Карана́цыя, або каранава́нне (ад ) — фармальная працэдура, якая сімвалізуе і фармальна замацоўвае прыняцце манархам улады і яе дзяржаўных атрыбутаў (трона, кароны, скіпетра і іншых інсігній). У больш вузкім сэнсе пад каранацыяй разумеецца ўрачыстае, злучанае з царкоўнымі абрадамі прыняцце манархам сімвалаў ягонай улады. У гістарычнай традыцыі каранацыя не супадае з момантам пачатку валадарання (смерцю або адрачэннем папярэдніка, абраннем новага ўладара).

У еўрапейскай хрысціянскай культуры каранацыя з'яўляецца рэлігійнай цырымоніяй, якая гістарычна суправаджалася абрадам памазання на царства, што мае старазапаветнае паходжанне. Такім чынам, рытуал носіць асаблівы сэнс блаславення Богам на царства, сакральнага і містычнага ўзаемадзеяння кіраўніка з дзяржавай. У некаторых хрысціянскіх канфесіях, такіх як англіканства і лютэранства, каранацыя дагэтуль захоўвае статус рэлігійнага абраду. Заходнееўрапейскія каранацыі часта ўключалі памазанне манарха святым алеем (мірам). Акрамя таго, жонка або муж манарха таксама маглі быць каранаваны, прычым як адначасова з уладаром, так і ў якасці асобнай цырымоніі.

Каранацыя, якая калісьці была жыццёва важным рытуалам, змянілася з цягам часу па шэрагу сацыяльна-палітычных і рэлігійных прычын, і большасць сучасных манархій адмовіліся ад яе, аддаючы перавагу больш простым цырымоніям уступлення на прастол (інтранізацыі ці інаўгурацыі).

Гісторыя і развіццё

Каранацыйныя цырымоніі ў сярэднявечным хрысціянскім свеце як на Захадзе, так і на Усходзе былі сфарміраваны пад уплывам практыкі рымскіх імператараў, якая развівалася ў перыяд позняй антычнасці, а таксама біблейскіх паданняў аб каранаванні і памазанні цароў. Еўрапейскія цырымоніі вядуць сваё паходжанне ад абрадаў, якія першапачаткова былі створаны ў Візантыі, вестгоцкай Іспаніі, Каралінгскай імперыі і Свяшчэннай Рымскай імперыі. У нехрысціянскіх дзяржавах каранацыйныя абрады развіваліся з розных крыніц, часта звязаных з рэлігійнымі перакананнямі канкрэтнай нацыі (напрыклад, уплыў будызму ў Тайландзе ці індуізму ў Непале).

Старажытнасць Звычай каранацыі, звязаны з ускладаннем на галаву манарха вянка або дыядэмы, узнік у старажытнасці. Першапачаткова ён практыкаваўся на Блізкім Усходзе і ў Старажытнай Персіі. У Старажытным Егіпце два вярхоўныя жрацы, якія ўвасаблялі багоў Гора і Тота, перадавалі новаму фараону падвойную карону Верхняга і Ніжняга Егіпта (пшэнт), а таксама жазло і бізун. У Асірыі новага кіраўніка папярэднічаў жрэц; яго неслі ў працэсіі да храма бога Ашура, дзе фараон аддаваў даніну павагі вобразу бажаства, пасля чаго яго мазалі алеямі, і ён прымаў інсігніі ўлады. У Старажытным Рыме ў перыяд прынцыпату пачатак праўлення новага імператара звязваўся выключна з прынясеннем адпаведных ахвяр, аднак пазней, з часоў Юліяна Адступніка, працэдура звязвалася з узняццем новага ўладара на шчыце камандзірамі яго войскаў.

Папярэднікам кароны была дыядэма, якую насілі ахеменідскія кіраўнікі. Яе пераняў Канстанцін I Вялікі, пасля чаго яна стала выкарыстоўвацца ўсімі наступнымі кіраўнікамі позняй Рымскай імперыі. Аднак першая менавіта імператарская каранацыя з удзелам духавенства была арганізавана Львом I, якога ў 457 годзе каранаваў Патрыярх Канстанцінопальскі Анатолій. Гэты хрысціянскі рытуал выконваўся амаль усімі будучымі візантыйскімі імператарамі і пазней быў пераняты дварамі па ўсёй Еўропе. Сярод кельцкіх і германскіх плямён да прыняцця хрысціянства кіраўнік уздымаўся на шчыце сваімі правадырамі і яго абносілі вакол сабраных падданых, пасля чаго яму давалі дзіду і ўскладалі на лоб шаўковую або ільняную павязку.

Сярэднявечча Пасля прыняцця хрысціянства еўрапейскія каранацыйныя цырымоніі станавіліся ўсё больш складанымі, а іх ключавым элементам стала памазанне святым алеем. У Іспаніі вестгоцкі кароль Сісенанд быў каранаваны ў 631 годзе, а ў 672 годзе кароль Вамба стаў першым заходнім уладаром, які быў памазаны архібіскупам Таледскім. У Англіі англасаксонскі кароль Эрдвульф з Нартумбрыі быў узведзены на прастол і пасвечаны ў 796 годзе. Франкскі кароль Піпін Кароткі быў каранаваны двойчы: спачатку ў 752 годзе, а потым Папам Рымскім у 754 годзе ў абацтве Сен-Дэні. Яго сын Карл Вялікі, які быў каранаваны імператарам у Рыме ў 800 годзе, перадаў гэтую цырымонію ў Свяшчэнную Рымскую імперыю.

Памазаны ўладар у Сярэднявеччы разглядаўся як mixta persona (часткова святар, часткова свецкі чалавек), а сам рытуал каранацыі часам лічыўся своеасаблівым «восьмым таінствам». Балонскі юрыст Танкрэд апісваў, што першапачаткова толькі чатыры манархі каранаваліся і памазвалісяTancredus, De Regibus Catholicorum et Christianorum 6:18:

Монархі ў Сярэднявеччы каранаваліся практычна неадкладна пасля пачатку валадарання (на працягу дзён ці тыдняў), паколькі не каранаваны ўладар часта лічыўся незаконным і пазбаўленым божай ласкі. Сапраўдны кароль Францыі павінен быў быць каранаваны выключна ў Рэймскім саборы і памазаны мірам са Святой Шкляніцы. У Візантыі каранацыю імператараў-суправіцеляў звычайна прымяркоўвалі да Вялікадня.

Новы час і сучаснасць Эпоха Асветніцтва і розныя рэвалюцыі апошніх трох стагоддзяў спрыялі заняпаду практыкі каранацый. Большасць еўрапейскіх манархій адмовіліся ад цырымоніі (напрыклад, апошняя каранацыя ў Іспаніі адбылася ў 1379 годзе) або ператварылі яе ў больш простыя працэдуры інаўгурацыі і блаславення. Сёння Вялікабрытанія застаецца адзінай манархіяй Еўропы, якая цалкам захоўвае свой традыцыйны каранацыйны абрад (у 2023 годзе адбылася каранацыя Карла III). У Іспаніі ж пры ўзыходжанні на прастол Хуана Карласа I (які адрокся ад улады ў 2014 годзе) праводзілася імша Святога Духа, якая з'яўляецца толькі частковым аналагам каранацыі.

Тым не менш, цырымонія захоўваецца ў шэрагу краін Азіі, Акіяніі і Афрыкі. Сярод сучасных манархаў каранацыю прайшлі імператар Японіі Акіхіта, султан Брунея Хасанал Балкіях, кароль Бутана Джыгме Кхесар Намг'ял Вангчук, кароль Камбоджы Нарадом Сіамоні, кароль Лесота Летсіе III, кароль Эсваціні Мсваці III, кароль Тайланда Маха Вачыралонгкорн і кароль Тонга Тупоу VI.

Каранацыі ў розных краінах

У Польшчы і Рэчы Паспалітай

Традыцыйна ў Польшчы і Рэчы Паспалітай каранацыі адбываліся на працягу трох дзён: у пятніцу трымалі пост, а асноўныя ўрачыстасці доўжыліся з суботы да панядзелка, ускладанне кароны адбывалася ў нядзелю. Да 1320 года каранацыі польскіх манархаў праходзілі ў Гнезне, а пазней цырымонію перанеслі ў Кракаў. Толькі тры кіраўнікі былі каранаваныя ў Варшаве: Станіслаў Ляшчынскі, Станіслаў Аўгуст Панятоўскі і расійскі імператар Мікалай I (як кароль польскі). Для выбарных каралёў Рэчы Паспалітай менавіта каранацыя давала поўнае права кіравання, паколькі пасля свайго абрання манарх не меў права выконваць судовыя функцыі да афіцыйнага ўскладання кароны.

У Расіі У Расіі ўпершыню працэдура вянчання на царства адбылася ў 1497 годзе, калі вялікі князь Іван III увянчаў каронай свайго ўнука Дзмітрыя Іванавіча як спадчынніка прастола. Першым кіраўніком дзяржавы, які паўнавартасна каранаваўся і пачаў сістэматычна выкарыстоўваць тытул цара, быў Іван IV Грозны ў 1547 годзе. Традыцыйна ўсе расійскія каранацыі адбываліся ва Успенскім саборы Маскоўскага Крамля і здзяйсняліся мітрапалітамі Маскоўскімі, потым Патрыярхамі, а ў сінадальны перыяд — мітрапалітамі Санкт-Пецярбургскімі. Як правіла, расійскія імператары падчас цырымоніі самі бралі карону з рук вышэйшага іерарха і самастойна ўскладалі яе на сваю галаву. У Ра Расійскай імперыі лічылася, што праз праваслаўную службу каранацыі цар нібыта «бярэ шлюб» са сваімі падданымі.

Папскія каранацыі Пачынаючы з часоў Сярэднявечча і да 1963 года ўключна, рымскія папы, якія з'яўляліся адначасова манархамі (спачатку Папскай вобласці, потым дзяржавы Ватыкан), таксама каранаваліся спецыяльнай каронай — папскай тыярай. На каранацыі Пія XII ў 1939 годзе з'явілася некалькі новаўвядзенняў: яна стала першай цырымоніяй такога роду, якая была знятая на кінастужку і перададзена ў прамым эфіры па радыё. Апошнім каранаваным Папам Рымскім стаў Павел VI; праз некалькі тыдняў пасля абраду ён спыніў насіць тыяру, уласнаручна паклаўшы яе на алтар сабора Святога Пятра ў знак пакоры. Наступныя пантыфікі, пачынаючы з Яна Паўла I, адмовіліся ад цырымоніі каранацыі на карысць спрошчанай папскай інаўгурацыі.

Каранацыя і манархічная ўлада У большасці каралеўстваў манарх, які ўспадкоўвае прастол па праве, робіць гэта неадкладна пасля смерці або адрачэння свайго папярэдніка; такім чынам, каранацыйная цырымонія адбываецца значна пазней. Напрыклад, кароль Вялікабрытаніі Эдуард VIII не кіраваў дастаткова доўга, каб быць каранаваным да свайго адрачэння, аднак ён бясспрэчна з'яўляўся законным каралём. У Францыі прытрымліваліся падобнага прынцыпу аўтаматычнага ўспадкавання, якое суправаджалася традыцыйным абвяшчэннем: «Кароль памёр, няхай жыве кароль!» .

Аднак у гісторыі былі і адваротныя прыклады. У Венгрыі ніводзін кіраўнік не лічыўся па-сапраўднаму легітымным, пакуль яго фізічна не каранаваў архібіскуп Эстэргамскі каронай Святога Стэфана ў Секешфехервары (ці пазней у Браціславе і Будапешце). У Свяшчэннай Рымскай імперыі асоба станавілася «Каралём рымлян» і атрымлівала кіраванне над імперыяй пасля прыняцця выбарчай капітуляцыі, аднак да часоў імператара Максіміліяна I кіраўнік не мог называць сябе «Імператарам» да афіцыйнай каранацыі Папам Рымскім.

Каранацыя спадчыннікаў Звычай каранаваць спадчыннікаў прастола таксама паходзіць з Рымскай імперыі. Многія імператары ўзводзілі сваіх дзяцей непасрэдна ў статус аўгустаў (імператараў) замест таго, каб пакідаць іх у рангу цэзараў (спадчыннікаў). Сярод найбольш вядомых еўрапейскіх дынастый практыку каранацыі спадчыннікаў яшчэ пры жыцці кіруючага манарха актыўна выкарыстоўвалі Капетынгі ў Францыі, каб пазбегнуць спрэчак аб атрыманні ў спадчыну трона. Гэты звычай пазней быў пераняты англійскімі каралямі з дынастыі Плантагенетаў і венгерскімі ўладарамі. Аднак з умацаваннем правілаў прымагенітуры (перадачы ў спадчыну старэйшаму сыну) практыка была паступова адкінута. Апошняй каранацыяй спадчынніка прастола ў Еўропе (за выключэннем інаўгурацый прынцаў Уэльскіх) стала каранацыя будучага аўстрыйскага імператара Фердынанда I як малодшага караля Венгрыі ў 1830 годзе.

Кананічная каранацыя У Каталіцкай царкве існуе асобны абрад кананічнай каранацыі — набожны інстытуцыйны акт, які здзяйсняецца Папам Рымскім у дачыненні да асабліва шанаваных ікон або статуй (часцей за ўсё выяў Дзевы Марыі).

Крыніцы

Літаратура

Спасылкі

Катэгорыя:Манархія Катэгорыя:Абрады Катэгорыя:Цырымоніі