Спіча́стая а́рка, таксама стральча́тая а́рка — востраканечная арка, вяршыня якой утворана скрыжаваннем дзвюх частак акружнасці.

Спічастая арка з'яўляецца адным з найбольш важных і характэрных будаўнічых прыёмаў гатычнай архітэктуры. Самае ранняе выкарыстанне падобнай формы адносіцца да часоў бронзавага веку ў Ніпуры. Як паўнавартасны структурны элемент яна ўпершыню была ўжыта ва ўсходняй хрысціянскай, візантыйскай і сасанідскай архітэктуры, а ў XII стагоддзі пачала шырока выкарыстоўвацца ў Францыі і Англіі ў спалучэнні з іншымі элементамі, такімі як нервюрнае скляпенне, а пазней — аркбутаны. Гэта дазволіла ўзводзіць саборы, палацы і іншыя будынкі значна большай вышыні і з шырокімі вокнамі, якія напаўнялі ўнутраную прастору святлом.

Этымалогія Слова «спічасты» паходзіць ад , якое ўтворана ад , што ў сваю чаргу запазычана з  — «вастрыё».

Раннія аркі

Грубыя аркі спічастай формы былі знойдзены на археалагічных аб'ектах бронзавага веку ў Ніпуры і датуюцца раней за 2700 год да н. э. У палацы Ніневіі таксама прысутнічаюць спічастыя арачныя сцёкі, але ў іх няма сапраўднага замковага каменя. Мноства іншых ранніх прыкладаў сустракаюцца ў старажытнагрэчаскай, позняй рымскай і сасанідскай архітэктуры. Пераважна гэта фіксуецца ў раннім царкоўным будаўніцтве ў Сірыі і Месапатаміі, а таксама ў інжынерных збудаваннях, такіх як візантыйскі мост Карамагара (які меў спічастую арку пралётам 17 метраў), што робіць «даісламскае паходжанне спічастай архітэктуры бясспрэчным сцвярджэннем».

Найбольш выразным захаваным прыкладам даісламскіх спічастых арак з'яўляюцца дзве аркі акведука Хітрой-Канстанцыя на Кіпры, якія датуюцца VII стагоддзем.

Спічастыя аркі ў ісламскай архітэктуры Зараджэнне і развіццё спічастай аркі шчыльна звязана з архітэктурай ісламскага свету. Яна з'явілася ў ранняй ісламскай архітэктуры, у тым ліку ў пабудовах Амеядаў і Абасідаў (з канца VII па IX стагоддзе). Яшчэ з VI стагоддзя спічастая арка паступова пачала прымяняцца на аснове спецыяльных разлікаў у архітэктуры Каіра, а з VII стагоддзя — архітэктарамі Александрыі. Разлікі першапачаткова рабіліся на падставе трохвугольніка, які выцягваўся з дыяганалі піраміды з квадратнай асновай, у якой вертыкальная плоскасць, апушчаная з вяршыні паралельна боку асновы, стварае роўнабаковы трохвугольнік. Ва ўсходніх краінах і Візантыі паўцыркульныя і спічастыя аркі выкарыстоўваліся адначасова (апошняя часцей у Каіры і Персіі). На ламаных арках тут узводзілі парусы і сфераідальныя трампы.

Найбольш дасканалай формай у ісламскім дойлідстве стала чатырохцэнтровая арка, якая з'явілася ў абасідскай архітэктуры. Раннія прыклады ўключаюць парталы васьмікутнага павільёна Кубат ас-Сулайбія і палаца Каср аль-Ашык у горадзе Самара, пабудаваных абасідскімі халіфамі ў IX стагоддзі для сваёй новай сталіцы. Пазней яна з'явілася ў архітэктуры Фацімідаў у Егіпце і стала характэрнай для персідскай архітэктуры, архітэктуры Імперыі Цімурыдаў і інда-ісламскай архітэктуры.

Эвалюцыя спічастай аркі ў ісламскай архітэктуры была звязана з павелічэннем адлегласці паміж цэнтрамі акружнасцей, што ўтвараюць дзве бакі аркі (робячы арку менш «тупой» і больш «вострай»): ад 1/10 пралёта ў Кусайр-Амра (712—715 гады), да 1/6 у Хамам ас-Сарах (725—730 гады), да 1/5 у палацы Мшата (744 год) і нарэшце да 1/3 у Фустаце (861—862 гады).

Існаванне даісламскіх познерымскіх і візантыйскіх прыкладаў само па сабе не вызначае адзінага паходжання спічастай аркі, але паказвае, што гэтая форма ўжо была часткай рымска-візантыйскага архітэктурнага рэпертуару да ўзнікнення ісламу. Джон Уорэн у сваім даследаванні ранняй мусульманскай архітэктуры адзначаў візантыйскія прыклады, уключаючы мост Карамагара, базіліку Сант-Апалінарэ-ін-Класэ ў Равене і царкву Святой Ірыны ў Канстанцінопалі. Даследчык Чарльз Энтані Сцюарт таксама сцвярджаў, што спічастыя аркі і аркбутаны на ранневізантыйскім Кіпры варта разумець як мясцовыя візантыйскія архітэктурныя інавацыі, а не як больш позні гатычны ўплыў. У заходнееўрапейскай раманскай архітэктуры спічастыя аркі таксама мелі ўнутранае структурнае абгрунтаванне. Напрыклад, у Дарэмскім саборы каменныя нервюры, што ўтвараюць спічастыя аркі, выкарыстоўваліся для падтрымкі скляпення нефа. Гэта дазваляла аркам розных пралётаў падымацца на аднолькавую вышыню і дапамагала перадаваць вагу каменнага скляпення ўніз да сцен. Такім чынам, раманскае і гатычнае выкарыстанне спічастай аркі лепш апісваць як развіццё ў межах еўрапейскай будаўнічай практыкі з магчымымі рэгіянальнымі ўплывамі ў некаторых выпадках, а не проста як запазычанне з ісламскай архітэктуры.

Запазычанне еўрапейскімі дойлідамі і раманская архітэктура

Дзяржавы крыжакоў, якія ўзніклі ў пачатку XII стагоддзя на тэрыторыі Леванта, пачалі ўжываць распаўсюджаныя тут ламаныя аркі ў архітэктуры сваіх будынкаў. Тады ж адбылося і запазычанне спічастай формы аркі еўрапейскімі, перш за ўсё французскімі архітэктарамі, што стала вынікам развіцця пілігрымства да ўсходніх святынь і першых Крыжовых паходаў. Лічыцца, што першымі яе перанялі і ўжылі дойліды Клюнійскага абацтва, якія стварылі сваю ўласную архітэктурную школу.

Запазычанне спічастай аркі спачатку адбылося ў рамках пануючай у Еўропе раманскай архітэктуры, таму форма ламаных арак з'яўляецца яшчэ ў складзе раманскіх па стылі будынкаў. Як пісаў Агюст Шуазі, «пачынаючы з 1100 года, раманскія архітэктары шырока ўжывалі спічастую арку, выказваючы дзіўнае разуменне тых пераваг, якія можна было атрымаць з яе аслабленага распору». Паводле яго меркавання, гатычныя архітэктары перанялі ламаную арку ў раманскіх з-за перайманні, першапачаткова нават не ўсведамляючы ў поўнай меры яе статычныя перавагі. Менавіта таму ў ранняй гатычнай архітэктуры спічастая арка спачатку ўжывалася нароўні з паўцыркульнай. Падобныя спалучэнні добра бачныя, напрыклад, у канструкцыі хораў Нуаёнскага сабора (XII—XIII стагоддзі) і царквы абацтва Сен-Жэрмен-дэ-Прэ (XI—XII стагоддзі).

У трыфорыі царквы Сен-Жэрмен-дэ-Прэ спічастая арка прысутнічае выключна ў дэкаратыўных мэтах, а ў верхнім і ніжнім галоўных паверхах хора яна выкарыстаная толькі для таго, каб выраўнаваць вышыню замкаў арак закруглення з замкамі арак прамой часткі плана. Менавіта імкненне ўсталяваць у адзін узровень шчокавыя і дыяганальныя аркі скляпенняў падахвочвала раманскіх, а затым і гатычных дойлідаў уводзіць ламаную форму аркі ў крыжовыя скляпенні, якія ўзводзіліся на аснове паўцыркульнай дыяганальнай аркі. Можна сказаць, што аж да XIII стагоддзя гатычныя крыжовыя скляпенні, што ўзводзіліся на нервюрах, мелі пераважна паўцыркульнае абрысоўванне, а не спічастае. Па словах Э. Э. Віяле-ле-Дзюка, «ва ўсіх клюнійскіх і цыстэрцыянскіх помніках архітэктуры, пабудаваных у Палесціне да XIII стагоддзя... выкарыстоўваючы спічастую форму пры пабудове арак, захоўваецца ўсё ж раманская сістэма канструкцыі. Але ні ў адным з гэтых збудаванняў спічастая арка не ўжываецца для таго, каб мадыфікаваць рымскае крыжовае скляпенне... Але як толькі яна ўводзіцца ў французскіх правінцыях на поўнач ад Луары, спічастая арка злучаецца са скляпеннем і відазмяняе яго»

.

Развіццё ў гатычнай архітэктуры Зніжэнне распору (гарызантальнага ціску) на апоры, якое забяспечвала спічастая арка ў параўнанні з паўкруглай пры аднолькавай нагрузцы і пралёце, было хутка ацэнена сярэднявечнымі еўрапейскімі будаўнікамі. Спачатку яны дасягнулі гэтага эксперыментальным шляхам, але тэхнічная літаратура эпохі Адраджэння сведчыць, што формулы для вызначэння распору маглі выкарыстоўвацца ўжо ў Сярэднявеччы.

Нервюрныя скляпенні

Пазаімстваваўшы спічастую форму аркі, французскія дойліды ў выніку цалкам замянілі ёю паўцыркульную пры ўзвядзенні скляпенняў і купалоў. Адным з першых прыкладаў гэтага з'яўляюцца скляпенні нартэкса базілікі Святой Марыі Магдаліны ў абацтве Везле, узведзенага ў 1135 годзе. Спічастая арка дазволіла гатычным архітэктарам больш свабодна канструяваць скляпенні на прамавугольнай аснове, старанна выконваючы пры гэтым прынцып прапарцыянальнасці.

У XII стагоддзі архітэктары ў Сіцыліі, Англіі і Францыі знайшлі новае прымяненне спічастай арцы, пачаўшы выкарыстоўваць яе для стварэння нервюрнага скляпення для перакрыцця нефаў абацтваў і сабораў. Адно з першых гатычных нервюрных скляпенняў было пабудавана ў Дарэмскі саборы ў Англіі (1135—1490). Іншыя з'явіліся ў дэамбулаторыі абацтва Сен-Дэні ў Парыжы (1140—1144), абацтве Лесэ ў Нармандыі (1064—1178), саборы Чафалу на Сіцыліі (1131—1240) і саборы Парыжскай Божай Маці.

Нервюрнае скляпенне хутка замяніла раманскае цыліндрычнае скляпенне ў будаўніцтве сабораў, палацаў і іншых буйных збудаванняў. У цыліндрычным скляпенні круглая арка над нефам ціснула непасрэдна на сцены, якія павінны былі быць вельмі тоўстымі, з невялікай колькасцю вокнаў, каб вытрымаць вагу. У нервюрным скляпенні тонкія каменныя рэбры (нервюры) спічастых арак размяркоўвалі вагу вонкі і ўніз на шэрагі ніжніх апор. У выніку сцены сталі больш тонкімі і высокімі і змяшчалі вялікія вокны паміж калонамі. З даданнем аркбутанаў вага магла падтрымлівацца вонкавымі выгнутымі апорамі, што азначала яшчэ большую вышыню сабораў з велічнымі вітражнымі вокнамі.

У самым раннім тыпе гатычнага нервюрнага скляпення — шасцічастковым — скляпенне мела папярочную спічастую арку і падзялялася нервюрамі на шэсць адсекаў. Яно магло перакрываць толькі абмежаваную прастору і патрабавала сістэмы чаргавання калон і слупоў. Гэты тып выкарыстоўваўся ў Санскім саборы і саборы Парыжскай Божай Маці. Неўзабаве была ўведзена новая версія, якая паменшыла колькасць адсекаў з шасці да чатырох, раўнамерна размяркоўвала вагу на чатыры апоры, пазбаўляла ад неабходнасці чаргавання і дазваляла перакрываць больш шырокую прастору. Гэтае чатырохчастковае скляпенне выкарыстоўвалася ў Ам'енскім, Шартрскім і Рэймскім саборах і надавала гэтым будынкам беспрэцэдэнтную вышыню.

Парталы і вокны Парталы сабораў гатычнага перыяду звычайна мелі форму спічастай аркі, акружанай скульптурай, што часта сімвалізавала ўваход у рай. Акно ў форме спічастай аркі з'яўляецца агульнай характарыстыкай гатычнага стылю. Вокны часам ствараліся ў класічнай форме, якую называюць «роўнабаковай аркай», тады як іншыя мелі больш мудрагелістыя формы, што спалучалі розныя геаметрычныя фігуры. Адной з распаўсюджаных формаў было ланцэтнае акно — высокае і вузкае акно са спічастай аркай, якое атрымала сваю назву ад дзіды (ланцэта). Ланцэтныя вокны часта групаваліся па два, тры ці чатыры. Позняя готыка, таксама вядомая як палымяная готыка (фламбаян), мела вокны са спічастымі аркамі, якія займалі амаль усю прастору сцен. Выдатным прыкладам з'яўляюцца вокны Сент-Шапель-дэ-Венсен (1379—1480).

Формы

Найбольш распаўсюджаная форма гатычнай спічастай аркі ў вокнах і збудаваннях грунтавалася на роўнабаковым трохвугольніку, у якім усе тры бакі маюць аднолькавую даўжыню (пралёт аркі роўны радыусам дугі). Гэтая так званая роўнабаковая арка мела вялікую перавагу ў прастаце. Каменячосы маглі дакладна начарціць дугу на камені з дапамогай вяроўкі і маркера. Гэта дазваляла вырабляць блокі ў кар'еры ў вялікай колькасці з вялікай дакладнасцю, а затым дастаўляць і збіраць іх на месцы. Выкарыстанне роўнабаковага трохвугольніка мела і тэалагічнае тлумачэнне — тры бакі ўвасаблялі Святую Тройцу.

У пазнейшыя гады палымянай готыкі аркі і вокны часта набывалі больш складаныя формы з кругамі і разнастайнымі масверкамі. Некаторыя выкарыстоўвалі мадыфікацыю падкоўвай аркі, запазычаную з ісламскай архітэктуры.

Арка Цюдараў познегатычнага стылю была варыяцыяй ісламскай чатырохцэнтровай аркі. Чатырохцэнтровая арка — гэта нізкі, шырокі тып аркі з завостранай вяршыняй. Яе структура дасягаецца шляхам стварэння дзвюх дуг, якія крута падымаюцца ад кожнай кропкі апоры на малым радыусе, а затым пераходзяць у дзве аркі з шырокім радыусам і значна ніжэйшай кропкай апоры. Два найбольш прыкметныя тыпы вядомыя як персідская арка і арка Цюдараў, якая з'яўляецца больш плоскай за персідскую і шырока выкарыстоўвалася ў англійскай архітэктуры, асабліва ў часы дынастыі Цюдараў (1485—1603).

Адраджэнне спічастай аркі