Епіскапа́льная сістэ́ма царко́ўнага кірава́ння, таксама вядомая як епіскапалізм — іерархічная форма арганізацыі і кіравання хрысціянскай царквы, заснаваная на іерархіі і ў якой галоўныя мясцовыя органы ўлады называюцца епіскапамі (біскупамі). Слова «епіскап» паходзіць праз вульгарную латынь ад грэчаскага тэрміна «епіскапас» (ад  — «наглядчык»). Епіскапальная сістэма супрацьстаіць прэсвітэрыянскай сістэме, у якой уладныя паўнамоцтвы прадстаўлены калегіяльным органам (сходам выбраных старэйшын), і кангрэгацыяналісцкім канфесіям, у якіх кожны царкоўны прыход з’яўляецца цалкам незалежным і самакіравальным ад якіх-небудзь вышэйшых святароў ці рэлігійных арганізацый.

Епіскапальная структура выкарыстоўваецца многімі асноўнымі хрысціянскімі цэрквамі і дэнамінацыямі, такімі як Каталіцкая, Праваслаўная, Старажытныя ўсходнія (дахалкідонскія), Асірыйская царква Усходу, анабаптысцкія, лютэранскія, англіканскія цэрквы, а таксама іншымі цэрквамі, заснаванымі незалежна ад гэтых ліній. Многія метадысцкія дэнамінацыі маюць спецыфічную форму епіскапальнага ўладкавання, вядомую як канексіяналізм. Для большасці епіскапальных цэркваў уласціва тое, што епіскапы ажыццяўляюць свае паўнамоцтвы ў епархіях (дыяцэзіях), канферэнцыях або сінодах. Іх лідарства з’яўляецца як сакраментальным, так і канстытуцыйным; акрамя здзяйснення пасвячэнняў і канфірмацый, епіскап кіруе духавенствам у межах мясцовай юрысдыкцыі і з’яўляецца прадстаўніком як у свецкіх структурах, так і ўнутры іерархіі царквы.

Гісторыя і тэалагічнае абгрунтаванне Цэрквы з такім тыпам кіравання звычайна вераць, што Царква патрабуе епіскапальнага кіравання, як гэта апісана ў Новым Запавеце. Гістарычна, да Вялікага расколу 1054 года, рымская і візантыйская цэрквы былі часткамі адзінай хрысціянскай царкоўнай арганізацыі з агульнай епіскапальнай сістэмай. Пасля падзелу цэркваў на каталіцкую і праваслаўную асновы епіскапальнай арганізацыі абедзвюх канфесій засталіся ранейшымі. У дактрынальнай сферы абедзве царквы прызнаюць палажэнне аб тым, што ўладныя паўнамоцтвы ў рэлігійнай арганізацыі і юрыдычны нагляд за Царквой паходзяць не ад чалавека, а строга ад улады Хрыста, якая была дадзена Яго дванаццаці апосталам. Гэта адзіная крыніца царкоўнай улады, якая перадаецца ад аднаго пакалення да іншага сілай Святога Духа праз ускладанне рук у таінстве рукапалажэння (пасвячэння). Ісус Хрыстос прысвяціў у святарскі сан дванаццаць апосталаў, якія ў сваю чаргу перадалі благадаць епіскапам, а тыя — святарам. Епіскапы, якія валодаюць такой уладай, прадстаўляюць гістарычны епіскапат або апостальскае пераемства.

Апостал Павел у Пасланні да Філіпянаў, Клімент Рымскі і «Дыдахэ», гаворачы аб сістэме царкоўнага кіравання, згадваюць «епіскапаў і дыяканаў» без слова «прэсвітар», што, на думку некаторых даследчыкаў, паказвае на тое, што ў першым стагоддзі яшчэ не было адрознення паміж прэсвітарам і епіскапам. Першым хрысціянскім багасловам, які акрэсліў агульныя прынцыпы епіскапальнай арганізацыі, быў Святы Ігнацій Антыяхійскі (ужо ў пачатку другога стагоддзя), які выразна адрозніваў епіскапаў і прэсвітараў. Ён усталяваў неабходнасць прызначэння ў кожны горад аднаго епіскапа, якому павінны падпарадкоўвацца іншыя свяшчэннаслужыцелі. Багаслоў Барт Эрман лічыць паказальным, што Ігнацій ніколі не згадваў епіскапа ў Рыме. Пазней Тэртуліян таксама вельмі выразна адрозніваў прэсвітараў і епіскапаў як асобныя пасады, а Ірэней Ліёнскі складаў спісы пераемнасці епіскапаў, хоць такія спісы ранніх Айцоў Царквы з’яўляюцца вельмі супярэчлівымі. Да другога стагоддзя епіскапальная сістэма стала ўніверсальным поглядам сярод хрысціян.

У перыяд ранняга хрысціянства прызнаваліся чатыры галоўныя цэнтры апостальскай улады: Іерусалім, Антыёхія, Александрыя і Рым, чые епіскапы падтрымлівалі святарскую пераемнасць непасрэдна ад апосталаў Хрыста. Паняцце апостальскага пераемства як крыніцы царкоўнай улады і спосабу захавання дагматаў і абрадаў у тым выглядзе, у якім яны прапаведаваліся апосталамі, стала адной з цэнтральных дактрын. Нават раскольніцкія секты, такія як навацыяне і данатысты, выкарыстоўвалі епіскапальную структуру. Выключэннем быў Аэрый Севастыйскі ў IV стагоддзі, які аспрэчваў гэтую сістэму і заснаваў уласную секту. Еранім Стрыдонскі сцвярджаў, што цэрквы першапачаткова кіраваліся групай прэсвітараў, і толькі пазней пачалі выбіраць епіскапаў для падаўлення расколаў.

Інстытут епіскапа адыгрываў адну з вядучых роляў у сістэме царкоўна-кананічнага права Візантыі. Гэта было абумоўлена яго ўплывам як у адміністрацыйна-кіраўнічай сістэме Візантыйскай праваслаўнай царквы, так і значэннем у працэсе дзяржаўнага кіравання рамеяў. Епіскапы ажыццяўлялі як сута рэлігійныя, так і важныя юрыдычныя функцыі, ператвараючыся ў праваабарончы і судовы орган і атрымліваючы паўнамоцтвы кантролю за дзяржаўнымі чыноўнікамі і пенітэнцыярнымі ўстановамі на месцах.

Першы Канстанцінопальскі сабор 381 года і Халкідонскі сабор 451 года зацвердзілі вярхоўную ўладу ў хрысціянскай царкве патрыярха Канстанцінопаля. Рымскі епіскап (Папа), грунтуючыся на сваёй пераемнасці ад апостала Пятра, не прызнаў вяршынства Канстанцінопаля, што ў далейшым стала адной з прычын Вялікага расколу 1054 года.

На працягу большай часткі пісьмовай гісторыі інстытуцыйнага хрысціянства епіскапальнае кіраванне было адзінай вядомай формай царкоўнай арганізацыі. Гэта змянілася падчас Рэфармацыі, калі многія пратэстанцкія цэрквы пачалі арганізоўвацца па кангрэгацыяналісцкім або прэсвітэрыянскім прынцыпам (абодва паходзяць з прац Жана Кальвіна).

Каталіцкая царква У Каталіцкай царкве дагмат аб вярхоўнай уладзе Папы Рымскага стаў асновай фарміравання строгай іерархіі епіскапаў, падпарадкаваных Святому Прастолу. Каталіцкая царква мае епіскапат, на чале якога стаіць Папа, які з’яўляецца епіскапам Рыма. Сучасная царква прытрымліваецца вучэння аб тым, што Папа Рымскі з’яўляецца вікарыем Ісуса Хрыста на Зямлі, а кожны з епіскапаў — вікарыем Хрыста для сваёй епархіі (дыяцэзіі). Рымскі Прастол, як бесперапынная лінія апостальскай улады, што паходзіць ад Святога Пятра («Князя і Главы Апосталаў»), з’яўляецца бачным знакам і месцам поўных зносін сярод Калегіі епіскапаў, а таксама мясцовых цэркваў па ўсім свеце. У еднасці з гэтымі цэрквамі і іх епіскапамі Папа мае ўсю законную юрыдычную і беспамылковую настаўніцкую ўладу (Магістэрыум) над усёй Царквой.

Традыцыйна існуюць наступныя катэгорыі епіскапаў у каталіцтве: епіскап-каад’ютар (памочнік епіскапа з правам пераемнасці пасля смерці апошняга), тытулярны епіскап (які мае толькі тытул епіскапа неіснуючага біскупства ці дыяцэзіі, але не мае ўласнай юрысдыкцыі), епіскап-суфраган (епіскап-памочнік), а таксама місіянерскі епіскап, пасвячоны для ажыццяўлення місіянерскай дзейнасці сярод пэўнага народа або пашырэння каталіцтва на пэўнай тэрыторыі, прычым ён падпарадкоўваўся непасрэдна Папу.

Праваслаўная царква Праваслаўная царква выпрацавала ўласную дактрыну аб вяршэнстве царкоўных сабораў, захаваўшы пры гэтым епіскапальную арганізацыю, падпарадкаваную патрыярху (Канстанцінопальскаму, а пазней — патрыярхам нацыянальных цэркваў). У праваслаўных цэрквах прыняты прынцып аўтакефальнасці (аўтакефальныя прадстаяцелі разглядаюцца як калектыўна сабраныя вакол Хрыста), аднак кожная з пятнаццаці аўтакефальных цэркваў, а таксама аўтаномныя праваслаўныя цэрквы, кіруюцца іерархіяй епіскапаў і архіепіскапаў, падпарадкаваных кіраўніку царквы (звычайна, патрыярху або мітрапаліту). У адрозненне ад каталіцтва, у праваслаўі няма адзінага прадстаяцеля з эксклюзіўнай уладай, параўнальнай з Папам у Рыме. Прынята дактрына «саборнай іерархіі», згодна з якой кожная з цэркваў, а таксама і пятнаццаць іх кіраўнікоў, прыпадабняюцца сходу апосталаў каля трона Хрыста ў «Адкрыцці Яна Багаслова». Канстанцінопальскі патрыярх разглядаецца толькі як першы сярод роўных () сярод аўтакефальных цэркваў.

Старажытныя ўсходнія цэрквы і Царква Усходу Старажытныя ўсходнія (дахалкідонскія) цэрквы сцвярджаюць ідэі апостальскай пераемнасці і епіскапальнага кіравання. Унутры кожнай нацыянальнай царквы епіскапы ўтвараюць святы сінод, якому падпарадкоўваецца нават Патрыярх. Сірыйская праваслаўная царква прасочвае сваю апостальскую пераемнасць да Святога Пятра і прызнае Антыёхію як першапачатковую кафедру Пятра. Армянская апостальская царква прасочвае сваю лінію да апостала Варфаламея, а Індыйская праваслаўная царква — да апостала Тамаша (Фамы). Эфіопская праваслаўная царква атрымала свае лініі пераемнасці праз Копцкую праваслаўную царкву ў пятым стагоддзі (праз Фруменцыя). Як Грэчаская праваслаўная царква Александрыі, так і Копцкая праваслаўная царква прызнаюць свайго ўласнага Папу Александрыі, абодва з якіх прасочваюць сваю апостальскую пераемнасць ад Марка Евангеліста. У апошні час працягваюцца афіцыйныя намаганні па пераадоленні гэтага старажытнага расколу (яны ўжо ўзаемна прызнаюць хрышчэнні, мірапамазанні і шлюбы адзін аднаго). Гістарычна Царква Усходу прасочвала сваю епіскапскую пераемнасць да апостала Тамаша. У цяперашні час епіскапы Асірыйскай царквы Усходу працягваюць падтрымліваць гэтую апостальскую пераемнасць.

Інстытут епіскапату ў Польшчы і на Русі Гістарычна інстытут епіскапату меў вялікае значэнне на тэрыторыі Кіеўскай Русі, Польшчы і Рэчы Паспалітай. У прыватнасці, для Русі быў пасвечаны Бруна Кверфурцкі, які займаўся місіянерскай дзейнасцю сярод русаў і печанегаў (1006—1009), а таксама Лібурцый, Адальберт Магдэбургскі (X ст.), Баніфацый і Герард (у 1234 годзе быў пасвечаны на епіскапа ўсёй Русі). У 1375 годзе было створана каталіцкае архіепіскапства ў Галічы, якое пазней перанеслі ў Львоў (1412). Былі прызначаны епіскапы для такіх гарадоў як Львоў, Перамышль, Холм, Уладзімір (спачатку тытулярныя, а з 1370-х гадоў — сапраўдныя). На поўначы Віленскае біскупства ахоплівала практычна ўсе беларускія землі, а Луцка-Уладзімірскае — Валынь, частку Палесся і Падляшша.

У Польшчы інстытут епіскапства з’явіўся з увядзеннем хрысціянства ў 966 годзе. Першымі біскупамі былі Ёрдан і Унгер. Біскупы мелі права пасвячаць дыяканаў і святароў, кіравалі значнымі тэрыторыямі і падзялялі іх на дэканаты. Першапачаткова яны прызначаліся польскім князем (каралём), а ў XIII—XIV стагоддзях выбіраліся з духавенства. З часоў Казіміра III Вялікага каралі прызначалі на епіскапскія пасады асоб, якія займалі важнае месца ў каралеўскай радзе. У 1430—1433 гадах было ўхвалена, што епіскапам можа стаць толькі шляхціц. У 1589 годзе Папа Сікст V пагадзіўся з правам каралёў намінаваць епіскапаў. Самае высокае месца па традыцыі належала архіепіскапу Гнезненскаму (тытул прымаса ён атрымаў у 1417 годзе), які рэпрэзентаваў каталіцкую царкву ў Польшчы, меў права каранаваць каралёў і займаў першае месца ў каралеўскай радзе. Пасля смерці Жыгімонта II Аўгуста прымас станавіўся правіцелем Рэчы Паспалітай у часы бескаралеўя (напрыклад, Мацей Лубенскі ў 1648 годзе). Пасля падзелаў Польшчы дзейнасць епіскапаў абмежавалася сута царкоўнымі справамі, і стала магчымым пасвячаць у епіскапы святароў з усіх саслоўяў. Канкардат 1925 года пацвердзіў прывілеяванае становішча каталіцкай царквы, але пасля Другой сусветнай вайны яна была аддзелена ад дзяржавы.

Пратэстанцкія цэрквы

Англіканства