказаў: «Але ён зрабіў тое ж самае са сваімі ўласнымі сынамі». Тады яго жонка парыравала: «Майсей настолькі ненавідзеў цябе, што быў гатовы зрабіць зло сваім уласным дзецям, пры ўмове, што такое ж зло спасцігне і цябе»Мідраш Агада на Кнігу Лічбаў 16:8; Ялкут Шымоні, Лічбы 750; параўн. Мідраш Раба на Кнігу Лічбаў; Танхума; Талмуд, Сангедрын 110a..
Сучасныя яўрэйскія рэфармісцкія і свецкія інтэрпрэтацыі паўстання Карэя прапануюць новыя прычыны бунту, якія адлюстроўваюць парадак дня і заклапочанасць сучасных аўтараў.
Прытча Карэя
Падбухторваючы народ супраць Майсея і сцвярджаючы, што ўстаноўленыя ім законы немагчыма выносіць, Карэй расказаў наступную прытчу. У адной удавы, маці дзвюх маладых дачок, было поле. Калі яна прыйшла араць яго, Майсей сказаў ёй не араць разам на вале і асле; калі яна прыйшла сеяць, Майсей забараніў сеяць змяшанае насенне. Падчас жніва яна павінна была пакінуць нязжатымі часткі поля, як прадпісана Законам, а з сабранага збожжа аддаць святару належную яму долю. Жанчына прадала поле і на выручаныя грошы купіла дзвюх авечак. Але і тут першынцаў з іх яна была абавязана аддаць святару Аарону, а падчас стрыжкі ён запатрабаваў яшчэ і першую воўну. Удава адчула, што не можа больш цярпець гэтыя патрабаванні, і вырашыла зарэзаць авечак і з’есці іх. Аднак Аарон прыйшоў і запатрабаваў лапатку, абедзве шчокі і страўнік. Удава абурылася і ўскрыкнула, што калі ён настойвае на сваіх патрабаваннях, яна абвяшчае ўсё гэта прысвечаным Богу. На гэта Аарон адказаў, што ў такім выпадку ўсё належыць яму, пасля чаго забраў мяса, пакінуўшы ўдаву і яе дачок цалкам без сродкаў да існаванняМідраш Раба на Кнігу Лічбаў 18:2—3; Танхума, Корах, 4—6..
Тое, што такі мудры чалавек, як Карэй, змог стаць настолькі неразважлівым, каб падняць паўстанне, тлумачыцца яго памылкай з-за ўласных прарочых здольнасцей. Ён прадбачыў, што яго нашчадкам будзе прарок Самуіл, і таму зрабіў выснову, што сам пазбегне пакарання. Але ён памыліўся: яго сыны выратаваліся, а сам ён загінуўМідраш Раба на Кнігу Лічбаў 18:7; Танхума, Корах, 12..
Знішчэнне і лёс у замагільным свеце У момант паглынання Карэя зямля ператварылася ў варонку, і ўсё, што належала яму, нават бялізна, якая знаходзілася ў прачкі, і іголкі, пазычаныя людзьмі, што жылі далёка ад яго, пакаціліся і ўпалі ў прорвуЕрусалімскі Талмуд, Сангедрын 10:1; Мідраш Раба на Кнігу Лічбаў.. Паводле меркаванняў рабінаў, сам Карэй перанёс двайное пакаранне: ён быў адначасова спалены і пахаваны жыўцомМідраш Раба на Кнігу Лічбаў 14; Танхума, Корах, 23.. Ён і яго паслядоўнікі працягвалі апускацца ўніз, пакуль Ганна не памалілася за іх; дзякуючы яе малітве, як сцвярджаюць мудрацы, Карэй у рэшце рэшт трапіць у райАвот рабі Натана 36; Мідраш Раба на Кнігу Лічбаў 18:11; параўн. Талмуд, Сангедрын 109b.. Раба бар бар Хана апавядаў, што падчас яго падарожжа па пустыні адзін араб паказаў яму месца паглынання Карэя. На гэтым месцы ў зямлі была шчыліна, у якую ён апусціў змочаную ў вадзе воўну, і яна імгненна высахла. Прыклаўшы вуха да шчыліны, ён пачуў галасы, якія крычалі: «Майсей і яго Тора ісцінныя; а мы хлусы»Талмуд, Бава Батра 74a; параўн. Танхума (рэд. Бубер), Корах, Дадатак..
Гэты парадаксальны крык уяўляе сабой горкую іронію, апісаную ў Мідрашы: нягледзячы на тое, што Карэй працягвае бунтаваць з глыбінь, словы, што злятаюць з яго вуснаў, з’яўляюцца прызнаннем ісціны. Гэта сведчыць пра тое, што нават у яго непакорлівым стане божы суд прымусіў яго прызнаць тую праўду, якую ён адмаўляўся прыняць пры жыцці. Такі бесперапынны акт паўстання ілюструе, што пакаранне Карэя наўпрост звязана з яго грахом. Ён вечна паўтарае свой бунт, адначасова кідаючы выклік і будучы вымушаным прызнаваць ісціннасць Майсея і Торы. Яго пакаранне — гэта не простае знішчэнне, а пастаянны цыкл пакут, які дэманструе марнасць яго мінулага выкліку. Рабіны лічаць Карэя найвышэйшым прыкладам бунтаўніка, які аспрэчыў дадзеную Богам уладу Майсея, і разглядаюць яго гісторыю як павучальнае папярэджанне для тых, хто кідае выклік рабінскаму вучэнню. Паколькі рот быў галоўнай прыладай яго паўстання, знішчэнне праз паглынанне «ротам» зямлі сімвалізуе адпаведнае пакаранне.
Мішна падрабязна апісвае спрэчку паміж рабінам Аківам і рабінам Эліэзерам адносна лёсу тых груп людзей, якія здзейснілі цяжкія грахіМішна, Сангедрын 10:3.. У выпадку з Карэем рабін Аківа цытуе біблейскі ўрывак: «І закрыла іх зямля, і загінулі яны з асяроддзя грамады» (Лічбы 16:33). Фразу пра закрыццё зямлёй ён тлумачыць так, што яны страцілі сваю долю ў гэтым свеце, а фразу пра гібель з асяроддзя грамады — што яны страцілі долю і ў Свеце прыходным. Згодна з гэтым поглядам, Карэй і яго паслядоўнікі ніколі не вернуцца пасля свайго канчатковага пакарання. Наадварот, рабін Эліэзер дапускае магчымасць адкуплення, спасылаючыся на верш з прарока Самуіла: «Гасподзь мярцвіць і ажыўляе, нізводзіць у апраметную і ўзводзіць» (1 Царстваў 2:6). Для рабіна Эліэзер гэты верш даказвае, што Бог мае ўладу падняць нават тых, хто быў адпраўлены ў Шэол.
Асаблівым чынам Мішна і Мідраш кантрастуюць лёс Карэя з паводзінамі яго сыноў. Тора прама сцвярджае, што сыны Карэя не памерлі разам з бацькам (Лічбы 26:11). Згодна з традыцыяй, яны пакаяліся да таго, як зямля паглынула іх бацьку, і дзякуючы гэтаму былі выратаваны. Іх нашчадкі пазней сталі храмавымі спевакамі, а гісторыя сыноў Карэя стала сімвалам выратавання праз пакаянне, у той час як лёс самога Карэя застаўся сімвалам вечнага праклёну.
У ісламскай традыцыі
У арабскай мове Карэй вядомы як Карун (), а яго поўнае імя — Карун бін Яшар бін Кахат бін Лаві, што робіць яго стрыечным братам Майсея (у ісламе — Муса бін Імран бін Кахіт). Ён некалькі разоў згадваецца ў Каране як пыхлівы і вельмі багаты чалавек з народа Майсея, які выступіў супраць прарока і сваіх уласных супляменнікаў, што прывяло да яго падзення. У ісламе ён часта згадваецца сярод уладных асоб, асуджаных разам з фараонам і Аманам.
У Каране Карун згадваецца тройчы. Першая згадка сустракаецца ў суры Аль-Касас (вершы 76—82), дзе распавядаецца пра яго ганарыстасць. Хоць яму было дадзена велізарнае багацце, такое, што «нават ключы ад яго абцяжарылі б групу моцных мужчын», ён не прыслухаўся да парад быць удзячным Алаху і шукаць вечнага жыцця. Наадварот, Карун адказваў: «Мне было дадзена ўсё гэта дзякуючы ведам, якімі я валодаю». Ён любіў выстаўляць сваё багацце напаказ, апранаючы шыкоўную вопратку перад беднымі людзьмі, якія зайздросцілі яму, у той час як адукаваныя людзі саромілі яго за празмерны гонар. Яго гісторыя заканчваецца тым, што зямля паглынула яго разам з домам, і ніхто не змог яму дапамагчы, а людзі, якія раней яму зайздросцілі, сталі больш пакорлівыміКаран 28:76—82..