Закон загалоўкаў Бэтрыджа () — журналісцкі афарызм, які абвяшчае: «На любы загаловак, што заканчваецца пытальнікам, можна адказаць словам „не“». Гэты прынцып грунтуецца на тым, што калі б выдаўцы былі ўпэўненыя ў праўдзівасці інфармацыі, яны б сфармулявалі загаловак як сцвярджэнне. Выкарыстанне ж пытальнай формы дазваляе зняць з сябе адказнасць за верагоднасць матэрыялу.

Гісторыя ўзнікнення Хоць сучасная назва замацавалася за канцэпцыяй у 2009 годзе дзякуючы брытанскаму IT-журналісту Яну Бэтрыджу, сама максіма сустракалася пад іншымі назвамі і значна раней. Так, яшчэ ў 1991 годзе ў адным з апублікаваных зборнікаў варыянтаў закона Мёрфі яна была названая «законам Дэвіса». Гэты тэрмін і сёння можна сустрэць у інтэрнэце, прычым без ніякіх тлумачэнняў таго, кім менавіта быў гэты Дэвіс. Правіла таксама называлі «журналісцкім прынцыпам», а ў 2007 годзе яно фігуравала ў каментарыях як «старая ісціна сярод журналістаў».

Імя самога Бэтрыджа пачало трывала асацыявацца з гэтым прынцыпам пасля выхаду ягонага артыкула ў лютым 2009 года. У ім журналіст раскрытыкаваў папярэднюю публікацыю выдання «TechCrunch», якая выйшла пад загалоўкам «Ці сапраўды Last.fm толькі што перадаў даныя пра праслухоўванні карыстальнікаў RIAA?» (). Бэтрыдж адзначыў, што выданні часта ставяць пытальнік, каб апублікаваць сумнеўныя чуткі без належнай факталагічнай базы:

Варта адзначыць, што яшчэ раней, у 2004 годзе, брытанскі газетны рэдактар Эндру Мар раіў чытачам скептычна ставіцца да падобных артыкулаў, паколькі часцей за ўсё за пытальнікам хаваецца штучна раздутая сенсацыя або «страшылка», на якую не варта марнаваць час. У сваёй кнізе «My Trade» (2004), даючы парады па інтэрпрэтацыі газетных тэкстаў, ён напісаў:

Даследаванні У 2016 годзе даследчыкі прааналізавалі выбарку навуковых часопісаў (не звяртаючыся да навінавых выданняў), каб праверыць закон Бэтрыджа і правіла Хінчліфа. Высветлілася, што ў акадэмічным асяроддзі загалоўкі-пытанні сустракаюцца рэдка. Больш за тое, сярод іх амаль не было пытанняў закрытага тыпу (якія патрабавалі б адназначнага адказу «так» або «не»), а калі такія і трапляліся, у самім тэксце аўтары часцей адказвалі на іх «так», а не «не».

Даследаванне 2018 года, якое ахапіла артыкулаў у чатырох навуковых часопісах па экалогіі, таксама пацвердзіла гэтую тэндэнцыю. Аналіз паказаў, што пытальныя загалоўкі выкарыстоўваліся вельмі рэдка: Толькі 1,82 % загалоўкаў утрымлівалі спецыяльныя пытанні (з пытальнымі словамі накшталт «хто», «што», «чаму» і г.д.). Толькі 2,15 % былі агульнымі пытаннямі, што прадугледжвалі адказ «так» або «не».

Размеркаванне адказаў для гэтых 2,15 % пытанняў закрытага тыпу было наступным: у 44 % выпадкаў аўтары давалі станоўчы адказ («так»), у 34 % — неадназначны («магчыма»), і толькі 22 % артыкулаў фактычна пацвярджалі закон Бэтрыджа, завяршаючыся адказам «не».

У 2015 годзе спецыяліст па аналізе даных апублікаваў у сваім блогу вынікі даследавання артыкулаў з 13 розных навінавых сайтаў. Яно паказала, што большасць пытальных загалоўкаў у медыя (54 %) сапраўды патрабавала адказу «так/не». Аднак самі адказы ў тэкстах артыкулаў размеркаваліся наступным чынам (у працэнтах ад агульнай колькасці пытальных загалоўкаў): 20 % артыкулаў утрымлівалі адказ «так»; 17 % — адказ «не»; яшчэ ў 16 % выпадкаў аўтар даследавання не змог вызначыць дакладны адказ.

У замежнай медыяпрасторы Выкарыстанне загалоўкаў у форме пытанняў — гэта тактыка, да якой часта звяртаюцца выданні, калі ім вельмі трэба апублікаваць гучны матэрыял, але «бракуе рэальных фактаў для падмацавання асноўнай думкі артыкула». Як трапна адзначаў амерыканскі журналіст Роджэр Сайман, гэты хітры прыём дазваляе апраўдаць публікацыю фактычна любой інфармацыі, якой бы неверагоднай ці абсурднай яна ні здавалася. Каб прадэманстраваць гэта, ён прыводзіў гіпатэтычныя, але вельмі паказальныя прыклады: «Ці заменіць Хілары Байдэна ў выбарчым спісе?» або «Ці падтрымае Ромні аднаполыя шлюбы паміж карпарацыямі?». У рэальнасці ж падобны падыход актыўна выкарыстоўваўся, напрыклад, падчас асвятлення ўнутрыпартыйнага канфлікту ў Індыйскай народнай партыі ў 2004 годзе. Паколькі ніводны палітык тады афіцыйна не пацвярджаў і не абвяргаў чуткі пра адстаўкі, прэса проста стракацела загалоўкамі накшталт: «Ці збіраецца Венкая Найду сысці?». Усведамляючы, што дасведчаны чытач адразу бачыць гэты танны падтэкст, аўтары прафесійных дапаможнікаў настойліва рэкамендуюць рэдактарам пазбягаць падобных фармулёвак.

Многія аўтарытэтныя дзеячы медыя ставіліся да такіх загалоўкаў вельмі крытычна. Незалежны пісьменнік Р. Томас Бернер называў іх проста «таннымі трукамі», а Грант Мілнар Хайд падкрэсліваў, што яны адразу ствараюць уражанне, нібыта газета сама не ўпэўнена ў тым, што публікуе. Цікава, што пасля Першай сусветнай вайны ў брытанскім выданні «Daily Mail» існавала нават жорсткае правіла на гэты конт. Яго ўвёў уладальнік газеты лорд Норткліф: пытальныя загалоўкі былі строга забароненыя, за выключэннем тых рэдкіх сітуацый, калі само пытанне тычылася праблемы агульнанацыянальнага маштабу.

З юрыдычнага пункту гледжання пытальнік у канцы сказа таксама не з’яўляецца надзейнай абаронай ад абвінавачванняў у паклёпе. Яшчэ ў далёкім 1913 годзе Вярхоўны суд амерыканскага штата Аклахома ў сваім рашэнні па справе «Спенсер супраць Мініка» пастанавіў: чалавек не можа беспакарана ўзводзіць паклёп на іншага, публікуючы словы з відавочным шкодным сэнсам, і пры гэтым спрабаваць пазбегнуць адказнасці толькі дзякуючы выкарыстанню пытальніка. Нягледзячы на гэта, практыка прымянення такіх загалоўкаў дзеля таннай сенсацыйнасці мае вельмі доўгую гісторыю. Яркім прыкладам можа служыць артыкул у газеце Джозефа Пулітцэра «New York World» ад 9 чэрвеня 1883 года, які выйшаў пад назвай «Гэта была „Мятная Мэры“?» (). У тэксце распавядалася пра ювелірную краму, якая спрабавала забараніць сваім супрацоўніцам фліртаваць з мінакамі. Нейкая Мэры згадвалася там толькі ў самым канцы як магчымая вінаватая інцыдэнту, аднак прамога адказу на пастаўленае ў загалоўку пытанне чытач так і не атрымаў.

Тая ж газета «New York World» увайшла ў гісторыю і тым, што выкарыстала пытальны загаловак як банальную перастрахоўку. Гэта адбылося падчас асвятлення заблытаных вынікаў прэзідэнцкіх выбараў у ЗША 1916 года. Пакуль большасць іншых нью-ёркскіх выданняў упэўнена друкавалі катэгарычныя сцвярджэнні кшталту «Х’юз абраны» («Hughes Is Elected», «The Sun»), «Х’юз — наступны прэзідэнт» («Hughes the Next President», «The Journal of Commerce») або «Нацыя ў руках Х’юза!» («Nation Swept by Hughes!», «New York American»), рэдакцыя «World» у апошні момант выдала асцярожны матэрыял: «Х’юз абраны ў напружанай барацьбе?» («Hughes Elected in Close Contest?»). Гэты крок стаў вынікам умяшання журналіста Герберта Баярда Своўпа, які атрымаў інсайд ад знаёмых гульцоў на таталізатары і літаральна ўгаварыў рэдактара дадаць пытальнік паміж выпускамі тыражу. Цікава, што пад гэтым загалоўкам усё яшчэ красавалася фатаграфія Чарлза Х’юза з подпісам «Абраны прэзідэнт». Аднак урэшце адказам на пытанне стала гучнае «не»: перамог Вудра Вільсан, і праз два дні газета паведаміла пра гэта ўжо ў сцвярджальнай форме.

У адрозненне ад журналістыкі, рэкламадаўцы і маркетолагі свядома і вельмі ахвотна выкарыстоўваюць пытанні закрытага тыпу. Але тут ёсць адзін важны нюанс: яны робяць гэта толькі тады, калі ўпэўненыя, што чытач адкажа «так». Логіка простая — калі чалавек мысленна адказвае на рэкламнае пытанне адмоўна, ён амаль гарантавана праігнаруе ўвесь далейшы тэкст. Вядомым прыкладам такога паспяховага падыходу з’яўляецца рэклама курсаў англійскай мовы Шэрвіна Кодзі, якая выходзіла з 1919 па 1959 год пад нязменным загалоўкам: «Ці робіце вы гэтыя памылкі ў англійскай мове?». Пагаджаючыся з уласнымі недахопамі, чытач адказваў «так» і паглыбляўся ў чытанне. Навуковы аналіз, праведзены партнёрам рэкламнага агенцтва Віктарам Швабам, пацвердзіў, што гэты варыянт быў значна больш эфектыўным за любыя альтэрнатыўныя сцвярджэнні, абапіраючыся на даныя аб даходах і запытах кліентаў за дзесяць гадоў. Праз дзесяцігоддзі, у 2013 годзе, даследаванне сацыяльных сетак даказала тое ж самае: загалоўкі-пытанні з прамым зваротам ў Twitter і на eBay дэманструюць значна больш высокі паказчык клікабельнасці, чым звычайныя рытарычныя пытанні.

Варта памятаць важны нюанс: закон Бэтрыджа працуе выключна з пытаннямі закрытага тыпу, дзе патрабуецца адказ «так» ці «не». Ён не распаўсюджваецца на адкрытыя фармулёўкі. Фраза «Чаго нам чакаць ад зменаў у імпартна-экспартнай палітыцы?» — гэта запрашэнне да развагі, у той час як пытанне «Ці варта нам чакаць эмбарга на віджэты?» ужо выразна трапляе пад дзеянне гэтага правіла.

У беларускай медыяпрасторы У айчыннай медыяпрасторы таксама можна знайсці нямала прыкладаў, якія ідэальна ілюструюць гэты закон. Выданні часта выкарыстоўваюць такія загалоўкі, каб прыцягнуць увагу да вострых сацыяльных, эканамічных або жыццёвых тэм, ствараючы інтрыгу там, дзе адказ часцей за ўсё відавочны.

Адзін з прыкладаў можна знайсці ў матэрыялах на эканамічную тэматыку. Выданні часам публікуюць артыкулы з правакацыйнымі назвамі накшталт: «Ці пачнецца дэвальвацыя беларускага рубля?» або «Курс беларускага рубля рэзка абваліцца? Прагноз эканаміста». Чытач адразу ж чакае найгоршага сцэнарыя і пераходзіць па спасылцы. Аднак, згодна з законам Бэтрыджа, адказваецца на гэтае пытанне адмоўна. У самім тэксце эксперты супакойваюць аўдыторыю, тлумачачы, што перадумоў для менавіта «рэзкага абвалу» ці маментальнай дэвальвацыі на дадзены момант няма, а чакаецца толькі паступовае зніжэнне курсу.

Іншы папулярны кірунак — тэма лайфстайлу і псіхалогіі. Напрыклад, выданне «Zerkalo» неяк апублікавала матэрыял з загалоўкам: «Ці працуе сэкс па-сяброўску? Беларусы <…> падзяліліся сваім досведам». І зноў правіла спрацоўвае бездакорна: нягледзячы на інтрыгуючую пастаноўку пытання, пасля прачытання жыццёвых гісторый герояў становіцца зразумела, што адказ — «не». У большасці выпадкаў такі фармат адносін прыводзіў да разбурэння сяброўства або выклікаў няўзаемныя пачуцці, даказваючы, што падобная практыка не працуе так, як хацелася б удзельнікам.

Правіла Хінчліфа У фізіцы элементарных часціц падобная канцэпцыя вядомая як правіла Хінчліфа, названае ў гонар фізіка Яна Хінчліфа. Ён сфармуляваў прынцып: калі назва навуковай даследчай працы ўяўляе сабой пытанне з магчымым адказам «так» або «не», то адказ на гэтае пытанне будзе адмоўным. Гэтае выслоўе натхніла фізіка Барыса Кайзера на стварэнне жартаўлівай варыяцыі парадоксу хлуса. У 1988 годзе пад псеўданімам «Барыс Піён» (Boris Peon) ён апублікаваў працу пад назвай «Ці справядлівае правіла Хінчліфа?» («Is Hinchliffe’s Rule True?»).

Гл. таксама Клікбейт Правакацыйнае пытанне Спіс імянных законаў і правіл

Крыніцы

Літаратура

(archived by Mola)

Дадатковае чытанне

Катэгорыя:Імянныя законы і правілы Катэгорыя:Парэміялогія Катэгорыя:Скептыцызм